مثال ديگر: خداوند بر اساس«مولوليت»دستور مى دهد كه به طور الزام مردم نماز بخوانند و زكات و خمس بدهند و روزه بگيرند و جهاد بروند، آنگاه مثلاً به طور«ارشاد»مى فرمايد :«اطيعوا اللّه و لاتخالفوه»هرگاه ما از اجراى اين امر ونهى اخير سرپيچى كنيم، فقط تبعات و آثار ترك آن اوامر پيشيم (نماز بخوانيد و...) متوجه مـا مـى شـود، و اما مخالفت امر به اطاعت و يا نهى از مخالفت كوچك ترين عكس العملى ندارد، و در صورت عدم اجراى اوامر اوليه، واكنش مخالفت با اوامر (نماز بخوانيد) متوجه ما مى شود، خواه دستور ثانوى«اطيعوا اللّه»صادر بشود يا نشود زيرا امر به پيروى واطاعت اگرچه به صورت ظاهر دستور و فرمان است ولى حقيقت و روح آن ارشادى است، نه مولوى به گواه اين كه اگر كسى نماز نخواند دو جـرم مرتكب نمى شود، يكى اين كه امر نمـاز را ترك كرده و ديگرى اين كه امر«اطيعوا اللّه»را كه در آيه ديگرى وارد شده است عمل نكرده است در صورتى كه همه مى دانيم براى«تارك الصلاة»يك كيفر بيش نيست و آن كيفر ترك نماز است.
آيا نهى از أكل شجره ارشادى بود؟
اكنون بايد بررسى نمود كه : آيا نهى از خوردن ميوه درخت معهود، نهى مولوى بوده، و براساس«مولويت»صادر شده بود، در اين صورت طبعاً علاوه بر لوازم طبيعى و آثار خارجى آن ( خروج از بهشت، ريختن لباسها، هبوط به دنيا، ابتلاء به زحمات و مشقات و...) كيفرى نيز همراه داشته است.
ويا اين كه: منظور از اين نهى، فقط ارشاد به لوازم طبيعى عمل بوده؟ همانند كسـى كه دوست خـود را از كشـيدن ترياك كه ملازم با مـرگ تدريجـى اسـت بـاز مى دارد:
بنابراين ، نهى از اكل شجره، از آن نظر نبود كه خداوند مولى است وآدم و حوا بندگان وى هستند وبنده بايد از دستورى كه به او داده مى شود، بدون چون و چرا اطاعت كند، بلكه از اين نظر بوده كه خوردن ميوه درخت معهود، پيامدهاى
ناگوارى داشت.
بررسى آيات وارده در اين موضوع به خوبى ارشادى بودن نهى مورد بحث را ثابت مى نمايد و مى رساند كه فرمان خدا از آن نظر نبود كه من مولايم و شما بنده تا مخالفت آن، نافرمانى ( معصيت اصطلاحى) به شمار برود، بلكه محيط، محيط ارشاد بوده و خدا مانند يك ناصح مشفق، به آدم و حوا فرمود: هرگاه از اين شجره نخـوريـد، همـواره در بهشت باقـى مى مانيـد و درنتيجـه گرسنگى و تشنگى، آفتاب زدگى و عريانى نخواهيد ديد واگر بخوريد دچار عكس آنها خواهيد شد چنانكه مى فرمايد:
(فَقُلْنا يا آدَمُ اِنَّ هذا عَدُوٌّ لَكَ وَ لِزَوْجِكَ فَلا يُخْرِجَنَّكُما مِنَ الْجَنَّةِ فَتَشْقى اِنَّ لَكَ اَلاّ تَجُوعَ فِيها وَ لا تَعْرى وَ اِنَّكَ لا تَظْمَئؤُ فِيها وَ لا تَضْحى)( طه، آيه 117 ـ 119)
«گفتيم اى آدم اين ( شيطان) دشمن تو و همسر تو هست، شما را از اين بهشت بيرون نكند كه تيره بخت مى شوى اكنون در پرتو نعمت بهشت، نه گرسنه مى شوى و نه برهنه، در آنجا نه تشنه و نه آفتاب زده مى شوى».
اينك قرائنى كه ارشادى بودن نهى را تأييد مى كند:
1 ـ از اين كه جمله«فتشقى»را با«فاء»نتيجه آورده است بهترين گواه بر اين است كه تمام عكس العمل اين نهى( وبه اصطلاح غرض از نهى) اين بود كه آدم و همسر وى«شقاوت»پيدا نكنند، سپس آيه بعد ( اَنْ لا تَجوُعَ فِيها...)«شقاوت»را توضيح مى دهد و مى رساند كه منظور از آن غضب الهى، و عقاب و مؤاخذه نيست كه درتمام نواهى مولوى الزامى وجود دارد، بلكه مقصود همان خروج از بهشت و گرفتار شدن به آلام وآفات دنيوى و زحمتها و مشقتها است.
روشن تر بگوئيم: اين نهى تبعات معنوى كه دورى از درگاه الهى است، نداشته بلكه تمام تبعات آن مربوط به وضع زندگى شخصى آدم و همسر او بوده است.
2 ـ گواه ديگر بر اين كه آفريدگار جهان در مقام اعمال مولويت نبوده بلكه بالحن خيرخواهى و اندرزگوئى، با آنها سخن مى گفت اين است كه شيطان به هنگام سخن گفتن، خود را«ناصح»قلمداد كرد و گفت:
(وَ قاسَمَهُما اِنِّي لَكُما مِنَ النّاصِحِينَ)(اعراف ، آيه 31)«شيطان براى آدم و حوا قسم خورد و گفت: من براى شما از پند دهندگانم».
اين خود قرينه بر اين است كه سخن خدا نيز به عنوان خيرخواهى و نصيحت بوده و شيطان اين تعبير را از خدا اقتباس نموده و خود را به جاى ناصح واقعى قالب زده است.
3 ـ وقتى آدم و حـوا نتيجـه مخالفت خـود را با ديـدگان خـود ديـدنـد، يعنى بلا فاصله پس از خوردن ميوه آن درخت لباس هاى آنها ريخت، و با ندامت مخصوصى«عـورت»خود را بـه وسيله برگها پوشانيدند، ناگهان ندائى را شنيدند كه مى گويد:
(اَلَمْ اَنْهَكُما عَنْ تِلْكُماَ الشَّجَرَةَ وَ اَقُلْ لَكُما اِنَّ الشَّيْطانَ لَكُما عَدُوٌّ مُبِينٌ)(اعراف، آيه 21)
«آيا من شما را از اين درخت نهى نكردم و به شما نگفتم كه شيطان براى شما دشمن آشكارى است».
اين جمله همانند گفتار يك ناصح مشفق و مهربانى است كه وقتى، طرف از اندرز او سرپيچى كرد، و گرفتار عاقبت كار خويشتن گرديد، يك مرتبه به ملامت او برمى خيزد و مى گويد:«من به تو گفتم، كه اين كار را انجام مده، اين غذا را مخور، يا در آنجا قدم مزن، حالا كه كردى جزاى خود را ببين».
ونتيجه مخالفت آدم، همان ريختن لباس، و خروج از بهشت بود كه آن را به«رأى العين»وبلا فاصله ديد.
4 ـ هرگاه نهى خدا مولوى بود، بايد تبعات و لوازم آن به وسيله توبه از بين
برود، در صورتى كه مى بينيم كه آدم و حواء توبه كردند ولى تبعات آن ( خروج از بهشت.و..) ازبين نرفت.
هرگاه اين قرائن به طور جمع ملاحظه شوند براى هرانسان غير پيشداور مفيد اطمينان مى باشد كه اين نهى ، يك نهى ارشادى، به منظور بازدارى آدم و همسر او از يك سلسله تبعات و لوازم اعمال خود بوده و بس، نه نهى مولوى كه رنگ نافرمانى داشته باشد.
الفاظى كه موهم نافرمانى آدم و حوا است:
الفاظى كه در داستان آدم و حوا موهم خلاف عصمت و نافرمانى آدم است به قرار زير است:
1 ـ ظلم، 2 ـ عصى، 3 ـ غوى، 4 ـ تاب، 5 ـ خسران.
جاى بحث نيست كه هرگاه عقل و خرد قاطعانه بر يك مطلب قضاوت و داورى كرد، در اين صورت اگر ظاهر آيه و روايتى بر خلاف آن دلالت نمود بايد آن را به گونه اى تأويل كنيم واگر تأويل آن امكان پذير نشد بايد از اظهار نظر خوددارى نمائيم ولى خوشبختانه، نه تنها آيات سرگذشت آدم نياز به توجيه ندارند بلكه هرگاه روى موازين صحيح تفسير شوند، هيچ گاه چيزى كه منافى با عصمت آدم باشد از آنها استفاده نمى شود اينك توضيح الفاظ آيات:
1 ـ(ظَلَمْنا اَنْفُسَنا)(اعراف،23)«برنفس خود ظلم كرديم»و درجاى ديگر مى فرمايد:(وَلا تَقْرَبا هذِهِ الشَّجَرَةِ فَتَكُونا مِنَ الظّالِميْن)( اعراف، 19 وبقره، 35)«به اين درخت نزديك نشويد، كه از ظالمان مى شويد».
شما فرض كنيد كه معناى حقيقى ظلم همان ستم است، ولى موازنه و تطبيق آيات با يكديگر به خوبى نشان مى دهد كه مقصود واقعى از«ظلم»همان است كه در آيه ديگر، آن را شقاوت (تيره بختى) خوانده است وآن را با آلام دنيوى، توضيح داده است چنانكه در تفسير«اِنَّ لَكَ اَنْ لا تَجوُعَ...»بيان گرديد، بنابراين بايد
گفت: مقصود از همه يكى است و آن همان عكس العمل هاى طبيعى«اكل»است بنابراين ما نبايد از كلمه«ظلم»نتيجه اى جز همان شقاوت و بدبختى كه آيات سوره طه آن را شرح داده است، بگيريم يا بفهميم.
شايد به همين جهت بود كه آدم، هنگام اعتراف به تقصير خود، عرض كرد:(رَبَّنا ظَلَمْنا اَنْفُسَنا):«پروردگارا ما برخود ظلم كرديم و كارى انجام داديم كه نتيجه آن يك سلسله آلام و محنتها است».
البته گاهى«ظلم به نفس»ملازم با تجاوز به حقوق خدا نيز هست، ولى از اينكه آدم موقع استغاثه، ستم به خود را عنوان كرده و گفتگوئى از پايمال شدن حقوق الهى به ميان نياورده، مى توان حدس زد كه اين ظلم، ستم به نفس بوده است نه ستم برخدا.
نظير همين مطلب را در داستان«موسى»مى خوانيم، او وقتى قبطى بت پرست را كشت، و بهانه اى به دست فرعون داد، و نتيجه آن اين شد كه متوارى گردد و در بدر شود وپس از مشقات فراوان خود را به«مَدْيَنْ»برساند، در چنين موقع گفت:(رَبِّ اِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي)( قصص ، آيه 26).«پروردگارا! من به خود ستم كردم»زيرا بدون جهت، خود را دربدر كرده وامنيت واستراحت خود را درخطر افكندم به طور مسلم اين ظلم، ستم به نفس بوده نه برخدا، زيرا كشتن يك بت پرست هرگز تجاوز به حقوق الهى نيست.
معناى لغوى«ظلم»:
اساساً اين واژه در لغت عرب تقريباً دومعنا بيش ندارد و اين معنى وسيع روى مناسباتى براى خود مصاديقى پيدا مى كند:
الف :«وضْعُ الشَّىِ فِي غَيْرِ مَحَلِّهِ»:( انجام دادن كارى در غير محل خود)، اين موضوع كلى روى مناسباتى در موارد زير به كار مى رود:
1 ـ مثلاً هرگاه در مكانى حفارى شود، كه شايسته آن نباشد، در چنين
صورت عرب آن را ظلم بر زمين مى نامد و مى گويد:«ظَلَمَ الأرضَ اَىْ حَفَرَها غَيْرَ مَوْضِعِها».
2 ـ هرگاه شخـصى به حقوق واموال ديگرى تجاوز كند عرب مى گويد:«ظلمه حقه»: حق او را پايمال كرد.
3 ـ هرگاه آب در بيابان بيش از معمول بالا برود عرب مى گويد:«ظَلَمَ الوادى»و آن را با جمله زير تفسير مى كنند«بَلَغَ الْماءُ مَوْضِعاً لَمْ يَكُنْ بَلَغَهُ قَبْلُ»آب: به حدى رسيد كه قبلاً به آنجا نمى رسيد.
4 ـ هـرگـاه پستان را پـيش از رسـيدن شير بدوشـند عـرب نيز از آن نيز بـه«ظَلَمَ الْوَطَب»تعبير مى آورد.
اكنون دقت كنيد بزرگان لغت و عربيت معتقدند كه ظلم يك معنى وسيع بيش نـدارد، و آن«وضـع شـيئ در غير محـل خـود»مى باشد يعنى اين معنى وسيع (كار نابهنگام و بى محل) روى مناسباتى بر اين چهارمورد تطبيق مى شود، بنابراين هرگاه ما در قرآن و يا اشعار فصحا، واژه«ظلم»را ديديم فوراً نبايد ذهن ما سراغ«مستعمل فيه»( تجاوز به حقوق ديگران) برود، بلكه بايد همان معنى وسيع را در نظر بگيريم و خصوصيات ديگر را از خارج به دست آوريم البته در بسيارى از آيات مقصود از«ظلم»همان تجاوز به حقوق است، يعنى اين معنى وسيع تطبيق براين صغرى شده است ولى ـ مع الوصف ـ در پاره اى از آيات، اين واژه در همين معنى وسيع خود به كار رفته است.
نتيجه اين كه: نبايد به مجرد شنيدن«ظلم»در برخى از آيات فوراً بگوئيم كه مقصود معنى مصطلح امروزى كه همان تجاوز و تعدى به حقوق است، مى باشد .
ب :«ظلم»همان نقص و كم كردن است، و لفظ«ظلم»در قرآن و اشعار عرب نيز در اين معنى به كار رفته است چنانكه مى فرمايد:
(كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ اُكُلَها وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَيْئاً)
( كهف، 33)
«هردو باغ ميوه خود را داد، و چيزى كم نكرد».
احتـمال دارد كـه مقصـود از آيـه :(قالَ رَبِّ اِنـِّي ظَلـَمْتُ نَفْسـِي)كـه موسى بن عمران پس از كشتن آن مرد قبطى گفت، همين معنا باشد.
بنابراين بايد لفظ«ظلم»كه در سرگذشت آدم آمده است به يكى از دو معنسى وسيع حمل شود، و فهميدن خصوصيات ديگر كه امروز از اين واژه در ذهن ما است به طور مسلم احتياج به قرينه دارد و آنچه روز نزول قرآن از اين كلمه مى فهميدند وسيـع تر از آن است كه مـا امـروز مى فهميـم و مقصـود از(ظَلَمْنا اَنْفُسَنا)يا كار بى محل و بى موقع است (معنى اول) و يا از بين بردن برخى از شئون وكم كردن فضائل است ( معنى دوم) وهيچ گاه از آن تجاوز به حقوق خدا ( ستم اصطلاحى) فهميده نمى شود.
بيان مزبور مشكل داستان«يونس»را نيز حل مى نمايد كه ما حل آن را در بحث پيش به اين مطلب حواله داديم و آن اينكه«يونس»مستغيثانه خود را«ظالم»خواند و گفت :(سُبْحانَكَ اِنِّي كْنّتُ مِنَ الظّالِمِينَ)( انبياء، 87) با نظر سطحى ممكن است انسان تصور كند مقصود از«ظالم»همان فرد ستمگر و متجاوز به حقـوق ديگران است، ولى غافـل از اين كه اگر از اين لفظ،امروز اين معنى تبادر مى كند ولى روز نزول قرآن كه هنوز الفاظ، ظرافت و معانى ابتدائى خود را از دست نداده بود، هرگز اين معنى بالخصوص تبادر نمى كرد، و منظور از لفظ مزبور همان معنى وسيع( وضع شيئى در غيرمحل خود) است و معناى متبادر امروزى( تجاوز به حقوق ديگران) يك مصداق وموردى از آن كلى است و كار بى مورد نابه هنگام، هميشه ملازم با معصيت و گناه نيست زيرا مخالفت با اوامر ارشادى و فعل مكروه، همگى از كارهاى نا به هنگام و بى مورد است، ولى مع الوصف ملازم با معصيت نيست.
2 ـ پيرامون كلمه عصى:
جاى گفتگو نيست، متبادر از اين لفظ در محيط ما همان«گناه كردن»است
ولى اين تبادر، ارتباطى به روز نزول قرآن ندارد، و معنى واقعى كلمه«عصيان»بسيار وسيعتر از آن است كه امروز ما مى فهميم و معنى متبادر امروزى فردى است از آن معنى كلى، هرچند به مرور زمان درعرف ما، در اين فرد شهرت پيدا كرده است .
مؤلف مقاييس مى نويسد: معنى واقعى«عصى»همان جدائى و پيروى نكردن و سرپيچى نمودن است و ـ لذا ـ بچه گوسفند ى كه از مادر خود جدا گردد عرب مى گويد«عصى امَّه».[1]
گواه گفتار او آيه زير است كه«عصيان»را فقط مقابل تبعيت و پيروى قرار داده است چنان كه مى فرمايد:
(فَمَنْ تَبِعَنِي فَاِنَّهُ مِنِّي وَ مَنْ عَصانِي فَاِنَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ)
( ابراهيم، 36)
«هركس از من پيروى كند، از من است ، و هركس سرپيچى و مخالفت نمايد به راستى تو بخشنده و رحيم هستى».
هرگاه چيزى در برابر چيز ديگر شدت مقاومت به خرج بدهد، عرب نيز در همين جا اين كلمه را بكار مى برد و مى گويد:«تَعَصَّ الأمْرَ اَىْ إعْتاصَ»و روى همين لحاظ است كه قرآن فرعون را عاصى موسى خوانده و مى فرمايد:
(وَ عَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَاَخَذْناهُ اَخْذاً وَ بِيلاً)( المزمل، 16)
«فرعون در برابر موسى مقاومت و ايستادگى به كار برد، و اورا سخت مؤاخذه نموديم».
ممكن است بگوييم: اين دو معنى نيز به يك ريشه برمى گردند، درهرحال مقصود اين است كه : معناى«عصى»در لغت و مصطلح قرآن همان پيروى نكردن و سرپيچى و مقاومت است و اين حقيقت گاهى ملازم با معصيت هست، و گاهى
[1]مطالعه اين كتاب را به كسانى كه مى خواهند معانى واقعى الفاظ و ريشه هاى اولى معانى را به دست آورند و مطلع شوند كه چگونه ده معنى به يكى باز گشت مى كند، توصيه مى نمائيم.