کتاب آیات مشکله قرآن

مطلب چهارم[1]

آيا در عدِّه وفات آيه اى نسخ شده است

(وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ اَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِاَنْفُسِهِنَّ اَرْبَعَةَ اَشْهُر وَ عَشْراً فَاِذا بَلَغْنَ اَجَلَهُنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي اَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ)

( سوره بقره ، آيه 234).

«كسانى از شما كه مى ميرند و همسرانى به جا مى گذارند، زنان آنها چهارده ماه و ده روز، عده نگاه دارند و هر موقع عده آنان پايان پذيرفت، آنچه در باره خويش شايسته است انجام دهند، بر شمااشكالى نيست خدا از كارهاى شما آگاه است».

آيه بيانگر وظيفه زنان شوهر مرده است، و عمل تمام فقهاء براين آيه است و همگى مى گويند كه عده وفات شوهر، چهارماه و ده روز است ولى آيه ديگرى كه آن هم متعرض حكم همين موضوع است، دستور مى دهد كه شوهران وصيت كنند كه زنان آنها پس از مرگ آنها، يك سال در خانه بمانند و وارث آنان نفقه آنها را نيز

[1]مربوط به مطلب 25 از كتاب«تفسر آيات مشكله قرآن»ص 95 هدف از عنوان اين مطلب ردّ احاديثى است كه اين آيه را ناسخ آيه دويست و سى چهار از سوره بقره مى داند و همه اين احاديث از خاندان رسالت نقل شده است.

بپردازند اينك آيه:

(وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنََ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ اَزواجاً وَصِيَّةً[1]لإزْواجِهِمْ مَتاعاً إلىَ الْحَوْلِ غَيْرَ اِخْراج فَاِنْ خََرَجْنَ فَلا جُناحَعَلَيْكُمْ فِي ما فَعَلْنَ فِي اَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوف وَاللّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ)

( بقره، آيه 240).

«كسانى از شما كه مى ميرند و همسرانى مى گذارند دراين باره به همسران خود وصيت كنند كه نفقه آنها تايك سال بدون اين كه از خانه خارج شوند، پرداخته شود و هرگاه آنان بيرون رفتند، و در باره خويش كارى كه شايسته است انجام دادند بر شما گناهى نيست».

جاى شك نيست كه ظاهر اين آيه جز اين نيست كه شوهران«وصيَّت»كنند تا زنان آنها در خانه آنها بمانند و تا پايان سال نفقه آنها داده شود و در واقع متعلق وصيت اين است كه زنان يك سال تمام حق سكنى و نفقه از مال شوهر داشته باشند و هرگز به طور صريح، آيه ناظر به عده زنان نيست[2].

مع الوصف مفسران اعم از سنى و شيعه، اين آيه را حمل بر عده وفات نموده و معتقدند كه از اين آيه، به كمك قرائنى كه بعداً گفته خواهد شد، دو چيز استفاده مى شود:

اول : مقصود از توقف يك ساله زنان در خانه شوهران، همان عده وفات آنها بوده است.

دوم : حق سكنى ونفقه يك ساله، تمام ارثيه او بوده است، و لذا مى گويند اين آيه هم به وسيله آيه ارث كه براى زنان به اختلاف حالات ( يك هشتم و يا يك چهـارم) معـين مى كند و هـم با آيـه عـده وفـات كه آن را چهار ماه و ده روز تعيين مى نمايد، نسخ شده است.

[1]قرائت مشهور در«وصية»نصب است، و علت نصب آن و همچنين علت نصب«متاعاً»از اين لحاظ است كه هر دو مفعول فعل مقدرند يعنى«فليوصوا وصية، ان يتمتعوا متاعاً».
[2]فخر رازى در تفسير خود ج1، ص 290 مى گويد: بزرگان تفسير، اين نظر را بر گزيده اند.

چرا آيه بر عده وفات حمل شده است؟

با اين كه گفتيم از ظاهر آيه جز يك وصيت، چيزى استفاده نمى شود ولى علت اينكه مفسران از آيه حكم عده وفات را نيز فهميده اند اين است كه روايات و تاريخ حاكى است كه در دوران جاهليت عده زن يك سال، و ارثيه او، همان نفقه و سكناى يك ساله او بوده است و زن سريك سال، بادونيم كردن فضله حيوانى و پشت سرانداختن آن از عده بيرون مى آمد.

شما مى توانيد براى تحصيل خصوصيات عده وفات در جاهليت به صحيح«بخارى»و«مسلم»مراجعه فرمائيد، و مؤلف«المنار»در جلد دوم ص 441 عين عبارات آنها را نقل مى كند و مى گويد:

حكم عده وفات در اسلام در چهارماه و ده روز مستقر گرديد، و درهمين حال زنى خدمت رسول گرامى رسيد و اذن طلبيد كه پيش از مدت مزبور، سرمه به چشم بكشد، رسول گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم)با لحن تند فرمود:

«لا لا اِنَّمـا هـِيَ اَرْبَعـَةُ اَشْهُر وَ عَشـْراً وَ قـَدْ كانَتْ اِحـْداكُنَّ فِي الْجاهِلِيَّةِ تَرْمِي الْبَعْرَةَ عَلى رَأسِ الْحَوْلِ».

فرمود: نه، نه، چه عجله داريد؟ بايد چهارماه و ده روز صبر كنيد، در صـورتى كه هريك از شما در زمان جاهليت سريك سال پشگل حيوانى را پشت سرمى انداخت ( وبه وسيله آن از عده بيرون مى آمد).

هرگاه كسى بخواهد مقدار عده زنان رادرجاهليت از طريق پيشوايان شيعه آگاه گردد، به كتاب كافى[1]و تفسير برهان[2]مراجعه فرمايد، و ما فقط به ترجمه يك روايت مى پردازيم:

زنى از زنان رسول خدا(صلى الله عليه وآله وسلم)به حضرتش عرض كرد كه شوهر فلانى فوت كرده

[1]كافى، ج6، ص 117.
[2]تفسير برهان، ج1، ص 226.

ولى از خانه بيرون مى آيد، رسول گرامى(صلى الله عليه وآله وسلم)فرمود:[1]

واى بر شما پيـش از آن كه مـن مبعوث بشوم، هنگامى كه شوهر زنى فوت مى كرد، مى گفت: تا يك سال شانه نخواهم زد، و سرمه نخواهم كشيد، و ... و من شما را فقط به چهارماه و ده روز دستور داده ام ـ مع الوصف ـ طاقت نمى آوريد؟

بررسى روايات و متون تاريخ، ما را به دو مطلب هدايت مى كند:

دقت در حوادث دوران جاهليت آن هم پيرامون زنان شوهر مرده ما را به دو مطلب رهبرى مى كند:

1 ـ در دوران جاهليت مردان وصيت مى كردند كه زنان آنان يك سال در خانه آنها بمانند و اين وصيت فقط به منظور عده وفات بوده است و بس حتى مؤلف«المنار»( در ج2، ص448) اين مطلب را از«ابومسلم»كه آيه را بر خلاف مشهور تفسير كرده، نيز نقل نموده است.

2 ـ در بيشتر متون روايات و تاريخ، كلمه ( حول) وارد شده و خود اين مطلب در فهم آيه بسيار مؤثر است.

هرگاه به جمعيتى كه ذهن آنان با اين مطالب آميخته است و رسم و نظام آنها در عده وفات اين است كه وصيت كنند كه وارث، زنان آنها را يك سال نفقه و سكنى بدهند، گفته شود كه :

(وَصِيَّةً لإزْواجِهِمْ مَتاعاً إِلىَ الْحَوْلِ غَيْرَ اِخْراج)( سوره بقره، آيه 240).

«در باره زنانتان وصيت كنيد كه يك سال با بذل نفقه درخانه هاى شما بدون اين كه ورثه ميت آنها را اخراج كند، بمانند».

چه مى فهمند؟ جز اين مى فهمند كه : منظور قرآن، روى مصالحى همان

[1]اف لكن قد كنتن قبل ان ابعث فيكن وا ن المرئة منكن اذا توفى عنها زوجها.. قالت لا امتشط حولاً كاملاً وانما امرتكن باربعة اشهر و عشراً ثم لا تصبرن.

تثبيت روش قبل از اسلام مى باشد، آيا آن ارتكاز و اشتهار به منزله يك قرينه حاليه دركلام نمى باشد؟

درست است كه ظاهر آيه فقط دستور مى دهد كه مردان در باره زنان خود چنين وصيتى بنمايند ولى علم مخاطب به روش قبلى در باره«عده»وفات، او را رهبرى مى كند كه مقصود از«وصيت»همان وصيت برعده وفات بروضع پيشين است.

قرائن حالى را فراموش مكنيد:

نويسنده مانند برخى، چشم خود را به دلالت مطابقى دوخته و مى گويد:«آيه ابداً در صدد عده وفات نيست»ولى از قرائن حالى كه پيوسته در ذهن مخاطب بوده و تاريخ و روايات صحيح آنها را در اختيار ما گذارده غفلت ورزيده و از معناى«التزامى»كه لازمه اين عبارت است سرباز زده است.

بهترين گواه بر اين كه اين آيه در صدد اشاره به همان وضع زمان جاهليت است ايـن است كه كلمـه«حـول»را با«الـف و لام»به كار برده و فرموده است:(اِلـىَ الْحـَوْلِ)وهرگاه ناظر به وضع پيشين در عصر جاهلى نبود، و فقـط مى خواست بفرمايد كه وصيت كنيد زنانتان يك سال حق سكنى و نفقه داشته باشند شايسته بود بفرمايد:«الى حول»و ديگر نيازى به تعريف«حول»نبود.

تصور اين كه مقصود از«الحول»همان حول وفاتست و مى خواهد بگويد بايد اين يك سال درهمان سال وفات باشد، نه سال هاى بعد، بسيار بى پايه است زيرا به ذهن كسى خطور نمى كند كه سال مورد وصيت غير از سال وفات باشد تا با تعريف«حول»تعيين آن را ثابت نمايد.

ما از نويسنده كتاب دو گله داريم:

1 ـ چرا با داشتن مطالعات ديرينه تفسيرى!! از توجه به قرائن حالى كه براى

فهم هدف آيات، يكى از مقدمات لازمه است غفلت ورزيده است، چرا با اعتراف به اين كه بايد در تفسير آيات از روايات متواتر استفاده كرد، در اين مورد تاريخ و روايت صحيح كه از نظر مضمون به حد اطمينان رسيده و از حد«استفاضه»تقريباً به درجه تواتر بالغ است، سرباز زده است؟

2 ـ چرا گفتار ديگران را به نام خود قالب زده وامانت در نقل را كه يكى از وظائف اسلامى است، مراعات ننموده است؟ اينك ما شما را به دو دليل نويسنده كه از فخـر رازى و غيـره گرفته شده ، هدايت مى نمائيم و به پاسخ يك به يك آنها مى پردازيم:

نخستين دليل نويسنده:

1 ـ معناى نسخ اين است كه حكمى كه در قبل بيان شده، به وسيله آيه ديگـرى كه بعـد از آن نازل گرديـده، ملغى شود، اين ميزان در دو آيه فوق صدق نمى كنـد زيرا آيه 240 كه ( به زعـم آنان) منسوخ شده، بعد از آيه 234 كه ناسخ مى باشد آمده است و ممكن نيست كه آيه ناسخ، قبل از آيه منسوخ بيايد[1].

پاسخ : آنچه در ناسخ و منسوخ لازم است اين است كه منسوخ از نظر زمان نزول و اجراء پيش از ناسخ نازل گردد، و مورد اجراء قرار گيرد نه اين كه بايد منسوخ جلو تر در دفتر قانون نوشته شود، و آنچه علماى اصول و تفسير در نسخ شرط كرده اند عبارت است از تقدم منسوخ بر ناسخ از نظر زمان نزول، نه در كتابت و هرگز اشكال ندارد كه پس از باز شناسى ناسخ از منسوخ، روى مصلحتى دومى قبل از اولى نوشته شود.

اگر دركتاب هاى حقوقى، و نوشته هاى قانونى، ناسخ را جلو تر از منسوخ

[1]عيـن ايـن اسـتدلال را«فخر رازى»از ابـو مسلم اصفـهانى نقل كرده است به جلد دوم«مفاتيح الغيب»ص 295 مراجعه فرمائيد.

نمى نويسند، دليل بر صحت گفتار او نيست، زيرا قرآن، كتاب بشرى نيست،تا مشتمل بر ابواب و فصولى باشد، يا مقدمه و مؤخره اى داشته باشد و قوانين آن تحت«بندهاى»معينى نوشته گردد.

ما مى بينيم كه قرآن ناسخ و منسوخ را يك جا و بدون فاصله ذكر مى نمايد[1]در صورتى كه اين كار بر خلاف روش معمول حقوقدانان و قانون گذاران است اين خود گواه بر اين است كه نظم قرآن بر اساس نظم متعارف كلام بشرى نيست از اين جهت مانعى ندارد كه ناسخ جلو تر از منسوخ قرار گيرد.

هرگاه روايات متواتر و اتفاق علماى اسلامى ثابت كرد كه مثلاً آيه متقدم ناسخ آيه اى است كه در بعد آمده است ما مى فهميم كه ترتيب نزول اين آيات با نظم و ترتيب فعلى تفاوت داشته است واما علت اين تفاوت از نظر نزول و تأليف چيست، خود بحث جدا گانه اى است كه بايد در فرصت ديگرى در باره كيفيت تأليف و نظم قرآن بحث و گفتگو نمود.

روى همين جهت است كه سور و آياتى كه در اوائل بعثت نازل شده اند در آخر قرآن، و آنها كه بعدها نازل گشته اند، در اوائل قرآن مجيد قرار گرفته اند.

دليل دوم نويسنده تفسير:

2 ـ اين دو آيه هدف مختلفى دارند، يكى راجع به عده وفات است و ديگرى راجع به اين است كه شوهران وصيت كنند كه زنان آنان پس از مرگ آنها، يك سال در خانه آنان بمانند و وارث حق اخراج اورا ندارد، پس اين دو آيه با همديگر وجه اشتراكى ندارند تا ناسخ و منسوخ همديگر باشند.

جواب : ما با ارائه دلائلى كه شرح داديم، اثبات كرديم كه هر دو آيه، ناظر به عده وفات است و اكنون به برخى ديگر از اين دلائل اشاره مى كنيم:

[1]به سوره مجادله آيه هاى 12 ـ 13 مراجعه بفرمائيد، وخود نويسنده تفسير، ناسخ و منسوخ بودن اين دو آيه را پذيرفته است به ص 254 از«تفسير آيات مشكله»مراجعه فرمائيد.

1 ـ هرگاه هدف اين آيه فقط سفارش است كه شوهران هنگام مرگ وصيت كنند، كه زنان آنها را پس از مرگ تا يك سال از خانه خارج نكنند، مناسب بود كه مانند سائر آيات وصيت بفرمايد:

(كُتِبَ عَلَيْكُمْ إذا حَضَرَ اَحَدَكُمُ الْمُوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلأَزْواجِ اِلىَ الْحَوْلِ).

چنانچه در باره والدين و اقربين، به همين ترتيب بيان كرده است:

(كُتِبَ عَلَيْكُمْ اِِذا حَضَرَ اَحَدَكُمُ الْمُوْتُ اِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الأقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقاًّ عَلىَ الْمُتَّقِينَ)

(بقره، آيه 180).

2 ـ چنان كه ملاحظه مى كنيد صدر و ذيل آيه، با آيه اى كه صريحاً در باره عده وفات نازل گرديده است، يكى است در آيه 234 بقره كه از نظر ما ناسخ است مى فرمايد:

(وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ اَزْواجاً ... فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي اَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ).

و در آيه 240 از همان سوره كه از نظر ما منسوخ است مى فرمايد:

(وَ الَّذِينَ يُتَوَفَّوْنََ مِنْكُمْ وَ يَذَرُونَ اَزْواجاً... فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي اَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفً).

با ملاحظه وحدت صدر و ذيل هر دو آيه، ودقت كامل در مضمون هردو، بسيار بعيد است كه بتوان گفت، اين دو آيه هدف واحدى را تعقيب نمى كنند وهركدام پيرامون موضوع خاصى بحث مى نمايد.

3 ـ قرينه اى كه حاكى است آيه وصيت ناظر برعده وفات است جمله يادشده درزير مى باشد:

(فَاِنْ خَرَجْنَ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما فَعَلْنَ فِي اَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوف)( بقره، آيه 240)