محك زده و شفاف نمايند تا كيفيت تصميمهايى كه براى آينده مىگيرند، بهبود يابد.
ديگر آنكه آيندهپژوهى درصدد كمك به مردم است تا تصويرها و اقدامهاى [كنونى] خود را از حد كوششهاى فقط منفعلانه فراتر برده، بكوشند تا آينده را پيشبينى كرده و سپس برپايه پيشبينىهاى [درستتر] طرحهاى عملى خود را اجرا كرده و به پيش ببرند. اين فقط گام اوّل آيندهنگرى است. گام بعدى ايجاد تصويرهاى مثبت از آينده (آيندههاى مطلوب و مرجّح) و اقدام به طرحريزى و تصميمگيرى براساس آن تصويرهاى مثبت است.
يادگيرى براى بينشمندى و بازنگرى بينشهاى مرتبط با آينده و آنگاه اقدام به طرحريزى و عمل بر پايه اين بينشها، بهگونهاى كه در عرصه طرحريزى و تصميمگيرى رايج است، قلب آيندهپژوهى و آيندهكاوى را تشكيل مىدهد».[1]
اين بيان، به خوبى زواياى مختلف «آيندهپژوهى» را بازگو كرده است؛ با اينحال اين امر از جنبههاى مختلف براى پژوهشگران معارف دينى اهميت مىيابد:
1. شناخت و فهم نسبتا واقعى و درست از «آينده» و توانايى تحليل و برنامهريزى درباره آن؛
2. پيوند حال با آينده و الگوبردارى از آينده مطلوب و مورد انتظار براى بهسازى و بسترسازى زندگى سياسى- اجتماعى حاضر؛
3. كشف سنّتهاى حاكم بر تاريخ و ارائه تحليلى از «فلسفه تاريخ» و حركت نظاممند و هدفدار آن؛
4. شناخت ديدگاه دين درباره آينده و تبيين «سيماى جامعه مطلوب» با تكيه بر منابع و حيانى و ايجاد آمادگى براى رسيدن به آن.
«آيندهپژوهى» و «آيندهنگرى»، از نظر سياسى، روابط بينالملل، فلسفه تاريخ، مديريت، دين و انديشه سياسى، دينى و ... جايگاه ويژهاى دارد؛ اما همواره اين سؤال مطرح است كه «چگونه درباره چيزىكه هنوز نيامده، پژوهش كنيم؟»
[1]. جيمز دىتور، آيندهپژوهى بهعنوان دانشى كاربردى، رهيافت، ش 20، بهار 1378، ص 105.
از نظر كارل ياسپرس: درباره آينده نمىتوان پژوهش كرد. تنها آنچه روى داده است و واقعيت دارد، قابل پژوهش است. اما آينده هم، در گذشته و در حال پنهان است و ما مىتوانيم آنرا به صورت امكانهاى واقعى ببينيم و دربارهاش بينديشيم و راستى اين است كه ما با آگاهى [از] آينده زندهايم.
اين آگاهى از آينده را نبايد به حال خود بگذاريم تا دستخوش اوهام و خيالات ناشى از آرزوها يا ترسها بشود؛ بلكه بايد آنرا بر پايه پژوهش گذشته و روشن ديدن زمان حال مستقر سازيم. مهم اين است كه در نبردهاى روزانه و از خلال اين نبردها، به نبردهاى ژرفترى پى ببريم كه سرنوشت انسانيت را تعيين مىكنند ....[1]
از ديدگاه محمد جواد لاريجانى- يكى از نظريهپردازان اين ساحت- آيندهپژوهى براساس روشها و شيوههاى علمى نه تنها امكانپذير؛ بلكه پرفايده و علمى است:
«پيشبينى آينده، مىتواند محصول كاوش سازمانيافتهاى باشد كه آنرا «آينده پژوهى» مىناميم. آيندهپژوهى داراى دو شرط قابل ارزيابى است؛ لذا مفيد معرفتى عام مىباشد و نتايج كاوشهاى آن براى تصميمگيران اهميت دارد.
روش آيندهپژوهى
روش متداول در كاوشهاى آيندهپژوهشى اين است كه ابتدا «مفهومى» كليدى به عنوان محمل (يا مركب) اختراع مىگردد و سپس با كمك اين مفهوم، به آينده نقبىزده مىشود. مقصود از نقب اين است كه تطوّرات آن مفهوم در آينده ترسيم مىگردد. سپس باتوجّه به جايگاه ويژه مفهوم محمل، شرايط آينده را مىتوان تا حدودى (كه مفهوم محمل توان دارد) دريافت».[2]
در اين رابطه مىتوان محملها و چارچوبهاى زيادى براى «آيندهپژوهى» مشخص كرد؛ از جمله:
[1]. كارل ياسپرس، آغاز و انجام جهان، ترجمه محمد حسين لطفى،( تهران: انتشارات خوارزمى، 1363)، ص 188.
[2]. محمد جواد لاريجانى، پيشين، ص 268.
1. مفهوم «تمدّن» (توين بى و هانتينگتون)؛
2. مفهوم «روح تاريخ بشرى» (هگل، فوكوياما)؛
3. مفهوم «ارتباطات» (مك لوهان)؛
4. مفهوم «حكومت» (لاريجانى) و ....
«محمل مفهومى»، براقى است كه فكر ما را ابتدا برخود مستقرّ مىسازد و سپس آن را فراتر از زمان كنونى تصوّر مىنمايد. از روى اين تصوير امروزين فردا، بايد پيشبينى «موجّه» خود را بهدست آوريد؛ بهطور مثال:
«هانتينگتون»، با استفاده از مطالعات «توينبى» (رشد و افول و ظهور تمدنها)، سعى مىكند تحوّلات جهانى امروز را به زبان تمدّن ترجمه نمايد. مطابق تئورى وى صحنه جهانى به ميدان رقابت سه تمدّن تبديل خواهد شد: تمدّن اسلامى، تمدّن غربى و تمدّن كنفوسيوس. آنگاه اين تمدّنها را از لحاظ قدرت، نفوذ و تحرّك مورد ارزيابى قرار مىدهد. پيشبينى او اين است كه بين تمدّن اسلامى و كنفوسيوس در مقابل غرب، اتحّادى به وجود مىآيد ... اما پيروزى تمام عيار با تمدن غربى است!!
از نظر لاريجانى، محمل مفهومى براى نقب زدن به تاريخ، مفهوم حكومت (بازيگر اصلى صحنه جهانى) است. «حكومت»؛ يعنى، تجمّع عامل با عقلانيّت جامعى كه پايه قرار گرفته است. اجزاى مقوّم حكومت مبتنى بر تعريف بالا، عبارت است از: 1. عقلانيت جامعى كه پايه است؛ 2. سازماندهى كه شامل دسترسى افراد به يكديگر و تقسيم كار است؛ 3. سيطره كه شامل به كارگيرى زور توسط حاكم است.
وى مىگويد: اگر بتوانيم چهره «حكومت» را در آينده ترسيم كنيم و منطبق بر وضعيت جديد، مدل كلّى رفتارى آنرا كشف نماييم، در آن صورت توانستهايم برشى از وضعيّت آينده را هم به دست آوريم.
روش كار ما در اين كاوش «پردهبردارى» است. بدين معنا كه اوّل، مفهوم حكومت را در سطح «پديدارى» ترسيم مىنماييم؛ سپس پردهها را يكى پس از ديگرى از روى اينصورت پديدارى كنار مىزنيم و بدينسان، آنرا به اجزاى مقوّم ذاتى حكومت،
منحل مىنماييم. آنگاه اين اجزا را به آينده تصوير مىنماييم و از تركيب آنها، صورت مستقبل حكومت را «امروز» به تماشا مىنشينيم.[1]
محمل دولت مهدوى (از ديدگاه شيعه)
پنجمين محمل و مفهوم قابل پژوهش- بهعنوان يك مصداق- براى نقب زدن به آينده، «دولت مهدوى عليه السّلام» و ساختار، و كاركرد و برونداد آن است؛ يعنى، ما چهره اين «دولت» را براساس آيات، روايات و تفاسير ترسيم مىكنيم و ضمن انطباق آن با وضعيت جديد، مدل كلّى ساختار و رفتار آنرا كشف مىنماييم. بر اين اساس ضمن اينكه نقبى به آينده مىزنيم، مىتوانيم از «آينده موعود» پردهبردارى كنيم و امروز به نظاره آن بنشينيم.
بر اين اساس، «دولت مهدوى» بر مفهوم و تطورات زير استوار است:
1. دولتى اخلاقى (دولت كمالگرا و اخلاق محور)، مبتنى بر ارزشهاى دينى، اخلاقى و عقلانى؛
2. با ساختار و سازماندهى امامت (سياست فاضله) و تشكيل دولت واحد جهانى؛
3. كاركرد جامع براى استقرار امنيت، عدالت، رفاه، دانش و پيشرفت انسانها در پرتو تكامل و تعالى روحى.
باتوجّه به اين محمل، مدارك و مستندات و حيانى (آيات، تفاسير، روايات و ...) را به دقت بررسى كرده و ضمن پيشبينى تشكيل اين دولت در آينده، مىتوان از آن به عنوان الگو و مدل براى زندگى سياسى معاصر استفاده كرد. در عينحال تصوير اين دولت را به تماشا نشست. البته بايد خاطرنشان كرد كه براى فهم و درك آن دولت، مىتوان از مفاهيم و عناصر و شاخصههاى موجود سياسى- اجتماعى بهره برد و به كمك اين ابزار، تصويرى شايسته و بايسته از آن ارائه داد.
يكى از نقاط قابل توجه در انديشهورزى آدميان، تأمّل و تفكّر درباره «آينده»
[1]. همان، ص 304.
است. «آيندهپژوهى»، در قالبهاى مختلفى چون دينى، فلسفى، سياسى و ... در تاريخ بشر رواج داشته است. همه اديان و بعضى از نحلههاى فكرى بشرى، در قالب تئورىهاى آيندهپژوهانه، نهايت جهان را «نهايتى ديگر» و منجر به جامعه ايدهآل بشرى دانستهاند. ظهور و افول ايسمهاى آيندهگرايانه در غرب، نشان از رواج نوعى غيبگويى است كه در بيشتر موارد، اساسا بر پايهاى مستحكم استوار نيست و در بسيارى از رگههاى آن، نوعى «بحران» و «اضطراب» از آينده، ديده مىشود.[1]
اما سنّت الهى و اراده انسان، در مكتب آيندهپژوهانه دينى، شكلدهنده مستحكمترين نوع آيندهپژوهى است كه در آن نه تنها اضطراب و بحران راهى ندارد؛ بلكه نقطه سكينه و آرامش روحى و جانى انسانها است. براى آنها «آينده روشنى» را ترسيم مىكند كه اراده الهى نيز بدان تعلّق گرفته است. در اينجا زندگى بشرى، به تكامل و تعالى مىرسد و تخلّفى از بشارت الهى صورت نمىگيرد:وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَو راهى براى آينده آغاز مىشود كه اكنون را نيز مىسازد.
اين در حالى است كه افكار آيندهپژوهى سكولاريستى، مالامال از اضطراب، پوچى، ابهام و نادانى است. به گفته نيچه «مدت زمانى است كه كل فرهنگ اروپايى ما به سوى فاجعهاى پيش مىتازد، با شتابى افزون شونده؛ از دههاى به دهه ديگر بىقرار، پرخاشگر ... همچون رودخانهاى كه مىخواهد به آخر برسد كه ديگر باز نمىتاباند ...
مىترسد كه باز بتاباند.»[2]
پيشبينى آينده
يكى از انگارههاى مهم در رابطه با «آينده»، امكان يا عدم امكان پيشبينى حوادث و وقايع و برنامهريزى و آمادگى براى روبهرو شدن با آنها است و حتى گاهى اين سؤال
[1]. ر. ك: امير حسين اصغرى، انديشه دينى و بحران در نظريات آيندهپژوهانه، كيهان، 2/ 11/ 1379.
[2]. همان.
مطرح مىشود كه: «آيا اصولا آيندهاى وجود دارد كه آنرا پيشبينى كنيم يا نه؟» ما در دنيايى زندگى مىكنيم كه آشكارا در حال تحوّل دائمى و حركت است. تغييرات اجتماعى، اقتصادى و سياسى در سرتاسر محيط زندگى ما، با آهنگى شتاب يابنده در جريان است و كوچكترين وقفهاى در اين حركت مداوم، به چشم نمىخورد ... از طرف ديگر ما در جامعه و محيطى زندگى مىكنيم كه عميقا و بهگونهاى فزاينده، لجام گسيخته و فاقد انسجام است و ابهامات و خطراتى از قبيل انحطاط در محيط زيست، فقر فزاينده اكثريت جامعه و فزونى نابرابرى و ناامنى، فسادهاى اخلاقى و اجتماعى و پوچى و تهىشدن و ... جهان معاصر را تهديد مىكند. بنابراين به آن دسته از فنون پيشبينى، طرحريزى و تصميمگيرى نيازمنديم كه اين واقعيت را پذيرا باشد. اين پيشبينى و آيندهنگرى در چه زمينه و تا چه گسترهاى است؟ آيا همه امور- به خصوص مسائل حياتى و سرنوشتساز زندگى بشرى- قابل پيشبينى است؟! دىتور معتقد است:
«آنچه را كه ما آينده (زمان حال در لحظهاى ديرتر) مىناميم، قابل پيشگويى نيست ... آينده، قابل پيشگويى نيست و هيچكس در هيچ كجا با قطعيت كافى، نمىداند آينده چگونه خواهد بود. مع هذا، اصل «غيرقابل پيشبينى بودن آينده»، بدين معنا نيست كه نگران آينده نباشيم و تنها به بخت و اقبال يا سرنوشت تكيه و اعتماد كنيم؛ يا اينكه بنشينيم تا هروقت بحرانهاى ناگهانى تازهاى سربرآورد؛ بدون طرح و برنامه قبلى خود را به امواج بحرانها بسپاريم؛ بلكه اين اصل حكم مىكند كه نسبت به آينده موضع مناسبترى اتخاذ كنيم».[1]
بنابراين در رابطه با پيشبينى آينده، ما با چند ديدگاه روبهرو هستيم و بر اين اساس مىتوان چند شكل «پيشبينى» را مشخص كرد. از ديدگاه برخى، امكان پيشبينى اصلا وجود ندارد و بعضى تا حدّ معيّنى آنرا مىپذيرند. گونهها و شكلهاى مختلف «پيشبينى» عبارت است از:
1. پيشبينى قانون علمى،
[1]. جيمزدىتور، پيشين، ص 103.
2. پيشبينى محدود (برنامهريزى)،
3. پيشبينى كاهنانه (پيشگويى)،
4. پيشبينى دينى (غيبگويى)،
5. پيشبينى روند تاريخ (فلسفه تاريخ).
بعضى از موارد ياد شده درست و پذيرفتنى و برخى ديگر نادرست، ضعيف و يا غيرقابل پذيرش است. ديدگاه نويسندگان و متفكّران نيز در اينباره متفاوت است.
پيشبينى قانون علمى را تا حدودى- بهعنوان يك احتمال و شرط- مىتوان پذيرفت و هميشه و در همهجا نمىتوان به آن اعتماد كرد.
به نظر يكى از نويسندگان، هر قانون علمى قادر به پيشبينى است. پيشبينىهايى كه توسط قوانين حركت كلّ تاريخ صورت مىگيرد، خودبهخود به منزله حوادثى وارد تاريخ مىشوند ... پيشبينىهاى علمى، همواره به كمك قانونهاى كلّى منطقى صورت مىگيرد و به شكل قضايى يا شرطى بيان مىشود. هيچ پيشبينى علمى غير مشروط وجود ندارد. وقتى مىگوييم: «اگر كسى سيانور بخورد، مىميرد»، يك پيشبينى علمى كردهايم. اين پيشبينى وقتى وقوع خواهد يافت كه شرط مذكور در آن، تحقّق يافته باشد ....[1]
پيشبينى محدود (برنامهريزى و آيندهنگرى) نه تنها ممكن؛ بلكه مفيد و بايسته است و هيأت دولت، سازمانها، نهادها و ... بايد درباره آينده، برنامههاى بلندمدت و كوتاه مدّت داشته باشند و بتوانند وقوع بحرانها، مشكلات و نارسايىها را تا حدودى پيشبينى كنند. ياسپرس فوايد چنين پيشبينى را چنين بيان مىكند:
«همه پيشبينىها، تنها محدود بدين حدود است- فضاى امكان را پيش چشم ما باز مىكنند، نقطهاى كه در برنامهريزى و عمل بايد از آن آغاز كنيم، به ما مىنمايانند. افق ما را هرچه فراختر مىسازند و آزادى ما را با آگاهى به امكانها، توسعه مىبخشند».[2]
[1]. عبد الكريم، سروش، فلسفه تاريخ،( تهران: انتشارات حكمت، 1357)، ص 29 و 50.
[2]. كارل ياسپرس، پيشين، ص 202.
پيشگويىهاى كاهنانه و غيبگويىها شيّادانه نيز چيزى جز فريب، دروغ و استفاده از بعضى كلمات دوپهلو و رموز نيست و گاهى با تكيه بر ستارهشناسى، فالبينى، كتابهاى قديمى و ... درباره تحولات و حوادث آينده مطالبى بيان مىگردد كه عموما واقعيت ندارد و هيچ اعتمادى به آن نيست.
از ديدگاه دىتور نيز بسيارى از طرّاحان و تصميمگيران، چنين مىپندارند كه محتملترين آينده، همان است كه در تداوم روندهاى موجود، به ظهور مىرسد؛ ... اما رويدادها، روندهاى ادوارى و مسائل نوظهور، قطعا موجب مىشود كه اين آينده حدسى و خطّى به هيچوجه اتفاق نيفتد. به اين ترتيب همه طرحها و برنامههايى كه فرض را بر استمرار وضع موجود» مىگذارد، به ناكامىهاى بسيار سريعى در طرحريزى و سياستگذارى مىانجامد و موجبات بىاعتبارى تمامى كوششها در زمينه طرحريزى و پيشبينى را فراهم مىسازد ....[1]
باتوجّه به اين گفتهها، روشن مىشود كه ديدگاه واحد و روشنى درباره «پيشبينى آينده» وجود ندارد؛ اما در بيشتر موارد دانشمندان و متفكران معتقدند كه پيشبينى قطعى و يقينى وجود ندارد. البته گزينههاى يادشده نيز در اهميت و ارزش يكسان نيستند؛ ازاينرو ارزشمندترين و مهمترين انگاره در زمينه «پيشبينى آينده»، دو گزينه ذيل است:
1. پيشبينى دينى (غيبگويى)؛
2. پيشبينى احتمالى روند تاريخ (فلسفه تاريخ).
به نظر ما پيشبينىهاى دينى- به خصوص در اسلام- درست، يقينى و تحقّق يافتنى است و نبايد در درستى و حتمى بودن آن ترديد كرد؛ زيرا معارف دينى مستند به وحى و الهامات الهى و گفتارهاى پيامبر صادق و امامان معصوم است و بسيارى از اين پيشبينىها و غيبگويىها درباره حوادث و پديدههاى تاريخى، واقع شده است. ازاين رو مبناى پژوهش در اين ساحت، تكيه بر نصوص دينى (آيات، تفاسير و روايات)
[1]. جيمزدىتور، پيشين، ص 105.