آخرت به آنان بشارت داده مىشود».
10- نجات از آتش:
ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا[1].
يعنى: «سپس باتقواها را (از آتش) نجات مىدهيم».
11- باقى ماندن هميشگى در بهشت:
أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِينَ[2].
يعنى: « (بهشت) براى متقين فراهم شده است».
12- آسان شدن حساب:
وَ ما عَلَى الَّذِينَ يَتَّقُونَ مِنْ حِسابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ[3].
يعنى: «حساب كار بدكاران بر عهده اهل تقوا نمىباشد».
13- نجات از سختيها و روزى حلال:
وَ مَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاً وَ يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْراً[4].
يعنى: «هر كس كه تقواى الهى را پيشه كند، برايش راه چارهاى قرار مىدهد و از طريقى كه گمان نمىبرد، روزىاش مىرساند، كسى كه بر خدا توكل كند، همو برايش كافى است كه خدا كارش را به انجام مىرساند. خدا براى هر چيز اندازهاى قرار داده است».
ببين اين خصلت شريف (يعنى تقوا) چه سعادتهايى را در خود جمع كرده كه مبادا در بهرهورى از آن غافل بمانى، خصوصا آخرين آيه كه خود دلالت بر امورى دارد:
[1]- سوره مريم، آيه 72.
[2]- سوره آل عمران، آيه 133.
[3]- سوره انعام، آيه 69.
[4]- سوره طلاق، آيه 2- 3.
اوّل- «تقوا» قلعهاى است استوار و پناهگاهى است مطمئن، چون فرمود:
يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجاًيعنى: «خداوند براى متقى راه چاره قرار مىدهد»، نظير كلام رسول خدا-6- كه فرمود:
807-«لوأَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاًعلى عبده المؤمن ثمّ اتّقى اللَّه لجعل اللَّه له منهما فرجا و مخرجا»
. يعنى: «اگر آسمانها و زمين بر بنده مؤمن دوخته شده باشند و او تقواى الهى داشته باشد، خداوند متعال براى چنين بندهاى فرج و راه خروجى از ميان آن دو قرار مىدهد».
دوّم- «تقوا» گنجى است كافى، چون فرمود:يَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُ، يعنى: «او را از راهى كه گمان نمىكند روزى مىدهد».
سوّم- دلالت بر فضيلت توكل نيز دارد، زيرا خداوند متعال براى متوكل تضمين نموده كه كفايتش كند، چون فرموده:فَهُوَ حَسْبُهُ، يعنى: «خدا او را كافى است»، (و سخن او هم صادق خواهد بود چون فرموده:).
وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا[1].
يعنى: «چه كسى در گفتارش از خدا راستگوتر است».
و لذا پيامبر اكرم-6- فرموده است:
808-«لو انّ النّاس اخذوا بهذه الآية لكفتهم»
. يعنى: «اگر مردم اين آيه را بگيرند (و بدان ملتزم شوند) برايشان كافى است».
چهارم- خداوند متعال براى بندگانش توضيح داده كه بر آنچه اراده كند قدرت دارد و چيزى نمىتواند او را به عجز در آورد و هيچ مطلوبى مانع از اراده او نمىگردد چون فرمود:-إِنَّ اللَّهَ بالِغُ أَمْرِهِ، يعنى خداوند كارش را به انجام مىرساند، تا مردم نسبت به وعدههاى او بر تقوا- نظير كفايت كردن و بخشيدن-
[1]- سوره نساء، آيه 122.
و بر توكل- نظير حفظ كردن و ترحم- اطمينان پيدا كنند.
تعريف «توكل» را از حضرت صادق-7- پرسيدند، فرمود:
809-«ان لا يخاف مع اللَّه شيئا»
. يعنى: «اگر خدا را همراه خود مىداند، از چيزى نهراسد».
بنا بر اين، آيه مورد بحث، براى بندگان، رسا و براى كسانى كه ارشاد را مىطلبند، كافى است.
«احمد بن حسين ميثمى» از يكى از يارانش روايت كرده است كه گفت: در پاسخى از حضرت صادق-7- به يكى از اصحابش خواندم كه نوشته بود:
810-«امّا بعد فانّى اوصيك بتقوى اللَّه عزّ و جلّ فإنّ اللَّه قد ضمن لمن اتّقاه ان يحوّله عمّا يكره الى ما يحبّ ويَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لا يَحْتَسِبُانّ اللَّه عزّ و جلّ لا يخدع عن جنبه و لا ينال ما عنده الّا بطاعته».
يعنى: «بعد از حمد و صلوات، من تو را به تقواى خداى عزيز و جليل سفارش مىكنم، چون براى متقى، تضمين كرده است كه وى را از آنچه ناپسند مىداند، به آنچه محبوب اوست، متحول كند و از راهى كه گمانش را نمىبرد، به او روزى برساند. خداى عزيز و جليل از طرف خود كسى را فريب نمىدهد و آنچه در نزد اوست جز از طريق طاعتش به دست نمىآيد».
از حضرت باقر-7- نقل است كه رسول خدا-6- فرمود:
811-«يقول اللَّه عزّ و جلّ: و عزّتى و جلالى و عظمتى و كبريائى و نورى و علوّى و ارتفاع مكانى، لا يؤثر عبد هواه على هواى الّا شتّتّ عليه امره، و لبست عليه دنياه، و اشتغلت قلبه بها و لم ارزقه منها الّا ما قدّرت له. و عزّتى و جلالى و عظمتى و كبريائى و نورى و علوّى و ارتفاع مكانى، لا يؤثر عبد هواى على هواه الّا استحفظته ملائكتى و كفّلت السّموات و الارض رزقه و كنت له من وراء تجارة كلّ تاجر واتته الدّنيا و هى راغبة»
.
يعنى: «به عزت و جلالم و عظمت و كبرياييم و نور و برترى و مقام والايم سوگند! كه هيچ بندهاى خواسته خودش را بر خواسته من مقدم نكرد مگر آنكه كارش را پراكنده مىگردانم و دنيا را برايش پذيرفته، قلبش را بدان مشغول مىسازم و از دنيا جز به مقدارى كه برايش مقدّر كردهام به او روزى نخواهم داد و به عزت و جلالم و عظمت و كبريايم و نور و برترى و مقام والايم سوگند! كه هيچ بندهاى خواسته مرا بر خواسته خويش مقدم نكرد مگر آنكه ملائكه را به حفاظت او گماردم و آسمانها و زمين را عهدهدار تأمين روزى او ساختم، پشت سر معامله هر معاملهگرى من نفع او را در نظر مىگيرم (چنين بندهاى) دنيا به طرفش مىآيد و به او ميل و رغبت نشان مىدهد».
«ابو سعيد خدرى» گويد: شنيدم رسول خدا-6و سلّم- هنگام بازگشتش از احد، در حالى كه مردم گردش را گرفته بودند و بر درختى در آن محل تكيه كرده بود، مىفرمود:
812-«ايّها النّاس، اقبلوا على ما كلّفتموه من اصلاح آخرتكم، و اعرضوا عمّا ضمن لكم من دنياكم، و لا تستعملوا جوارحا غذيت بنعمته في التّعرّض لسخطه بمعصيته، و اجعلوا شغلكم في التماس مغفرته، و اصرفوا همّتكم بالتّقرّب الى طاعته، من بدأ بنصيبه من الدّنيا فانّه نصيبه من الآخرة و لم يدرك منها ما يريد، و من بدأ بنصيبه من الآخرة وصل اليه نصيبه من الدّنيا و ادرك من الآخرة ما يريد»
. يعنى: «اى مردم! به اصلاح آخرت كه تكليف شماست روى كنيد و از دنيايى كه برايتان تضمين گرديده، اعراض نماييد، مبادا اعضا و جوارحى كه با نعمت الهى تغذيه شدهاند را در گناه و فراهم آوردن خشم الهى به كار بنديد، به مغفرتطلبى از او مشغول باشيد و همّتان را در نزديك شدن به طاعتش صرف نماييد.
هر كس كه از اوّل به دنبال بهرههاى دنيايى باشد، بهرههاى اخروىاش نيز در دنيا به او داده خواهد شد و با اين حال، به آنچه مىخواهد نمىرسد، اما كسى كه از اوّل به دنبال بهرههاى اخروى باشد، هم بهره دنيايى به او داده خواهد شد و هم به
آنچه در آخرت خواهان آن است مىرسد».
«عبد اللَّه بن سنان» از حضرت صادق-7- روايت كرده است كه فرمود:
813-«ايّما مؤمن اقبل قبل ما يحبّ اللَّه اقبل اللَّه عليه قبل كلّ ما يحبّ، و من اعتصم باللَّه بتقواه عصمه اللَّه، و من اقبل اللَّه قبله و عصمه لم يبال لو سقطت السّماء و الارض، و ان نزلت نازلة على اهل الارض فشملتهم بليّة كان في حرز اللَّه بالتّقوى من كلّ بليّة أ ليس اللَّه تعالى يقول:إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ أَمِينٍ
[1].
يعنى: «هر بندهاى به آنچه خداوند دوست دارد روى بياورد، خدا هم به آنچه او دوست دارد روى خواهد آورد و هر كس كه به وسيله تقوا در پناه خدا رود، خداوند پناهش دهد و هر كس كه خدا به او روى آورده و پناهش داده، باكى ندارد اگر آسمان و زمين ساقط شوند و اگر بلايى بر اهل زمين فرود آيد و همه را در برگيرد، او با تقوايى كه دارد، از هر بلايى در پناه خداست مگر خداوند متعال نمىفرمايد:
متقين در مقام امنى بسر مىبرند».
«شيخ كلينى (ره)» از «اسحاق بن عمار» از حضرت صادق-7- روايت كرده است كه فرمود:
814- «پادشاهى در بنى اسرائيل يك قاضى داشت و آن قاضى يك برادر اين برادر، فرد درستكارى بود كه همسرى از فرزندان انبيا داشت. روزى پادشاه خواست مردى را پى كارى بفرستد، به قاضى گفت: مرد مطمئنى را نزد من بفرست.
قاضى گفت: مطمئنتر از برادرم كسى را سراغ ندارم. پادشاه وى را خواند تا به دنبال كارش بفرستد. آن مرد فكر كرد و به برادر خود گفت: من خوش ندارم همسر خود را واگذارم، اما قاضى او را به آن كار مجبور كرد، او هم چارهاى جز رفتن نديد، لذا به قاضى گفت: برادرم! من چيزى مهمتر از همسرم بر جاى نمىگذارم، تو را
[1]- سوره دخان، آيه 51.
جانشين خودم كردم تا نيازهايش را برطرف سازى، قاضى قبول كرد. مرد حركت نمود در حالى كه همسرش بدان كار راضى نبود.
قاضى نزد آن زن مىآمد، نيازهايش را مىپرسيد و انجامش مىداد تا اينكه از آن زن خوشش آمد و او را به سوى خودش خواند اما آن زن ابا كرد. قاضى قسم ياد كرد كه اگر اين كار را نكنى به پادشاه خبر مىدهم كه تو زن بدكارهاى هستى.
زن گفت: هر كار مىخواهى بكن من خواهش تو را اجابت نمىكنم.
قاضى نزد پادشاه آمد و بدو گفت: همسر برادرم مرتكب فحشا شده و اين امر نزد من ثابت گشته است.
پادشاه به او گفت: پاكش كن (يعنى حدّ را بر او جارى نما) قاضى نزد آن زند آمد و بدو گفت: پادشاه فرمان سنگسارى تو را به من داده، حالا ديگر چه مىگويى؟ قبول كن و الّا سنگسارت مىكنم! زن گفت: قبول نمىكنم، هر چه مىخواهى بكن.
قاضى دستور داد او را از خانه بيرون آورده حفرهاى كندند و در حفرهاش انداختند، مردم هم جمع بودند (و شروع به سنگسارش نمودند) وقتى گمان كردند كه او مرد، رهايش ساختند و به دنبال كار خود رفتند.
شب كه شد، زن ديد رمقى دارد، حركتى كرد و از حفره بيرون آمد، آنقدر به صورت خود را كشيد تا از شهر خارج شد، به ديرى رسيد و پشت در آن خوابيد.
راهب هنگام صبح در را كه باز كرد، آن زن را ديد، ماجرايش را پرسيد، زن قصهاش را تعريف كرد و او هم بر وى ترحم كرد و داخل ديرش نمود.
راهب پسر بچه خوش سيرتى داشت، آن زن را ديد، ماجرايش را پرسيد، زن قصهاش را تعريف كرد و او هم بر وى ترحم كرد و داخل ديرش نمود.
راهب پسر بچه خوش سيرتى داشت، آن زن را كه مداوا نمود و خوب شد، فرزندش را به او داد تا تربيتش را بر عهده بگيرد، به علاوه، وكيلى هم در كنارش بود كه كارهايش را انجام مىداد.
وكيل راهب از آن زن خوشش آمد، او را به طرف خود خواند، اما زن ابا كرد، وكيل هر چه كوشش كرد نتوانست زن را راضى كند تا اينكه به او گفت: اگر اين كار را
انجام ندهى، در كشتنت نهايت كوشش را خواهم نمود.
زن گفت: هر كارى مىخواهى بكن.
وكيل به سوى فرزند راهب رفته گردنش را شكاند و بعد نزد راهب آمد و بدو گفت: به زن فاحشهاى اطمينان كردى و فرزندت را به او دادى، اما او پسرت را كشت.
راهب كه فرزندش را كشته ديد، به آن زن گفت: اين چيست؟ تو كه مىدانى من با تو چگونه برخورد كردم (و نهايت نيكى و ترحم را انجام دادم).
آن زن ماجرا را بازگو كرد.
راهب گفت: دلم راضى نمىشود كه نزد من بمانى، از اينجا بيرون برو.
و بدين ترتيب آن زن را شبانه اخراج كرد و بيست درهم نيز به او داد و گفت:
اين خرجى تو، خداوند تو را كفايت كند.
زن، شبانه خارج شد، صبحگاه به قريهاى رسيد، ناگاه ديد فرد زندهاى بر چوبى به صليب كشيده شده است، ماجرايش را پرسيد، به او گفتند: او بيست درهم بدهكارى دارد و قانون ما اين است كه هر كس به ديگرى بدهى داشته باشد، طلبكار، بدهكار را به صليب مىكشد تا بدهكارىاش را بپردازد، زن اين را كه شنيد فورا بيست درهم را بيرون آورده به بدهكار داد و گفت: او را نكشيد.
مردم او را از صليب پايين آوردند، آن مرد همين كه پايين آمد به زن گفت كسى بر من بيشتر از تو منّت ندارد، مرا از صليب و مرگ نجات دادى به همين خاطر هر جا بروى با تو خواهم بود.
آن مرد به همراه زن به راه افتاد، رفتند تا به ساحل دريا رسيدند، ديدند عدهاى در كنار چند كشتى جمع شدهاند، مرد به زن گفت: تو بنشين، من بروم براى اينان كار كنم تا غذايى تهيه كرده برايت بياورم.
مرد نزد آن جمعيت رفت و به آنان گفت: در اين كشتى چيست؟
گفتند: در اين كشتى اموال تجارتى، جواهر، عنبر و مانند آن است ولى در اين
كشتى ديگر، ما خودمان سوار هستم.
مرد گفت: اين اموال كه گفتيد چقدر مىشود؟
گفتند: خيلى زياد است، ما آن را نشمردهايم.
گفت: اما من چيز با ارزشى دارم كه از آنچه در كشتى شماست بهتر مىباشد.
گفتند با تو چيست؟
گفت: كنيزى كه تاكنون هرگز مانند او را نديدهايد.
گفتند: او را به ما بفروش.
گفت: بله، ولى به شرط اينكه يكى از شما برود او را ببيند، بعد نزد من بيايد و آن كنيز را از من بخرد، ولى به او چيزى نگويد، بعد هم كه او را خريد باز به او چيزى نگويد تا من بروم.
گفتند: قبول است.
آنان فردى را فرستادند تا او را ببيند، آن فرد (رفت و بازگشت و) گفت: تاكنون هرگز مانند او را نديدهام آنان زن را از آن مرد به چهار هزار درهم خريدند و پولها را به او دادند، مرد پولها را گرفت و رفت، وقتى كه دور شد آنان نزد اين زن آمده به او گفتند: برخيز و داخل كشتى شو.
زن گفت: چرا؟
گفتند: چون ما تو را از مولايت خريدارى كردهايم.
گفت: من مولايى ندارم.
گفتند: برخيز و گر نه تو را به زور، داخل كشتى مىكنم.
زن برخاست و با آنان حركت كرد، وقتى به ساحل رسيدند، ديدند به همديگر نمىتوانند اعتماد بكنند، لذا او را در آن كشتى كه جواهر و مال التجاره بود قرار داده، خود در كشتى ديگر سوار شدند.
خداوند متعال با دو طوفانى بر آنان فرستاد كه موجب غرقشدنشان گشت، ولى آن كشتى كه اين زن در آن بود، نجات يافت و به جزيرهاى از جزاير آن دريا