کتاب آینده جهان( دولت و سیاست در اندیشه مهدویت)

مى‌شود»[1]و «خداوند به وسيله او دروغ را نابود مى‌سازد و روزگار سخت و رنج‌آور را مى‌برد و ذلّت بردگى و بندگى از گردن‌هاى شما بيرون مى‌كشد».[2]

امام صادق عليه السّلام در تفسير آيه شريفه‌الْمُلْكُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ‌مى‌فرمايد: «ملك و پادشاهى امروز از آن خدا است، پادشاهى ديروز نيز از آن خدا بود، پادشاهى فردا هم از آن خدا است؛ لكن هنگامى‌كه قائم ما قيام كند، جز خداى- تبارك و تعالى- پرستيده نمى‌شود»[3]؛ يعنى، مهم‌ترين ثمره اين دولت هدايت مردم و زنده كردن جامعه مرده است.

در روايتى آمده است: « [مهدى (عج)] با تقوا گام مى‌سپارد و براساس هدايت رفتار مى‌كند ...».[4]هدايت و ارشاد- تكوينى و تشريعى- از مهم‌ترين اقدامات دولت مهدوى است كه در سايه تعالى روحى و تكامل اخلاقى مردم به بار مى‌نشيند.

همچنين: «او اين امت را پس از آنكه تباه [و فاسد] شده‌اند، اصلاح مى‌كند».[5]بر اساس اين روايت اصلاح مردم بعد از فساد اخلاقى آنان و تغيير بنيادين رفتارها، گفتارها و پندارهاى غير اخلاقى و آلوده آنها، مهم‌ترين و درخشان‌ترين اقدام دولت امام مهدى (عج) خواهد بود و اين احياگرى و اصلاح و نوسازى معنوى، مطلق و فراگير است و پس از آن فساد و انحرافى وجود نخواهد داشت و زمين نورانى و پر از صفا و معنويت خواهد شد: «زمين با نور پروردگارش- منوّر مى‌شود»[6]و «چون قائم ما قيام‌

[1].« ... يملأ قلوب العباد عبادة و يسعهم عدله»: محمد بن حسن شيخ طوسى، كتاب الغيبة، ص 179؛ محمد بن جرير طبرى، دلائل الامامة، ص 259؛ محمد باقر مجلسى، بحار الانوار، ج 51، ص 74، ح 24.

[2].« ... به يمحق اللّه الكذب و يذهب الزّمان الكلب، به يخرج ذلّ الرّق من أعناقكم»: محمد بن حسن شيخ طوسى، كتاب الغيبة، ص 186؛ محمد باقر مجلسى، بحار الانوار، ج 51، ص 75، ح 29.

[3].« الملك للّه اليوم و قبل اليوم و بعد اليوم و لكن اذا قام القائم لم يعبد الّا اللّه عزّ و جلّ»: سيد هاشم بحرانى، المحجّة فى ما نزل فى القائم الحجّة، ص 275؛ لطف اللّه صافى، منتخب الاثر، ص 587، ح 2.

[4].« يشير بالتقى و يعمل بالهدى و لا يأخذ فى حكمه الرشا»: محمد باقر مجلسى، بحار الانوار، ج 52، ص 269، ح 158.

[5].« ... أن يصلح امة بعد فسادها»: على بن عيسى اربلى، كشف الغمة، ج 2، ص 473؛ سليمان قندوزى حنفى، ينابيع المودّة، ج 2، ص 538.

[6].« و تشرق الارض بنور ربّها»: محمد بن على بن بابويه( شيخ صدوق)، كمال الدين، ج 2، 345، ح 31؛ على- بن عيسى اربلى، كشف الغمه، ج 2، ص 473، فضل بن حسن طبرسى، اعلام الورى، ص 391.

كند، زمين به نور پروردگارش روشن مى‌گردد و مردم همگى بى‌نياز شوند».[1]

امام صادق عليه السّلام در تفسير آيه‌فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ أَيْنَ ما تَكُونُوا ...[2]فرمود: « [سبقت بگيريد در نيكى‌ها ...]، درباره قائم عليه السّلام و اصحابش نازل شده است».[3]در روايتى آمده است: «هنگامى‌كه قائم آل محمد قيام كند، مى‌فرمايد: اى مردم! ما هستيم كسانى كه خداوند در قرآن وعده آنان را به شما داده است: «كسانى كه بر زمين حكومت مى‌كنند، نماز را برپا مى‌دارند و ...».[4]اين‌دو روايت نيز به روشنى نشان مى‌دهد كه از اقدامات اساسى حضرت مهدى و ياران آن حضرت، برنامه‌هاى اخلاقى، تربيتى و دينى و رساندن بشر به كمال معنوى و روحى است.

در روايتى آمده است: «زمين را از ... نور و برهان آكنده مى‌سازد»[5]و نيز آمده است: «خداوند زمين را به دست قائم زنده و احيا مى‌گرداند؛ بعد از آنكه زمين با كفر ساكنانش مرده باشد».[6]در روايات ديگر اشاره شده كه مرگ دل‌ها، با ترك امر به معروف و نهى از منكر،[7]قتل، گرسنگى (فقر) و ... بوده است. امام زمان (عج) به راستى كيمياگرى مى‌كند و با توجه به ولايت تكوينى، جامعه مرده و دل‌هاى زنگار گرفته را احيا

[1].« ان قائمنا اذا قام اشرقت الارض بنور ربّها و استغنى الناس»: ابى جعفر محمد بن حسن شيخ طوسى، كتاب الغيبة، ص 468؛ محمد بن محمد بن نعمان شيخ مفيد، الارشاد، ج 2، ص 381؛ محمد بن جرير طبرى، دلائل الامامة، ص 260.

[2]. بقره( 2)، آيه 148.

[3].« نزلت فى القائم و اصحابه ...»: محمد بن ابراهيم نعمانى، الغيبة، ص 241، ح 37؛ سيد هاشم بحرانى، المحجّة فى ما نزل فى القائم الحجّة، ص 39.

[4].« اذا قام القائم من آل محمد يقول: ايّها النّاس! نحن الّذين وعدكم اللّه تعالى فى كتابه:\i الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ ...\E»: فرات بن ابراهيم كوفى، تفسير فرات كوفى، ص 274، ح 371؛ محمد باقر مجلسى، بحار الانوار، ج 52، ص 373، ح 166.

[5].« يملأ الارض عدلا و قسطا و نورا و برهانا ...»: احمد بن على طبرسى، الاحتجاج، ج 2، ص 291؛ محمد بن ابراهيم نعمانى، الغيبة، ص 237، ح 26؛ محمد باقر مجلسى، بحار الانوار، ج 52، ص 350.

[6].« يحيى اللّه عزّ و جلّ بالقائم عليه السّلام‌[ الارض‌] بعد موتها بكفر اهلها»: سيد شرف الدين حسينى، تأويل الآيات الظاهرة، ص 638؛ سيد هاشم بحرانى، المحجّة فى ما نزل فى القائم الحجّة، ص 376.

[7]. ر. ك: جلال الدين سيوطى، العرف الوردى، ص 112.

مى‌كند و سعادت و روزى آنان را در معنويت و خردورزى آنان قرار مى‌دهد.

همچنين آمده است: «دنيا و مردم آن در دوران حكومت مهدى (عج)، پاك و پاكيزه مى‌شوند»[1]و «امر خداوند، برترى داده شده و دين خدا ظاهر مى‌گردد».[2]

انسان‌ها همواره به جهت غفلت، نادانى و ناسپاسى غرق در گناه و فساد هستند كه از اين امر در اصطلاح قرآنى به كورى، گنگى و كرى ياد مى‌شود. اين‌گونه امراض روحى و روانى در عصر امام مهدى (عج) مدارا مى‌شود و زمينه‌هاى ناهنجارى‌هاى اخلاقى از بين مى‌رود: «شيوه پيامبر خدا را در پيش مى‌گيرد و شما را از كورى، كرى و گنگى نجات مى‌دهد»[3]و «قلعه‌هاى گمراهى و دل‌هاى بسته را مى‌گشايد»[4]. همچنين: «خداوند به دست او از نابودى و تباهى نجات مى‌دهد و به وسيله او از گمراهى به [راه درست‌] هدايت مى‌كند».[5]

در زمينه اصلاح مفاسد و ريشه‌كن نمودن كژى‌ها و ناراستى‌ها روايت شده است:

«خداوند [به وسيله او] تمامى چيزهايى كه پيش‌تر فاسد شده‌اند، اصلاح مى‌كند»[6]و «پستى‌ها را بر روى زمين باقى نمى‌گذارد».[7]

درباره شيوع خيرات و فضيلت‌ها و رفع رذايل و ناپسندى‌ها آمده است: «فتنه‌ها و ناامنى‌ها از بين مى‌رود و نيكى‌ها و بركات فزونى مى‌يابد»[8]و «زمين را از هر

[1].« تطيب الدنيا و اهلها فى ايام دولته ...»: على بن عيسى اربلى، كشف الغمّه، ج 2، ص 493.

[2].« يعلى امر اللّه و يظهر دين اللّه»: محمد باقر مجلسى، بحار الانوار، ج 52، ص 379، ح 187.

[3].« سلك بكم مناهج الرسول فتداويتم من العمى و الصم و البكم ...»: محمد بن يعقوب كلينى، كافى، ج 8، ص 66.

[4].« و يفتح حصون الضلالة و قلوبا غلفا»: سليمان قندوزى حنفى، ينابيع المودّة، ج 2، ص 588 و 523.

[5].« ... انجى به من الهلكة و اهدى به من الضلالة»: محمد بن على بن بابويه( شيخ صدوق)، كمال الدين، ج 1، ص 251، ح 1؛ محمد باقر مجلسى، بحار الانوار، ج 51، ص 70.

[6].« يصلح اللّه تعالى به كلّ ما افسد قبله»: علاء الدين متقى هندى، البرهان فى علامات مهدى آخر الزمان، ص 132.

[7].« لا يترك فى الارض الادنين»: لطف اللّه صافى، منتخب الاثر، ص 578.

[8].« تعدم الفتن و الغارات و يكثر الخير و البركات»: همان، ص 209، ح 49.

فريب‌كارى پاك مى‌سازد و به عدالت رفتار مى‌كند ...».[1]«شرّ از بين مى‌رود و خير باقى مى‌كند ... زنا و شراب‌خوارى و ربا ريشه‌كن مى‌شود. مردم به عبادات و دستورات شرع روى مى‌آورند. عمرها دراز و امانت‌ها برگردانده مى‌شود. اشرار و بدان نابود و نيكان و اخيار باقى مى‌مانند و كسى كه دشمن اهل بيت عليهم السّلام باشد، پيدا نمى‌شود»[2].

5- 2. اهداف و آرمان‌ها

بررسى و مطالعه اهداف هر قيام و نهضتى، تا حدودى ما را با ماهيت و چيستى آن آشنا مى‌سازد. بر اين اساس بعضى از اهداف اصلى و بنيادين و برخى نيز فرعى و در ذيل هدف اصلى است و در راستاى آن تبيين و تعريف مى‌شود. حال مهم‌ترين اهداف و خواسته‌هاى دولت امام مهدى (عج)- كه بيشتر جنبه كمال‌خواهانه و اخلاقى دارد- عبارت است از:

1. رساندن جامعه بشرى به كمال مطلوب و رشد و بالندگى اخلاقى (هدف اصلى)؛

2. برقرارى عدالت اجتماعى و گسترش قسط و عدل در سراسر جهان؛

3. اداره و سامان‌دهى نظام جهان براساس ايمان به خدا، احكام دين اسلام و آموزه‌هاى قرآن؛

4. تثبيت و گسترش صلح و امنيت جهانى و از بين بردن ستيزه‌جويى، تجاوزگرى، جنگ، كينه‌جويى و خودپرستى؛

5. نجات مردم از چنگال ستمكاران، جبّاران و مفسدان و اهتزاز پرچم توحيد و عدالت؛

6. احياى آيين توحيد و يكتاپرستى (اسلام) و نابودى آيين‌هاى انحرافى و باطل؛

7. تأسيس حكومت جهانى اسلام و در دست گرفتن حاكميت جهان؛

[1].« ليطهرن الأرض من كلّ غاش و ليعملن بالعدل ...»: محمد باقر مجلسى، بحار الانوار، ج 51، ص 120، ح 23.

[2].« يذهب الشرّ و يبقى الخير ... يذهب الزنا و شرب الخمر و يذهب الربا. يقبل الناس على العبادات و الشرع و تطول الاعمار و تؤدّى الامانات ... تهلك الاشرار و تبقى الاخيار و لا يبقى من يبغض اهل البيت:»:

لطف اللّه صافى، منتخب الاثر، ص 592، ح 4؛ مرعشى نجفى، ملحقات الاحقاق، ج 29، ص 616.

8. به كمال رساندن علم و دانش بشرى و رشد و شكوفايى عقل و انديشه؛

9. تصحيح امور زندگى و استفاده صحيح و بهينه از امكانات و منابع مادى و معنوى جهان؛

10. از بين بردن امتيازات و تبعيضات نژادى و طبقاتى و تعميق برابرى و مساوات؛

11. بسط و گسترش فضايل اخلاقى و ريشه‌كن نمودن رذايل و آلودگى‌هاى اخلاقى و ....[1]

رسيدن به اين اهداف والا و مقدّس، در گرو اين است كه حضرت مهدى (عج) ابتدا اخلاق و رفتار مردم را تغيير دهد و به اصلاح و احياى آنان بپردازد. پس از انجام دادن اين كار اصلى (تزكيه و تهذيب نفوس) و رشد و تعالى روحى و فكرى مردم و زنده شدن جامعه، خود آنان مشتاق و به دنبال سامان دادن به ساير امور خواهند بود.

5- 3. پيمان‌نامه اخلاقى‌

حضرت مهدى (عج) هنگام ظهور و پيش از تشكيل دولت جهانى خود، عهد و پيمانى سخت- كه عمده محورهاى آن اخلاقى است- از ياران و كارگزاران امور اخذ مى‌كند. حضرت على عليه السّلام در روايتى مفصل، اين پيمان‌نامه را چنين معرفى مى‌كند:

«... با مهدى (عج) بيعت مى‌كنند كه: هرگز دزدى نكنند؛ زنا نكنند؛ مسلمانى را دشنام ندهند؛ خون كسى را به ناحق نريزند؛ به آبروى كسى لطمه نزنند؛ به خانه كسى هجوم نبرند؛ كسى را به ناحق نزنند؛ طلا، نقره، گندم و جو ذخيره نكنند؛ مال يتيم را نخورند؛ در مورد چيزى‌كه يقين ندارند، گواهى ندهند؛ مشروب نخورند؛ حرير و خز نپوشند؛ در برابر سيم و زر سر فرود نياورند؛ راه را بر كسى نبندند؛ راه را ناامن نكنند؛ گرد همجنس بازى نگردند؛ خوراكى را از گندم و جو انبار نكنند؛ به كم قناعت كنند؛ طرفدار پاكى باشند؛ از پليدى گريزان باشند؛ به نيكى فرمان دهند؛ از زشتى‌ها باز دارند؛ جامه‌هاى خشن بپوشند؛ خاك را متكاى خود سازند، در راه خدا حقّ جهاد را ادا كنند و ...».

آن حضرت خود نيز تعهّد مى‌كند كه: «از راه آنان برود؛ جامه‌اى مثل جامه آنها

[1]. رحيم كارگر، جهانى شدن و حكومت جهانى مهدى( عج)، فصلنامه انتظار، ش 6، ص 175 و 176.

بپوشد؛ مركبى مانند مركب آنان سوار شود؛ به كم، راضى و قانع شود؛ زمين را به يارى خدا پر از عدالت كند؛ خدا را آن چنان‌كه شايسته است، بپرستد و ...».[1]

اين عهدنامه اخلاقى- معنوى، به خوبى روش و منش حكومتى حضرت مهدى (عج) را نشان مى‌دهد و بر اهميت و ارجمندى مكارم اخلاقى و تلاش براى تعميق و گسترش آنها دلالت دارد. همچنين روشن مى‌كند كه جامعه عصر پيشاظهور، جامعه‌اى به شدّت فسادآلود و ضدّ اخلاقى است و امام عليه السّلام با اخذ پيمان از ياران خود، جديت خود را در ريشه‌كنى اين مفاسد نشان مى‌دهد.

شش. ويژگى‌ها و سيماى دولت امام مهدى (عج)

دولت مهدى (عج)، داراى خصايص و ويژگى‌هاى برجسته و ارجمندى است كه آن را از ساير دولت‌ها و حكومت‌ها، متمايز مى‌سازد. برخى از اين ويژگى‌ها، بيانگر اخلاقى بودن و كمال‌خواهى آن دولت و نشانگر محور بودن معنويت و رشد و بالندگى اخلاقى در آن است. اين خصايص و امتيازات عبارت است از:

6- 1. رياست و رهبرى در اين دولت، پادشاهى، رياستى و ديكتاتورى نيست؛ بلكه «امامتى» (براساس نظام امامت) است و زعيم و رهبر آن، امام منصوب از سوى خدا است. او كسى نيست جز امام مهدى (عج) كه اين مقام والاى الهى را در دست خواهد گرفت و ياران صالح و مخلص خود را حاكم و رئيس سرزمين‌هاى مختلف جهان خواهد ساخت.

6- 2. شكل و سرشت دولت مهدى، همان صورت و سرشت دولت پيامبر صلّى اللّه عليه و اله و امام على عليه السّلام است كه در رأس آن خود پيامبر و حضرت على عليه السّلام قرار داشتند. دولت مهدى، نمونه كامل آن دو و استمرار روش و منش و احياى آموزه و قوانين آنها است.

البته برخى از ساختارها و نهادها مى‌تواند براساس موقعيت زمانى و مكانى تغيير يابد.

6- 3. تشريع و قانون‌گذارى در اين دولت، در دست مجالس و پارلمان‌ها نخواهد

[1]. لطف اللّه صافى، منتخب الاثر، ص 581، ح 4.

بود؛ بلكه تنها قانون خدا (قرآن) محور و اساس قوانين و مقرّرات بوده و امام معصوم عليه السّلام، تبيين‌كننده، نگهبان و احياگر آنها خود بود. در واقع محور جامعه آرمانى اسلام، خدا و احكام الهى است و اين تعاليم براى اداره جهان كافى است.

6- 4. تمامى انديشه‌ها و اديان غير توحيدى و انحرافى از بين مى‌رود و بطلان و پوچى اين افكار و آراى الحادى، فريب‌كارانه، دنيوى‌گرايانه و سودانگار براى مردم آشكار مى‌گردد. اينها خود عامل جنگ‌ها، فسادها، ستمگرى‌ها و تفرقه‌ها بوده‌اند و خود بشر از آنها روى‌گردان خواهد شد. در واقع خواسته‌ها و تمايلات بشر در اين دوران، الهى و كمال‌گرايانه است و ديگر جايى براى انديشه‌هاى پوچ ناقص بشرى نيست.

6- 5. در اين دولت توسعه اخلاقى و اجتماعى و تكميل فضايل انسانى در اولويت بوده و عليه مظاهر فساد اخلاقى و اجتماعى اقدام قانونى و قضايى صورت خواهد گرفت. از آلودگى‌هاى اخلاقى مانند ريا، كم‌فروشى و حيله در تجارت، خودفروشى زنان، شرب خمر، فسق و فجور و ... به شدت منع خواهد شد. امر به معروف و نهى از منكر، رواج يافته و اعمال زشت و نيك براى شناخت مردم، معرّفى خواهد شد.

6- 6. دولت آن حضرت، تمامى جهان را فرا خواهد گرفت و حكومت جهانى تشكيل خواهد شد. طبق بشارت الهى، اين دولت جهانى، عدالت را در سراسر زمين مستقر كرده و همه از مزاياى آن بهره‌مند خواهند شد.

6- 7. دولت مهدى از تأييد و پشتيبانى همه‌جانبه الهى برخوردار بوده و در قيام عليه جبهه كفر يارى خواهد شد. خداوند خود بشارت داده كه از جبهه حق و عدل، در هر زمان و مكانى پشتيبانى كند (ان تنصروا اللّه ينصركم). دولت امام مهدى (عج) نيز در پايان تاريخ براى گسترش عدل و يارى دين الهى تشكيل خواهد يافت و به يقين از پشتيبانى الهى و امدادهاى غيبى برخوردار خواهند شد.

6- 8. فرهنگ بشرى در ابعاد مختلف آن- دانش، صنعت، افكار و ارزش‌ها و ...- رشد و كمال مى‌يابد. هيچ قدرت استكبارى نمى‌تواند عقول بشرى را در خدمت خود و منافع شخصى خويش درآورد و از آنها در راه مصالح غير انسانى سود جويد. در دولت مهدوى علم و دانش منتشر مى‌شود و افكار و انديشه‌ها شكوفا مى‌گردد و همه‌

ديدگاه واحد و يكسانى به جهان طبيعت و پديده‌هاى اطراف خواهند داشت.

6- 9. در دولت امام مهدى (عج)، وسايل و امكانات زندگى اجتماعى به استخدام بشر درمى‌آيد و از پيشرفت و تنوّع گسترده‌اى برخوردار مى‌شود. خداوند همه امور را در اختيار و سيطره دولت امام مهدى و كارگزاران او قرار مى‌دهد و اداره شؤون مختلف زندگى با كمك اين امكانات پيشرفته و اعجازآميز به راحتى امكان‌پذير مى‌شود. اين دولت برمبناى حاكميت عقل است؛ زيرا عقل و خرد انسان‌ها در عصر ظهور به كمال مى‌رسد.

6- 10. دولت مهدوى، به احيا و ترويج دين و گسترش و تعميق اسلام در سراسر جهان مى‌پردازد و معارف ناب و حقيقى و دستورات و تكاليف متروك و فراموش‌شده آن را براى مردم بيان مى‌كند. در واقع اين دولت، مبتنى بر آموزه‌هاى بنيادين دين است.

6- 11. در اين دولت، عدالت، قسط و دادگرى اصل بوده و از ظلم، ستم و تجاوزگرى خبرى نخواهد بود. مظلومان و ستمديدگان يارى شده و ناراحتى‌ها، ناامنى‌ها و گرفتارى‌هاى آنان رفع خواهد گرديد.[1]

پس دولت اخلاقى امام مهدى عليه السّلام، دولتى فضيلت‌گرا و دينى است و آموزه‌هاى بنيادين اسلام بر آن حاكم است. دولتى غير اقتدارگرا و غير استبدادى است؛ بلكه رضايت و كمال مادى و معنوى مردم را در اولويت قرار مى‌دهد. به تربيت دينى و پرورش اخلاقى مردم اهميت مى‌دهد. جهانى و فراگير است و ارزش‌ها و هنجارهاى اخلاقى را جهانى مى‌كند. نمونه كامل دولت نبوى صلّى اللّه عليه و اله و دولت علوى عليه السّلام است. انسان‌ها را از قيدوبندهاى نفسانى و استثمار و استعمار قدرتمندان آزاد مى‌كند. دولت علم و دانش و انديشه و خردورزى است. پايان بخش دولت‌هاى سكولار و ليبراليستى و احياگر دولت دينى است. همه كس و همه چيز را به كمال نهايى خود مى‌رساند. تحقق آرمان‌هاى بشرى و تشكيل مدينه فاضله اسلامى است.

اين دولت سعادت واقعى بشر و خيرات عمومى را تأمين مى‌كند. رابطه انسان را با خدا تصحيح و انسان را به خودشناسى و خودسازى اخلاقى دعوت مى‌كند. اقتدار

[1]. ر. ك: محمد صدر، الامام المهدى و اليوم الموعود،( بيروت: دار التعارف للمطبوعات، 1423)، ج 4، صص 488- 501.