اهميّت ترك گناه
بدان كه «تقوا» دو جزء دارد: جزء اول، «كسب نمودن» است و جزء دوم، «دورى جستن». كسب نمودن، انجام طاعات است و دورى نمودن، ترك محرمات مىباشد، ولى جزء دوم، يعنى دورى نمودن، مصلحتش براى بنده بيشتر و مهمتر است از جزء اول كه كسب كردن باشد، چون ترك محرمات خودش فايده رسان است و انجام واجبات- و لو كم باشد- اگر در كنار ترك محرمات قرار گيرد، رشد مىكند كه اين را قبلا شناختى.
اين مطلب از حديث شريف:
«يكفى من الدّعاء مع البرّ ما يكفى الطّعام من الملح»
[1].
برايت روشن شد و ديگر كلام را با تكرارش طولانى نمىكنيم.
اگر ترك محرمات نباشد، انجام واجبات نفعى ندارد، اين را تاكنون از كتاب ما دريافت كردى و شناختى همان خبر «معاذ»[2]و سخن آن مرد قرشى تو را كافى است كه به رسول خدا-6- گفت: پس مادر بهشت درختان زيادى داريم فرمود. بله لكن مبادا آتشى به سوى آنها بفرستيد و آتششان بزنيد»[3].
[1]- ر. ك: حديث شماره 397.
[2]- ر. ك: حديث شماره 420.
[3]- ر. ك: حديث شماره 676.
و از آن حضرت است كه فرمود:
819-«الحسد يأكل الحسنات كما تأكل النّار الحطب»
. يعنى: «حسادت، نيكيها را مىخورد همان طور كه آتش هيزم را».
و از معصومين- عليهم السّلام- نقل است كه فرمودند:
820-«جدّوا و اجتهدوا و ان لم تعملوا فلا تعصوا فانّ من يبنى و لا يهدم يرتفع بناءه و ان كان يسيرا و انّ من يبنى و يهدم يوشك ان لا يرتفع له بناء»
. جديت كنيد و تلاش نماييد اگر عمل نيك انجام نمىدهيد[1](لا اقل) معصيت نكنيد، زيرا كسى كه ساختمان مىسازد و خرابش نمىكند، بنا بالا مىرود اگر چه كم باشد، اما كسى كه ساختمان مىسازد و خرابش مىكند، بنايش بالا نخواهد رفت.
بنا بر اين، بايد تلاش تو در تحصيل هر دو طرف باشد (هم انجام واجبات و هم ترك محرمات) تا حقيقت تقوا برايت كامل گشته، سالم بمانى و بهره ببرى، اما اگر به بيش از يكى نمىتوانى برسى، ترك محرمات را انتخاب كن تا سالم بمانى، اگر چه بهرهاى نبردى و الا در هر دو طرف، زيان ديدهاى كه نماز شب و زحمتش به همراه چشيدن اعراض، نفعى برايت نخواهد داشت.
از پيامبر اكرم-6- روايت شده است كه فرمود:
821-«ايّاكم و فضول الطّعام فانّه يسم القلب بالقسوة، و يبطىء بالجوارح عن الطّاعة، و يصمّ الهمم عن سماع الموعظة، و ايّاكم و فضول النّظر فانّه يبذر الهوى و يولد الغفلة، و ايّاكم و استشعار الطّمع فانّه يشوب القلب شدّة الحرص و يختم القلب بطابع حبّ الدّنيا و هو مفتاح كلّ معصية، و رأس كلّ خطيئة، و سبب احباط كلّ حسنة»
. يعنى: «از غذاى اضافى بپرهيزيد كه آن داغ قساوت به قلب زده، اعضا و جوارح را از طاعت حق سست مىكند و همّتها را از شنيدن (و به كار بستن) موعظه، كر مىسازد. از نظرها (و ديدنها) ى زيادى كه بذر هوى و هوس را مىكارد و غفلت
[1]- منظور انجام عمل مستحب است و الا ترك واجب، خود معصيت مىباشد.
به بار مىآورد، دورى كنيد، طمع را شعار خود قرار ندهيد كه قلب را با حرص شديد آلوده مىنمايد و دل را با حب دنيا مهر مىكند كه اين خود كليد هر معصيت، سرآمد هر خطا و موجب از بين رفتن هر حسنهاى است».
اين كلام نظير همان حديث است كه فرمود: «مبادا به سوى درختهاى بهشتى آتش بفرستيد»[1].
«شيخ كلينى (ره)» از «ابى حمزه» نقل كرده است كه: نزد حضرت امام زين العابدين-7- بودم كه مردى آمد و به حضرت عرض كرد.
اى ابا محمد! من فريفته زنهايم، يك روز زنا مىكنم و روز ديگر روزه مىدارم تا اين كفاره آن باشد، فرمود:
822-«انّه ليس شيء احبّ الى اللَّه عزّ و جلّ من ان يطاع فلا يعصى فلا تزنى و لا تصوم»
. يعنى: «چيزى نزد خدا محبوبتر از اين نيست كه اطاعت شود و عصيان نگردد، پس نه زنا مىكنى و نه روزه مىگيرى».
حضرت امام باقر-7- (كه در آنجا حاضر بود) دست آن مرد را گرفت و گفت:
823-«تعمل عمل اهل النّار و ترجو ان تدخل الجنّة»
. يعنى «عمل اهل آتش را انجام مىدهى و اميد داخل شدن به بهشت را دارى؟».
از پيامبر اكرم-6- نقل است كه فرمود:
824-«ليجيئنّ اقوام يوم القيامة لهم من الحسنات كجبال تهامة فيؤمر بهم الى النّار فقيل: يا نبىّ اللَّه، أ مصلّون؟ قال: كانوا يصلّون و يصومون و يأخذون و هنا من الليل لكنّهم اذا كانوا اذا لاح لهم شيء من الدّنيا وثبوا عليه»
[1]- ر. ك: حديث شماره 676.
يعنى: «اقوامى روز قيامت خواهند آمد كه به اندازه كوه تهامه حسنه دارند اما فرمان مىرسد كه آنان را به جهنم ببرند. پرسيدند: اى پيامبر خدا! آيا اينان اهل نمازند؟ فرمود: نماز مىخواندند، روزه مىگرفتند و نيمى از شب را به عبادت مشغول بودند، ولى اگر چيزى از دنيا برايشان عرضه مىشد، بدان خيز مىگرفتند».
جهاد با نفس
بدان كه به اين مقام (يعنى مقام تقوا) نمىرسى مگر از راه جهاد با نفس امّارهات كه او مضرّترين دشمن، پر بلا، هلاكت آور و پرشهوت مىباشد كه خداى تعالى فرمود:
-فَأَمَّا مَنْ طَغى وَ آثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى[1].
يعنى: «هر كس كه طغيان كرد و زندگى دنيا را برگزيد، جهنم جايگاه اوست، اما هر كس از عظمت پروردگارش ترسيد و نفس را از هوى بازداشت، بهشت جايگاه اوست».
رسول خدا-6- فرمود:
825-«اعدى عدوّك نفسك الّتى بين جنبيك»
. يعنى: «دشمنترين دشمنانت، همان نفس تو است كه با خوددارى».
از او غافل نباش و با زنجير «تقوا» آن را محكم ببند و چند چيز را مرتب بر او بخوان:
1- جلوگيرى از شهوتها كه حيوان سركش با كم شدن غذايش نرم خواهد شد.
2- عبادتهاى سنگين را بر دوشش بيفكن كه حيوان اگر بارش سنگين
[1]- سوره نازعات، آيه 37- 41.
و آذوقهاش كم گردد، خوار گشته، رام مىشود.
3- از خدا كمك بخواه و به سوى او تضرع نما تا تو را در جنگ با نفس يارى دهد مگر سخن يوسف صديق را نشنيدى كه فرمود:
-إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ إِلَّا ما رَحِمَ رَبِّي»[1].
يعنى: «همانا نفس، به بديها بسيار فرمان مىدهد مگر آنكه پروردگارم رحمى كند».
هر گاه اين سه كار را انجام دادى، به خواست خداوند متعال، نفس، فرمانبردار مىشود. تا جايى كه مىتوانى مالكش شوى و لجام بر او افكنده از شرّش در امان بمانى. اما اگر رهايش سازى، مگر مىتوانى در امان باشى و سالم بمانى با اينكه خودت انتخابهاى بد و پستى حالاتش را مشاهده مىكنى.
مگر او را نمىبينى كه در حال شهوت، حيوان، در حال غضب، درّنده، در حال مصيبت، بچه (و كم طاقت)، در حال نعمت، فرعون (و سركش)، در حال سيرى، خيالباف و در حال گرسنگى، ديوانهاى است كه اگر سيرش نمايى، سرپيچى و تكبر كرده و اگر گرسنهاش بدارى، فرياد مىكشد و جزع مىنمايد، پس او مانند الاغ بدى است كه اگر غذايش بدهى لگد مىزند و اگر گرسنه بدارى، عرعر مىكند.
يكى از علما گويد: از زبونى و نادانى نفس اين است كه:
هر گاه به انجام گناهى همّت كند يا شهوتش برانگيخته گردد، اگر خداوند تعالى، پيامبر اكرم، تمام انبيا، كتابهاى الهى و همه ملائكه مقرب را در برابرش واسطه قرار دهى و بعد مرگ و قبر و قيامت و بهشت و جهنم را بر او عرضه نمايى (تا دست از آن گناه يا شهوت بردارد) سر فرود نياورده، آرام نمىگردد و شهوتش را ترك نمىكند، اما اگر با جلوگيرى يك قرص نان يا بخشش آن با او برخورد نمايى، آرام مىگردد و شهوتش را ترك مىنمايد، پس بدان پستى و جهالتش را.
[1]- سوره يوسف، آيه 53.
مبادا چشم برهم زدنى از او غافل بمانى همچنان كه خالقش فرمود: «نفس به بديها بسيار فرمان مىدهد مگر آنكه پروردگارم رحمى نمايد»[1].
همين مقدار براى آگاهاندن كسى كه عقل دارد كافى است، پس نفس را با «تقوا»، لجام كن و با ريسمان اميد او را به جلو بكش و با تازيانه هراس و خوف، او را بران:
«تقوا» براى اينكه او را از سركشى و رميدن، دربند كنى.
«هراس و خوف» نيز براى دو چيز است:
يكى اينكه- با ترس، نفس را از گناهان بازدارى، چون او به بديها فرمان مىدهد و به شرور، بسيار متمايل است و از كارش دست برنمىدارد مگر با ترساندن و تهديد بزرگ.
دوّم- براى اينكه با طاعتت به «عجب» نيفتى كه عجب، هلاكتكننده است بلكه با مذمت و يادآورى عيب و نقص و بار گناهانى كه موجب خوارى و آتش مىگردند، قلع و قمعش نمايى.
و «اميد» نيز براى دو چيز است:
اوّل- تا نفس براى انجام طاعات برانگيخته گردد، چون كار خير، سنگين است و شيطان از آن مانع و نفس هم به سوى كسالت و تنبلى مايل مىباشد.
دوّم- تا تحمّل سختيها را بر تو آسان گرداند، چون كسى كه با شناخت به دنبال مطلوبش باشد، هر چه در آن راه خرج نمايد بر او آسان خواهد بود، مگر آن كس كه عسل را از كندو جمع آورى مىكند را نديدهاى كه توجهى به گزيدن زنبور ندارد چون او در فكر شيرينى عسل است. فردى كه در طول روز، كار مىكند و نهايت تلاش را مىنمايد (نه تنها مشقّتى احساس نكرده بلكه) در گرفتن مزد، احساس لذت مىنمايد، كشاورز در فكر سختى گرما و سرما و رنج طول سال
[1]- سوره يوسف، آيه 53.
نيست، چون او به ياد محصول خود مىباشد. پس اى شنونده! تلاش نما تا به كمال مطلوب برسى و در اين راه بر رنج و گرفتارى صبر كن.
شاعر مىگويد:
ما ضرّ من كانت الفردوس مسكنه
ما ذا تحمّل من بؤس و اقتار
تراه يمشى كئيبا خائفا و جلا
الى المساجد يمشى بين اطمار
يعنى: «آن كس كه بهشت مسكن اوست، از سختى و فقرى كه تحمل مىكند، ضرر نمىنمايد».
«او را مىبينى كه ناراحت و هراسان در ميان كهنه پوشان به سوى مسجد حركت مىكند».
تا اينجا روشن شد كه اثر بندگى، برپائى فرمانهاى الهى و ترك گناه است و اين كار نيز با نفس امّاره انجام نمىپذيرد مگر آنكه تمايل و تشويق و ترس و هراسى در كار باشد، همان طورى كه حيوان سركش نياز به كسى دارد كه از جلو او را بكشد و كس ديگرى كه از پشت سر او را براند تا اگر در معرض درّه و سقوط قرار گرفت، از طرفى شلاق بر او بنوازند و از طرف ديگر «جو» به او بدهند تا حركت كند و از پرتگاه نجات يابد.
و نيز كودك مغرور، به مدرسه نمىرود و درس نمىخواند مگر آنكه از طرفى پدر و مادر تشويقش كنند و از آن طرف ديگر، معلم او را از تنبلى و درس نخواندن بترساند، همچنين اين «نفس» كه حيوانى سركش است، در كارهاى مهم دنيا قرار گرفته كه ترس و خوف شلّاق و راننده اوست و «اميد» مانند غذا و كشندهاش، ياد بهشت و ثواب آن، نفس را تشويق كرده و به نيكيها متمايلش مىسازد و آتش جهنم و عقوبتهايش، موجب هراس نفس و ترس او مىگردد.