خاصان درگاه الهى مى تواند، وسيله اى براى آمرزش آن باشد.
شما فرض كنيد اين آيات راجع به حق الناس است و ضمنا فرض نمائيد مردى نسبت به رسول خدا ستم كرده و پيامبر اورا نمى شناسد، آيا بايد به عقيده شما پيش پيامبر برود، و اقرار و اعتراف نمايد؟ آيا در چنين صورت آبرو و حجب و حجاب از بين نمى رود، بلكه در اين صورت بدتر از اولى مى شود.
وباز مى نويسد؟ رسول خدا كارهاى واجب تر و وظايف بزرگترى برعهده دارد.
ولى بايد توجه نمود كه اين كار يكى از وظايف حتمى رسول خدا نيست به گونه اى كه بايد كارهاى ديگرش را ترك كند و به اين امور بپردازد بسيار روشن و بديهى است كه اگر رسول خدا، كار واجب ترى داشته باشد هرگز لزومى ندارد كه آن را ترك و به اين امور رسيدگى كند.
ما مى بينيم كه خدا به رسول خود دستور مى دهد كه در باره كسانى كه از آنها زكات مى گيرد دعاء كند آيا با تصريح آيه زير به اين مطلب مى توان گفت كه دعاء كردن رسول خدا در حق هر پير و برنا كه زكات مى دهند سبب مى شود كه وقت عزيز او گرفته شود[1]وبه كارهاى ديگر نرسد يا اينكه خدا كه بيشتر به وظائف پيامبر آگاه است، وى را موظف مى نمايد كه براى آنان طلب مغفرت كند اينك آيه:
(خُْذْ مِنْ اَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيْهِمْ بِها وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ اِنَّ صَلوتَكَ سَكَنٌ لَهُمْ وَ اللّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ)
( سوره توبه، آيه 103)
«از اموال آنها زكات بگير و پاكشان كن و در باره آنها دعا كن كه دعاى تو مايه آرامش است و خدا شنوا و دانا است».
[1]شواهد تاريخى زيادى داريم كه عده اى از بزرگان مثل«ماعز بن مالك»و... پيش رسول الله آمده واقرار به گناه كرده اند تا در حق آنها حد جارى شود و در آن وقت هيچ بحثى از ريخته شدن آبرو و تلف شدن وقت رسول الله (صلى الله عليه وآله وسلم)نبوده است .
مطلب نهم[1]
آيا حضرت يونس نافرمانى نمود؟
(وَ اِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ اِذْ اَبَقَ اِلىَ الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ)(صافات، آيه 139 ـ 149)
«به راستى يونس از پيامبران بود هنگامى كه به سوى كشتى فرار كرد».
يكى از علل ورشكستگى مطبوعات كمبود ابتكار در ميان آنها است كار فرنگ رفته و كار«فرنگ مآبها»نوعاً ترجمه و اقتباس مى باشد كتابهائى كه صورت«تأليف»دارند غالباً مسائلى را مورد بحث قرارمى دهند كه سال ها روى آن ها بحث، و حقيقت آنها آفتابى شده است ـ مع الوصف ـ هرگاه در همانها ابتكارى از جهت دسته بندى مسائل، نحوه بيان، تكميل برخى از مباحث، وجود داشته باشد، باز شايان تقدير است.
جاى تأسف است، موضوعاتى در اسلام هست كه كمتر روى آنها بحث شده است مانند بررسى شيوه حكومت اسلام و اقتصاد اسلامى وحقوق و مسائل اجتماعى آن.
امروز جوانان ما گرفتار پندارهاى گروههاى تبشيرى مسيحى و شبهات ماديها
[1]مربوط به مطلب 39 صفحه 151 ـ از كتاب«تفسير آيات مشكله قرآن»ذيل آيه«قالا ربنا اننا ظلمنا انفسنا»وهدف از عنوان آيه، اثبات عدم عصمت پيامبران است.
هستند آيا غيرت دينى ايجاب نمى كند كه به جاى بحث در باره مسائل درجه دوم به تحليل و بررسى آن مسائل بپردازيم؟
نويسنده كتاب«تفسير آيا ت مشكله»بعد از چهارده قرن به جنگ انبياء رفته و مى خواهد از عظمت و مقام ارجمند آنان بكاهد او به جاى اينكه به جوانان ما توحيد و عقايد و اصول معارف بياموزد، مى خواهد ثابت كند كه انبياء و پيامبران، خدا را نافرمـانـى مى كنند، و آنها هـم ماننـد ديگران، عاصى و طاغى، ظالم و ستمگر مى شوند، و سرانجام در بيان عقيـده خـود دچار تناقـض گوئـى شده اسـت( در ص 151) مى گويد: كه پيامبران بعد از رسيدن به مقام نبوت از اوامـر خدا سرپيـچى نمى كنند، و اما قبل از بعثت، آنها هم مانند ديگران، اسير هوى و هوس مى شوند و از اطاعت خدا سرباز مى زنند.
وى در بيان اين مطلب زيركى به خرج داده و چنين وانمود كرده است كه عدم عصمت پيامبران پيش از رسيدن به مقام نبوت جاى گفتگو نيست، و گفتگو تنها پس از نيل به مقام«نبوت»است و لذا نافرمانى آدم و يونس را از اين راه توجيه كرده است كه مربوط به قبل از دوران نبوت بوده است، ولى با اين همه نتوانسته خود را از تناقض باز دارد و در ص 308 عصمت پيامبران را به طور مطلق انكار كرده و به عقيده خود يك برهان عقلى برعدم عصمت آنها آورده است....[1]
و در هر صورت، عصمت انبياء مورد اتفاق جامعه شيعه، و طوايفى از مسلمانان است، البته آراء دانشمندان در اين باره واتفاق علماء شيعه، دركتابهائى كه در آخر بحث به آنها اشاره خواهيم كرد، وارد شده است.
قرآن و عصمت انبياء:
ما در اين بحث، عصمت پيامبران را، از دو راه ثابت مى كنيم، يكى نقلى و
[1]به ص 308 از كتاب«تفسير آيات مشكله»مراجعه شود.
ديگرى عقلى، از نظر نخست به آيات ياد شده در زير توجه فرمائيد:
1 ـ اطاعت مطلق از پيامبران
(وَما اَرْسَلْنا مِنْ رَسوُل اِلاّ لِيُطاعَ بِاِذْنِ اللّهِ)( نساء ، آيه 64).
«ما هيچ پيامبرى رانفرستاديم مگر اينكه به امر و فرمان خدا از او پيروى شود (و مردم از او فرمان ببرند).
در اين آيه خدا دستور مى دهد كه پيامبران را اطاعت كنيم، هرگاه پيامبران در باره گناه و نافرمانى مصون نباشند صحيح است خدا به مردم دستور دهد كه از اين افراد به طور مطلق اطاعت نمايند؟ هرگز نه. زيرا نتيجه اطاعت مطلق از افراد خطاكار، سرپيچى از فرامين الهى است و هرگاه خدا دستور دهد كه از اين افراد اطاعت كنيد لازمه آن اين است كه خدا فرمان به كار بد، بدهد در حالى كه خدا به كارهاى بد فرمان نمى دهد چنانكه مى گويد:
(قُلْ اِنَّ اللّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ اَتَقُولُونَ عَلىَ اللّهِ ما لا تَعْلَمُونَ)
( اعراف، آيه28).
خلاصه فرد معصيت كار نمى تواند قول و فعل او به طور مطلق مُطاع باشد، زيرا نتيجه آن، گمراهى مردم است.
2 ـ پيشوائى توأم با هدايت است
(وَ جَعَلْناهُمْ اَئِمَّةً يَهْدُونَ بِاَمْرِنا)( انبياء، آيه73).
«ما (ابراهيم و لوط و اسحق و يعقوب را) پيشوايانى قرار داديم مردم را به فرمان ما هدايت مى كنند».
ناگفته پيدا است افراد گمراه و گنهكار كه هـنوز خود راه نيافته اند، چگونـه مى توانند مشعل فروزانى براى ديگران باشند، چنان كه مى فرمايد:
(اَفَمَنْ يَهْدِى اِلىَ الْحَقِّ اَحَقُّ اَنْ يُتَّبَعَ اَمَّنْ لا يَهِدِّى اِلاّ اَنْ يُهْدى)
( يونس، آيه 35).
«آيا كسى كه به سوى حق راهنمائى مى كند شايسته است كه پيروى شود يا آن كس كه هدايت نمى كند مگر اين كه خود هدايت شود»؟
اينها نمونه هائى است از دلائل نقلى كه در قرآن وارد شده است.
برهان عقلى بر عصمت آنها:
1 ـ هرگاه در باره پيامبران احتمال دروغ بدهيم، در اين صورت از آنها سلب اطمينان مى شود زيرا هيچ گاه مطمئن نخواهيم بود آنچه مى گويند راست است و درنتيجه هدف الهى از بعثت پيامبران كه پيروى از آنها است، تأمين نمى گردد.
گاهى تصور مى شود كه چه اشكالى دارد كه بگوئيم انبياء دروغ نمى گويند ولى گناه ديگر را مرتكب مى شوند، ولى يك چنين انديشه بسيار خام است زيرا هرگاه آنها با نيـروى عصمت مجهـز باشند، نـه دروغ مى گويـند، و نه حرامى را مرتكب مى شوند، و اگر مجهز نباشند احتمال ارتكاب هر دو باقى است و نتيجه آن همان سلب اطمينان واز بين رفتن هدف از بعثت است.
2 ـ افراد گنهكار بايد تنبيه شود، در اين صورت بايد كسى بر آنها حد جارى كند چه كسى شايسته است كه بر پيامبر خدا حد جارى كند و انگهى اجراء حدود برانبيا ايذاى آنها نيست؟ خـدا ايـذاى آنهـا را به طور مطلق حرام نموده است آنجا كه مى فرمايد:
(وَالَّذِينَ يُؤذُونَ رَسوُلَ اللّهِ لَهُمْ عَذابٌ اَلِيمٌ)( سوره توبه، آيه69).
«آنان كه پيامبر خدا را اذيت مى كنند براى آنان عذاب دردناكى است».
شايد همين اندازه در اثبات عصمت پيامبران پس از نيل به مقام نبوت كافى باشد، كسانى كه مايلند كه در اين مباحث اطلاعات گسترده اى به دست آورند به
كتابهائى كه در آخر بحث اسامى آنها را ياد آور خواهيم شد مراجعه فرمايند.
تصرف در معقولات
نويسنده به عقيده خود يك گواه محكم عقلى بر عدم عصمت انبيا پيدا نموده و ( در ص 308) چنين مى نويسد:
اگر در پيغمبران به وجود قوه عصمت قائل باشيم كه قهراً به واسطه آن از ارتكاب جرم و گناه برى مى باشند در اين صورت چرا خداوند پيامبران را در تمام افعال و اقوال مدح مى كند، معلوم است كه مدح وقتى لازم است كه شخص به اختيار خود، كار نيكى انجام دهد.
پاسخ:
هرگاه ما نـام اين اسـتدلال را تصرف در معقولات بگذاريم كار بى جائى نكرده ايم، خوب بود نويسنده كتاب، مقدارى علم كلام مى خواند چقدر زيبا بود پيش از چاپ اين مباحث، آنها را با يكى از دانشمندان«تبريز»در ميان مى گذارد و از آنها مى پرسيد كه آيا قول به عصمت، اختيار را از پيامبران سلب مى نمايد، وانگهى فقط امور اختيارى در خور مدح و ثناء است و كارهاى غير اختيارى ارزش مدح و تعريف را ندارد؟... اينك توضيح مطلب از دو طريق:
پاسخ نقضى:
خدا فرشتگان را مدح مى كند.
1 ـ(لا يَعْصُونَ اللّهَ ما اَمَرَهُمْ وَ يَفْعَلُونَ ما يُؤمَرُونَ)( تحريم، آيه6).
«نسبت به فرمان خدا معصيت نمى ورزند، و به آنچه مأمورند، انجام وظيفه مى كنند».
2 ـ(مَنْ كانَ عَدُواًّ للّهِ وَ مَلائِكَتِهِ وَ رُسُلِهِ وَ جِبْرِيْلَ وَ مِيْكالَ فَاِنَّ اللّهَ عَدُوٌّ لِلْكافِرِينَ)( سوره بقره، آيه98).
«هركس با خدا و فرشتگان و پيامبران او عداوت ورزد همچنين«جبريل»و«ميكال»را دشمن بشمرد، ( به طور مسلم او كافر است )و خدا نيز دشمن كافران است».
مدح بالاتر از اين نمى شود، كه عداوت با فرشتگان راهم پايه با عداوت با خـدا قلمداد كـرده است، بـاز آيـات ديگرى هسـت كه ما از نقـل آنها خـوددارى مى نمائيم:
اميرمؤمنان(عليه السلام)در باره دسته اى از فرشتگان چنين مى فرمايد:
«ما يَغْشاهُمْ نَوْمُ الْعَيْنِ وَ لا سَهْوُ الْعُقُولِ وَ لا فَتْرَةُ الأبْدانِ وَ لا غَفْلَةُ النِّسْيانِ».
( آنان را نه خواب در چشمها و نه سهو در عقلها نمى پوشاند، و نه سستى و فراموشى فرامى گيرد).
در باره دسته اى ديگر مى فرمايد:
«اُمَناءُ عَلى وَحْيِهِ وَ اَلْسِنَةٌ اِلى رُسُلِهِ وَ مُخْتَلِفُونَ بِقَضائِهِ وَ اَمْرِهِ».
( امين بروحى خداوند هستند و براى پيامبران او زبانها و ترجمانانندو براى رساندن حكم وفرمان او ( قضا) در تلاشند.
ونيز در باره فرشتگانى كه دركنار عرش قرار دارند، مى فرمايد:
«لا يَتَوَهَّمُونَ رَبَّهُمْ بِالتَّصْوِيرِ وَ لا يَجُرونَ عََلَيْهِ صِفاتِ الْمَصْنُوعِينَ وَلا يَحِدُّونَهُ بِالأماكِنِ وَ لا يُشِيرُونَ اِلَيْهِ بِالنَّظائِرِ».
( پروردگار خود را دروهم و خيال به صورتى در نمى آورند، و اوصاف خلائق را براو جارى نمى سازند و او را به مكان هائى محدود نمى كنند، و با نظائر و امثال ، به سوى او اشاره نمى كنند).[1]
اين همه مدح و ثنا در باره فرشتگان معصوم چه معنى دارد؟ در صورتى كه
[1]نهج البلاغه، خطبه نخست.
دانش و احاطه علمى آنها به اسرار توحيد و عظمت و قدرت آفريدگار، به طور مسلم كسبى نيست بلكه خدادادى است ـ مع ذلك ـ در كتاب وسنت تعريفهاى زيادى درباره آنها شده است.
دانشمندان در باره فرق«حمد»و«مدح»مى گويند:
«اَلْحَمْدُ هُوَ الثَّناءُ بِالِّلسانِ عَلىَ الْجَمِيلِ الإخْتِياري وَ الْمَدْحُ هُوَ الثَّناءُ بِالِّلسانِ عَلىَ الْجَمِيلِ سَواءٌ كانَ اِخْتِيارياًّ اَوْ غَيْرَ اِخْتِيارِىّّ».
( ستودن اوصاف و كارهاى نيك را كه دراختيـار صاحب آنها باشد«حمـد»مى گويند ولى درمدح لازم نيست كه آن كار نيك در اختيار دارنده آن باشد، بلكه مدح كارها و اوصاف نيكى كه خـارج از اختـيار شـئ است نيز بـى مانع است چنان كه مى گويند:«مَدَحْتُ اللُّؤلُؤَ عَلى صِفائِها»به طور مسلم زيبائى لؤلؤ و جواهرات گرانبها درخور تحسين و مدح است ولى آن زيبائى و دلربائى از اختيار آن خارج است بنابراين«مدح»انبيا برترك معصيت، اگرچه به خاطر نيروى خارج از اختيار باشد بى اشكال است.
پاسخ حلِّى:
دانشمندان عصمت را چنين تعريف كرده اند:«اَلْعِصْمَةُ كَوْنُ الْمُكَلَّفُ بِِحَيْثُ لا يُمْكِنُ اَنْ يَصْدُرَ عَنْهُ الْمَعاصِى مِنْ غَيْرِ اِجْبار لَهُ عَلى ذلِكَ». (مكلف بر اثر نيروى عصمت، از گناه باز داشته مى شود، ولى در عين حال مجبور و مضطربه ترك معصيت نيست، اين عبارت كه اساطين فن الهى آن را فرموده اند، آشكارا مى رساند كه پيامبران بر اثر عصمت از گناه كردن باز داشته مى شوند، ولى ـ مع الوصف ـ مجـبور به ترك معصـيت نيستند، و توانائـى عقلـى، و امكان ذاتـى از آنها سلب نمى شود، ومقصود از جمله:«لايمكن ان يصدر»نفى امكان وقوعى است نه امكان