كار نباشد، چگونه دين يا نظام اخلاقى يا حقوقىاى استقرار خواهد يافت؟ اكثر آيات قرآنى، به تصريح يا اشاره دلالت دارد بر اينكه قوانين اجتماعى يا تاريخى، به هيچروى اختيار را از انسان سلب نمىكنند. اين قبيل آيات قرآن، به وضوح گوياى اين مطلب است: عللى كه پديدههاى اجتماعى و حوادث تاريخى را به وجود مىآورند، يكسره مستقلّ و بريده از ارادههاى افراد نيستند؛ بلكه مشتمل بر آنهايند؛ بنابراين جاى آن هست كه ما با درسگيرى از گذشتگان، افعال اختيارى خود را چنان سامان دهيم كه عواقب نامطلوب درپى نداشته باشند.[1]
پنجم. اراده و نقش انسانها در حركت تاريخ و پويش گردنههاى مختلف آن، نمىتواند مانع تحقق بشارت و وعده حتمى الهى- نه پيشبينى احتمالى- مبنى بر استخلاف صالحان در زمين و آكنده شدن آن از عدلوداد گردد. تأثير اراده بشر بر كم و كيف پديدههاى اجتماعى و تاريخى، پيشبينى قطعى آينده، جامعه و تاريخ را از طريق غيروحيانى غيرممكن مىسازد. روشن است كه آينده موجودات مختار و از جمله بشر، به سبب همين اراده آزادى كه دارند، پيشبينىناپذير است.
در هرجا كه پاى اراده آزاد انسان و تصرّف اختيارى وى در خودش يا در پديدهاى ديگر در ميان بيايد، پيشبينى قطعى ميسّر نخواهد شد؛ مگر اينكه كسى به طريقى- و مثلا از راه علم غيب- از مبادى اراده او آگاه باشد و بداند كه براى او در فلان مكان و فلان زمان، چه مبادى نفسانى تحقّق خواهد يافت و از نفسش اراده چه كارى صادر خواهد شد.
چنين كسى نيز در واقع غيبگويى مىكند، نه پيشبينى. البته ميان كسانىكه به تعليم خداى متعال، آينده جامعه و تاريخ را غيبگويى مىكنند و كسانى ديگر كه به استناد قوانين اجتماعى و تاريخى، آينده را پيشبينى مىكنند، فرق بسيار است.[2]
براى تبيين فلسفه تاريخ و كشف قانونها و سنّتهاى حاكم بر تاريخ و شناخت
[1]. محمد تقى مصباح يزدى، پيشين، ص 160.
[2]. همان، صص 160 و 161.
پيوند مهدويت با فلسفه تاريخ از ديدگاه قرآن، نياز به پژوهش و تحقيقى نظاممند و سلسلهوار داريم كه در دو قسمت ارائه مىشود:
قسمت نخست. فلسفه تاريخ از ديدگاه شيعه (فلسفه متعالى تاريخ)
قسمت دوّم. آينده جهان از ديدگاه قرآن و روايات
3- 1. فلسفه تاريخ از ديدگاه شيعه:
پيشتر گذشت كه براى پيشبينى حركت تاريخ، ديدگاهها و چشماندازهاى مختلفى وجود دارد؛ مانند: پيشگويى و پيشبينى كاهنانه، مديريتى، علمى (تجربى)، فلسفى و وحيانى. به نظر مىرسد كاملترين و دقيقترين ديدگاه را مىتوان ذيل گزينه «فلسفه متعالى تاريخ» ارائه داد. بر اين اساس يافتههاى تجربى و فلسفى، به كمك تحليلهاى وحيانى و دينى مىآيد و سير حركت تاريخ را به روشنى بيان مىكند. فلسفه متعالى تاريخ را مىتوان باتوجه به انگارههاى زير تبيين نمود:
3- 1- 1. حركت به سوى كمال
مهمترين انگاره درباره «تاريخ آينده»، حركت و سير انسان و جامعه بشرى- با طى فرازونشيبهايى- بهسوى كمال و اوج گرفتن است. سرنوشتباورى بهمعناى باور به فرجامى متكامل و متعالى است. اوج كمال انسانى، عبارت است از كمال عقلى، خلقى و اجتماعى. بر اين اساس راهبرى و راهنمايى بشر به سوى تكامل، برعهده انسانهاى كامل (پيامبران و اوصياى آنان) نهاده شده است تا به بهترين و پسنديدهترين صورت، بشر را به مرحله كمال و تعالى سوق دهند. البته كمال مطلوب و نهايى انسان در باشكوهترين برهه تاريخى (ظهور منجى موعود) به دست خواهد آمد.
سرنوشت و فرجام نهايى انسان، تكامل همهجانبه است؛ يعنى، تكامل در رابطهاش با طبيعت، آگاهى، قدرت، آزادى، عواطف، احساسات، انساندوستى و در نهايت معنويت. از ديدگاه علّامه طباطبايى، اين حركت و تكامل براساس قانون هدايت عمومى صورت مىگيرد. به موجب قانون هدايت عمومى- كه در همه انواع آفرينش جارى
است- نوع انسان به حكم ضرورت با نيرويى (نيروى وحى و نبوت) مجهّز است كه او را به سوى كمال انسانيت و سعادت راهنمايى مىكند و بديهى است كه اگر اين كمال و سعادت براى انسان- كه زندگىاش زندگى اجتماعى است- امكان و وقوع نداشته باشد؛ اصل تجهيز، لغو و باطل خواهد بود و لغو در آفرينش وجود ندارد. اين امر نه تنها يك قانون عمومى است؛ بلكه خواست و نياز خود انسان نيز مىباشد. به بيان ديگر، بشر از روزى كه در زمين، سكنى ورزيده، پيوسته در آرزوى يك زندگى اجتماعى مقرون به سعادت (به تمام معنا) مىباشد و به اميد رسيدن چنين روزى قدم برمىدارد و اگر اين خواسته، تحقّق خارجى نداشت؛ هرگز چنين آرزو و اميدى در نهاد وى نقش نمىبست؛ چنانكه اگر غذايى نبود، گرسنگى [هم] نبود و اگر آبى نبود، تشنگى [هم] تحقّق نمىيافت.[1]
شهيد مطهرى از ديدگاه ديگرى به اين انگاره مىنگرد و به باور او، در فطرت و گوهر تاريخ، حركت تكاملى وجود دارد. برحسب بينش انسانى تاريخ، تاريخ مانند خود طبيعت به حكم سرشت خود، متحوّل و متكامل است؛ حركت به سوى كمال، لازمه ذات اجزاى طبيعت و از آن جمله تاريخ است. و طبيعت تاريخ، نه يك طبيعت مادى محض؛ بلكه مانند طبيعت فرد انسان، طبيعتى مزدوج است از ماده و معنى ... تحول و تكامل تاريخ، تنها جنبه فنى و تكنيكى و ابزارى و آنچه بدان تمدّن نام مىدهند، ندارد؛ گسترده و همهجانبه است؛ همه شئون معنوى و فرهنگى انسان را دربرمىگيرد و در جهت آزادى انسان از وابستگىهاى محيطى و اجتماعى است ...».[2]
در هرحال حركت و سير تاريخ به سوى عبوديت و حاكميت ارزشها و متعالى شدن انسان است و اگر غير اين مىبود، حركت تاريخ امرى لغو و پوچ مىنمود؛ هرچند در اين حركت، فراز و فرودها، كاستىها، موانع و چالشهايى وجود داشته است.
گفتنى است كه تاريخ همواره شاهد رشد و پيشرفت انسانها است؛ به خصوص كه
[1]. محمّد حسين طباطبايى، شيعه در اسلام،( قم: انتشارات اسلامى، 1374)، ص 149.
[2]. مرتضى مطهرى، قيام و انقلاب مهدى، پيشين، ص 36.
در عصر حاضر توسعه و پيشرفت مادى انسان به حد بالايى رسيده و دانش و صنعت در اوج خود به سر مىبرد و تا حدودى رفاه اقتصادى و زندگى راحت و امكانات فراوان از شاخصههاى مهم آن به شمار مىرود؛ اما آيا مىتوان ادعا كرد كه انسان از لحاظ اخلاقى، فرهنگى و اجتماعى نيز پيشرفت و تكامل داشته است؟! آيا مىتوان چشم خود را بر انبوه مشكلات روحى، اخلاقى و اجتماعى بست و انسان قربانى صنعت و تكنولوژى را، آسودهخاطر و متعالى دانست؟! آيا اين پيشرفت سريع و حيرتآور علمى و صنعتى، سعادت و شادكامى را نيز به انسان ارزانى داشته و هدف واقعى او را تأمين كرده است؟! اصولا آيا انسان تنها به دنبال تأمين سعادت دنيوى و رفاه مادى است يا آرمانها و خواستههاى والاترى نيز دارد؟!
با اينهمه پيشرفت در جنبههاى مختلف، آيا انسان در ابعاد ديگر زندگى نيز به پيشرفت و تكامل رسيده است: در اخلاق، ديندارى، پرورش فضايل و مكارم انسانى، تعاون و همدلى، احساس مسؤوليت نسبت به همنوع، صلح و آرامش روحى و ...؟! از ديدگاه شهيد مطهرى انسان در رابطه با طبيعت و روابط ساختمانى و تشكيلاتى اجتماع پيشرفت كرده است؛ ولى در ارتباط با ديگر انسانها (معنويت انسان) و در رابطه با خودش (اخلاق) چندان پيشرفتى ديده نمىشود!
اين وضعيت زندگى بشر در حالحاضر و عصر پيشاظهور است؛ در حالىكه وضعيت مطلوب و مورد انتظار بشر غير از اين است و براساس سنّت و خواست الهى نيز غير از اين خواهد بود؛ يعنى، تكامل معنوى و پيشرفت مادى، همپا و همراه هم بوده و جامعه آرمانى، جامعهاى پويا و پايا در تمامى ابعاد است. البته اين وضعيت نابهنجار و كژآلوده جوامع، امرى ظاهرى و فراگير است؛ ولى وضعيت درونى و حقيقى، بشر حركت به سوى اخلاق و معنويت و طلب كمال واقعى و مطلوب است. در هرحال تحقّق بشارت الهى و رسيدن انسانها، به اين آمال و آرزوهاى ديرين خود در پرتو حكومت مصلح موعود به دست مىآيد:
«در طول تاريخ گذشته و آينده، نيروهاى انسان به تدريج بيشتر جنبه ايدئولوژيك
پيدا كرده و مىكند و انسان تدريجا از لحاظ ارزشهاى انسانى به مراحل كمال خود؛ يعنى، به مرحله انسان ايدهآل و جامعه ايدهآل نزديكتر مىشود تا آنجا كه در نهايت امر حكومت عدالت؛ يعنى، حكومت كامل ارزشهاى انسانى- كه در تعبيرات اسلامى از آن به «حكومت مهدى» تعبير شده است- مستقرّ خواهد شد و از حكومت نيروهاى باطل و حيوان مآبانه و خودخواهانه و خودگرايانه اثرى نخواهد بود ...».[1]
از ديدگاه علامه طباطبائى نيز:
«به حكم ضرورت آينده جهان روزى را دربر خواهد داشت كه در آن روز جامعه بشرى پر از عدلوداد شده و با صلح و صفا، همزيستى نمايد و افراد انسانى غرق فضيلت و كمال شوند. البته استقرار چنين وضعى به دست خود انسان خواهد بود و رهبر چنين جامعهاى منجى جهان بشرى و به لسان روايات مهدى خواهد بود ...».[2]
3- 1- 2. هدف و مقصد
براساس آموزههاى دينى، انسان يك هدف و مقصد بيشتر ندارد و حركت او در جهت تحقّق اين هدف و رسيدن به اين مقصد است. البته براى رسيدن به اين هدف واحد و متعالى، اهداف فرعى و رويكردهاى مختلفى وجود دارد كه در آموزههاى دينى به آنها اشاره شده است. از آيات قرآن به دست مىآيد كه همه جهان هستى و از جمله انسان، به عالم بالا باز خواهند گشت و فرجام تمامى امور و پايان زندگى به سوى خداوند و از آن او است:وَ إِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ[3]؛ «و فرجام كارها به سوى او است» ووَ لِلَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ[4]؛ «و فرجام همه كارها از آن خدا است» ووَ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ[5]؛ «و [همه] كارها به سوى خدا بازگردانده مىشود».
[1]. مرتضى مطهرى، قيام و انقلاب مهدى( عج)، پيشين، ص 41.
[2]. محمد حسين طباطبايى، شيعه در اسلام، پيشين، ص 308.
[3]. لقمان( 31)، آيه 22.
[4]. حج( 22)، آيه 41.
[5]. آل عمران( 3)، آيه 109.
براين اساس هدفى كه قرآن براى كاروان بشرى ترسيم مىكند «عبادت و عبوديت» است و منظور از آن، معناى وسيع و گستردهاى است كه شامل كليه شئون زندگى انسان در روى زمين مىگردد و اين هدف در صورتى محقق مىشود كه در سرتا سر جهان خواستهها و دستورات خدا اجرا و شناخت و عبادت او محقّق و عبوديت و معنويت جايگزين رذايل و كژىها شود:وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ[1]؛ «و جنّ و انس را نيافريديم مگر براى اينكه مرا عبادت كنند».
«ما هرگز در قرآن به اين منطق برخورد نمىكنيم كه انسان آفريده شده است كه هر چه بيشتر بداند و هرچه بيشتر بتواند تا اينكه انسان وقتى دانست و توانست، خلقت به هدف خود رسيده باشد! بلكه انسان آفريده شده است كه خدا را پرستش كند و پرستش خدا، خود هدف است ... طبعا به اين معنا در منطق اسلام، هدف اصلى از زندگى، جز معبود چيز ديگرى نمىتواند باشد؛ يعنى، قرآن مىخواهد انسان را بسازد و مىخواهد به او هدف و آرمان بدهد و هدف و آرمانى كه اسلام مىخواهد بدهد، فقط خدا است و بس و هرچيز ديگر جنبه مقدّمى دارد، نه جنبه اصالت و استقلال و هدف اصلى».[2]
سير و حركت به سوى خدا و رسيدن به او، مستلزم پرورش فضايل اخلاقى، سبقت به سوى نيكىها، انجام اعمال صالح، پرستش و عبادت، عدالت و تقوا و ... است. اينها معنا و مصداق واقعى كمال و تعالى انسان است و هريك به نوعى سعادت و خوشبختى انسان را تأمين مىكند و زندگىاى آرام، متعالى، متكامل و متعادل را براى او رقم مىزند. در اين ميان پيامبران و امامان نكته اتصال و دعوت مردم به سوى خدا و فضايل اخلاقىاند و در تحقّق اهداف و آرمانهاى والا و حقيقى، نقشى موثّر و با اهميت دارند. در طول تاريخ اين خواسته واقعى بشر تاكنون محقّق نشده است؛ اما در آينده و در يك دولت كمالگرا و اخلاق محور تحقّق خواهد يافت.
[1]. ذاريات( 51)، آيه 56.
[2]. مرتضى مطهرى، تكامل اجتماعى انسان، پيشين، ص 76.
3- 1- 3. مسير و مكانيسم حركت
از ديدگاه قرآن، صحنه تاريخ و زندگى بشرى، عرصه پويشها و كوششهاى حقّپرستان و باطلگرايان براى رسيدن به آرمانها و اهداف خود مىباشد. حقّپرستان، در صدد پيروى از حق، پرستش خدا، كسب فضايل انسانى، تحقّق عدالت و سعادت واقعى انسانها، ايمان، تثبيت و گسترش خداپرستى، دورى از زر و زور و ... هستند. اما باطلگرايان به دنبال شهوترانى، ثروتاندوزى، ظلم و ستم، كفر، فسادگرى و تباهى، عدالتگريزى، كسب مقام، تكبّر و خودخواهى و ... مىباشند. در رأس حقّپرستان و حقپويان، پيامبران، اولياى الهى و صالحان و در رأس باطلگرايان، شيطان، فرعونها، شاهان، ستمگران و زرمداران قرار دارند.
بين دو گروه و جبهه حقّ و باطل، همواره نزاع و درگيرى وجود دارد و در واقع تضادّ و كشمكش بين آنها، محرّك و مكانيسم حركت تاريخ است. پيامبران همواره مخالفت خود را با كفر و ستمگرى فرعونها و سردمداران زر و زور اعلام كرده و منافع نامشروع و باطل آنها را به چالش كشيدهاند. دعوت اصلى آنها به تحقّق خداپرستى و عدالت اجتماعى بوده كه با منافع سرشار و دنيوى باطلگرايان تعارض داشته است.
باورداران و ايمانآورندگان به رسولان الهى نيز عموما افراد تهىدست و تحت ستم جامعه بودهاند كه از اطاعت سردمداران كفر و باطل، سرپيچى كرده و به طريق حقّ و ظلمستيزى گام نهادهاند. همه اين عوامل، باعث واكنش جبهه باطل و درگيرى و نزاع هميشگى آنان با گروه حقّ و خداپرست بوده است.
قرآن كريم تضاد و مبارزه را در مناسبات جوامع بشرى مطرح كرده (همانگونه كه از تضادّ ميان آدم و شيطان و تضادّ در عالم طبيعت نام برده است) و از آن گاهى بهعنوان مبارزه ايمان و كفر و گاهى بهعنوان مبارزه حقّ و باطل ياد مىكند. اين يك واقعيت تاريخى است كه آزادى اراده و قدرت انتخابى كه خداوند به بشر داده است آنرا اقتضا مىكند؛ بهگونهاى كه جمعى به سوى حقّ و گروهى به سوى باطل كشيده شوند. در ميان
ايندو گروه درگيرى و ستيز به وجود آمده و در نتيجه چرخهاى تاريخ به حركت درآيد.
در ميدان مبارزه حق و باطل- كه به وسعت كلّ تاريخ است- نيروهاى حقّ، همان نيروهاى مؤمنى هستند كه پشت سر انبيا حركت مىكنند و رهبرى اين مبارزه همواره با پيامبران و جانشينان آنان بوده است. در اين ميان، امت اسلامى بهعنوان آخرين و مهمترين حلقه اين سلسله، مسؤوليت مبارزه با باطل را در تمام جبههها برعهده دارد.[1]
«از نظر قرآن مجيد، از آغاز جهان همواره نبردى پيگير ميان گروه اهل حق و گروه اهل باطل، ميان گروهى از تراز ابراهيم و موسى و عيسى و محمد- صلوات اللّه عليهم- و پيروان مؤمن آنها و گروهى از تراز نمرود و فرعون و جباران يهود و ابو سفيان و امثالهم برپا بوده است. هر فرعون، موسايى در برابر خود داشته است: لكلّ فرعون موسى ... در اين نبردها و ستيزها، گاهى حق و گاهى باطل پيروز بوده است؛ ولى البته اين پيروزىها و شكستها، بستگى به يك سلسله عوامل اجتماعى، اقتصادى و اخلاقى داشته است ... در قرآن به نقش- به اصطلاح- مرتجعانه «ملأ» و «مترفين» و «مستكبرين» و نقش حقّطلبانه «مستضعفين» تصريح شده است. در عين حال از نظر قرآن، آن جهاد مستمرّ پيشبرندهاى كه از فجر تاريخ وجود داشته و دارد، ماهيت معنوى و انسانى دارد؛ نه مادى و طبقاتى».[2]
البته تضاد در اينجا بهمعناى ديالكتيكى آن نيست؛ يعنى، هرچيزى ضد خود را در درون خود بپرورد و پديده از ميان اضداد عبور نموده و تحقّق پذيرد ... در قرآن و احاديث به تضادّى به اين معنا برنخورديم. اگر قرآن تضاد را عامل حركت طبيعت و تكامل جامعه مىداند، به اين معنا است كه سراسر جهان از امور متخالف و متباين آفريده شده است و در اثر جدال دو متضاد، جهان روبه تكامل مىرود. وجود اضداد در طبيعت و جامعه مايه تكامل و وسيله بقا و حيات جامعه و انسانها است. اما اين تضاد نه بهمعناى اين است كه هرچيزى ضد خود را پرورش مىدهد؛ بلكه مقصود اين است كه از
[1]. ر. ك: يعقوب جعفرى، بينش تاريخى قرآن،( تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1366)، ص 108.
[2]. مرتضى مطهرى، قيام و انقلاب مهدى( عج)، پيشين، ص 49 و 50.