نميکرد.[1]
4- آثار اقتصادي
روزه، سدي در مقابل اسراف و تبذير بوده و باعث عدم تبعيض و شکاف طبقاتي از نظر اقتصادي است، زيرا بوسيله بذل و بخشش و انفاق مالي، هيچ گاه فردي در اجتماع مسلمين،گرفتار فقر و تنگدستي نخواهد شد.
اميرالمؤمنين عليعليهالسلامميفرمايد: فقر و تنگدستي، مرگ بسيار بزرگ و فجيع است[2]، زيرا سختي مرگ يکبار است، اما سختي فقر و تنگدستي بيشمار است.
روزه، فريضهاي است که مسلمان را از غرقه شدن در ماديگرايي و حرص و آز براي لذت هاي مادي، و مسابقه براي مصرف و تنپروري ميرهاند، و به او ميآموزد که به فکر ديگران باشد و بر خواهشهاي جسماني خويش مسلط گردد و به مصرف به قدر نياز قناعت ورزد و از اسراف و تبذير بپرهيزد.
روزه، به مسلمان ميآموزد که با کم، هم ميتوان زيست، و حرص و طمع، فقط غرق شدن در ماديات و انحراف از معنويات است، و براي زيستن لازم نيست که با همۀ وجود به تن و لذت هاي آن پرداخت.
روزه، به مسلمان مناعت و قناعت را ميآموزد، و ارزش اين صفات و تأثير آن در ايجاد صفات برجستۀ ديگر، همچون زهد و جود و بخشش بسيار است. قانع از ديگران بينياز است
[1]. وافي ، ج 2 ، کتاب الصيام ، ص 8 .
[2]. ارکان اسلام ، ص 30 ؛ ميزان الحکمه ، ج 7 ، ص 504 .
و تن به ذلت و خواري نميدهد، جامعهاي که روح قناعت را در خود بپرورد، بر خود متکي خواهد بود، و با دوري از مصرف بيرويه، ميتواند بر پاي خويش بايستد و از بيگانه بينياز باشد.
همه ديديم پس از تهديد آمريکا و غرب به تحريم اقتصادي ايران، امام امت(ره)فرمودند: «ملّت ما مسلمان است و در برابر تحريم اقتصادي و کمبود و نيازمندي ها روزه خواهد گرفت».
آري روزه، مسلمان را به زيستن با مصرف کم آشنا ميسازد و براستي نيز ملت مسلمان ما ميتواند با الهام از فريضه ثمربخش روزه، سطح مصرف را پايين آورد و با قناعت به آنچه دارد از وابستگيهاي اقتصادي به استعمارگران نجات يابد.
در نتيجه يکي از راه هاي ثبات ايمان و تقوا و وحدت و همبستگي و برادري، در ميان مسلمين به ويژه قشر نيازمندان، آثار روزه، از نظر اقتصادي است که به طور خلاصه اشاره شد.
5- آثار بهداشتي
روزه از نظر بهداشت جسم و سلامت بدن، مخصوصاً در سلامت معده و پاکسازي آن از انواع غذاها که موجب انواع بيماري هاست اثرات فوقالعاده دارد.
معده و دستگاه گوارش از اعضاء پرکار اندام آدمي است با سه وعده غذا که معمول مردم است، تقريباً در همه ساعات دستگاه گوارش به هضم و تحليل و جذب و دفع مشغول است.
روزه، باعث ميشود که از يک سو اين اعضاء استراحت کنند و از فرسودگي مصون بمانند و نيروي تازهاي بگيرند و از سوي ديگر ذخاير چربي که زيان هاي مهلکي دارند، تحليل رفته و کاسته شوند.
در روايات اسلامي، حتي به فوائد جسمي روزه نيز تصريح شده تا برخي از سست عنصران، اگر نه با ايمان کامل، لااقل با توجه به فوائد بهداشتي روزه،اين فريضۀ ثمربخش را بجاي آورند و از سودمنديهاي گوناگون آن در حد خود بهرهور شوند.
پيامبر گرامي اسلامصلياللهعلیهوآلهدر همين رابطه فرموده است:«صُومُوا تَصِحُّوا»؛[1]روزه بگيريد تا سالم بمانيد.
و نيزفرمودهاند:«اَلْمِعْدَةُ بَيْتُ کُلِّ داٰءٍ، وَ الْحِمْيَةُ رَأْسُ کُلِّ دَوٰاءٍ»؛[2]معده مرکز و خانۀ هر دردي است و پرهيز و اجتناب (از غذاهاي نامناسب و زيادخوري) اساس و رأس هر داروي شفابخش است.
از نظر رواني و اخلاقي، مردمي که هميشه سير ميخورند، تدريجاً يک حالت طغيان و غرور برايشان دست ميدهد. و در نتيجه به کارهاي ناپسندي دست ميزنند و علاوه بر اين از بسياري کمالات معنوي باز ميمانند، پُر واضح است که انسان وقتي هميشه سير خورد، کمکم شهوات بر او غالب ميشود و چه بسا او را به نافرماني از خدا وادار ميکند، مخصوصاً اگر جوان و عزب باشد، و نيز پس از گذشت مقداري از زمان
[1]. ارکان اسلام ، ص 33 .
[2]. سفينه البحار، ماده طب ، ج 2 ، ص 78 .
تغذيه، خواب بر او مستولي ميشود و هر اندازه معده از غذا پرتر باشد، تسلط خواب بر انسان بيشتر است و قهراً انسان را از کسب کمالات و فضائل زيادي از قبيل تحصيل علوم و عبادات و... باز ميدارد.
لذا پيامبر اکرم n ميفرمايد:«اِيّاکُمْ وَ الْبَطْنَةَ فَاِنّْها مَفْسَدَةٌ لِلْبَدَنِ وَ مُورِثَةٌ لِلسُّقْمِ وَ مَکْسَلَةُ عَنِ الْعِبادَةِ»؛[1]
بپرهيزيداز پرخوري و امتلاء معده، زيرا پرخوري موجب فساد بدن و سوءهاضمه و باعث انواع بيماري ها و عامل کسالت بدن از اجراي عبادات الهي خواهد شد.
و يا در جاي ديگر، حضرت ميفرمايد:«مَنْ تَعَوَّدَ کَثْيرةُ الطّعامِ و الشَّرابِ قَسيٰ قَلْبُهُ»؛[2]
آن کس که عادت به پرخوري داشته و زياد مينوشد، قلب او سياه ميگردد (يعني آمادگي بيشتري براي جنايات و کارهاي زشت پيدا مينمايد و نميتواند مخلصانه و با حال بندگي عبادت خدا کند).
و نيز فرمودهاند:«لا تُميتُوا الْقلْبَ بِکَثْرَةِ الطَّعامِ وَ الشَّرابِ فَاِنَّ الْقَلْبَ يَمُوتُ کَالزَّرعِ اِذا کَثُرَ عَلَيْهِ الْماءُ»؛[3]
قلبتان را با زياد خوردن و نوشيدن نکُشيد، زيرا قلب (کسي که معدهاش پُر از غذا و مايعات است) ميميرد، مثل زراعتي که هرگاه آبش از حد زياد باشد، خراب ميشود.
بنابراين روزه بهترين وسيله براي بهداشت جسم و استراحت معده و
[1]. روزه، درمان بيماري روح و جسم ، ص 84 .
[2]. همان ، ص 85 .
[3]. همان ،ص 85 .
در حکم موتور بدن است، مخصوصاً يک ماه روزه در سال، براي حفظ الصّحه و سلامتي بدن کسي که عادت به پُرخوري دارد، بسيار مفيد است که مصداق «صُومُوا تَصِحُّوا» براي بهداشتِ شخص پرخور، بسيار به جا است.
يکي از دانشمندان روم ميگويد: اولين بيماري مربوط به پُرخوري بود، و نخستين درمان نيز روزه گرفتن است.[1]
اين سخن را در حدود 1400 سال پيش رهبر بزرگ اسلام با الهام از وحي در اختيار همۀ مردم دنيا قرار داد و آن همان جملۀ معروف«اَلْمِعْدةُ بَيْتُ کُلِّ دَاء وَالْحِمْيَةُ هِيَ الدَّوٰاء»ميباشد که بهترين دستورالعمل بهداشت جسم و تغذيه انسان هاست.
يک پزشک مصري در حدود 3600 سال قبل به صورت فکاهي، ولي نيشدار ميگويد: «انسان پرخور با يک چهارم غذاهايي که ميخورد زنده ميماند و با سه چهارم ديگر آن پزشکان امرار معاش ميکنند»![2]
اين کلام طنز، يک واقعيت است، زيرا بيماريهاي انسان ناشي از پرخوري و بدخوري است و بنابراين اغلب اين پُرخورها هستند که با بيماري هاي خود کيسۀ اطباء را پر نموده و با کارد جراحي تشريح ميگردند که پس از نابود شدن کثيري از آنان، بعضي معالجه و مداوا ميشوند.
با پيشرفت دانش پزشکي، برخي از پزشکان و متخصصان دريافتهاند
[1]. روزه درمان بيماريهاي روح و جسم ، ص 86 .
[2]. روزه درمان بيماريهاي روح و جسم ، ص 86 .
که امساک از خوردن و آشاميدن، عاليترين روش درماني است.
يکي از پزشکان ميگويد: «طرح درمان بوسيلۀ روزه چنان معجزه آساست که بکار بستن آن ،مسير طرح ها و برنامههاي طب عملي و جراحي را تغيير خواهد داد، زيرا روزه راه تازهاي به روي دانش پزشکي ميگشايد، و سلاح مؤثري براي مبارزه با بيماري ها به اين دانش ميبخشد، سلاحي که ميتوان آن را از راه هاي گوناگون مورد استفاده قرار داد، و انسان را در مبارزه با علت بيماري ها براي بهبود بيماران به نتيجۀ مطلوب و آشکار ميرساند».[1]
خلاصه اينكه؛بررسي فوايد بهداشتي وطبي روزه در اين مختصر نميگنجد،آنانکه به توضيح بيشتر علاقمندند، ميتوانند به کتاب هايي که در اين زمينه تأليف شده است، مراجعه نمايند.[2]
آنچه بر شمرديم، گوشههايي از برخي نتايج و آثار فريضۀ الهي روزه است، و ماه روزه علاوه بر اين ها، سودمنديها و برکات ديگري نيز دارد که در پرورش اسلامي فرد و جامعه بسيار مؤثر است:
1- تقويت اراده
بدست آوردن ارزش هاي اخلاقي و تأمين سعادت آخرت، همراه با تحمل ناگواري هاست.
حضرت عليعليهالسلامميفرمايد:«اَلْمَکارِمُ بِالْمَکارِه»ارزش هاي والاي
[1]. روزه روش نوين ، تأليف الکسي سوفورين .
[2]. رک: اهميت روزه از نظر علم امروز ؛ روش نوين براي درمان بيماريها ؛ اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، ج 3 .
انساني با ناگواري ها بدست ميآيد.[1]
تحمل ناگواري ها، نياز به ارادهي نيرومند دارد که با داشتن آن، انسان بر خواستههايي که او را فرومايه ميسازد، پيروز ميگردد. اراده؛ همان ترمزي است که در سراشيبي هلاکت، انسان را نجات ميدهد و بهترين راه براي بدست آوردن آن، روزه گرفتن است.
انسان با روزهداري،که امساک از خوردن و آشاميدن و خودداري از برخي چيزهاي ديگر است، در واقع با خواهشهاي خويش ميجنگد و در برابر غرائز خود مقاومت ميکند تمرين اين عمل، اراده و تصميم را در انسان نيرومند ميسازد و جان را از قيد حکومت و سلطۀ هوس ها و خواهش ها ميرهاند.
2- عزّت نفس
انسان با ايمان، عزيز است و حق ندارد خود را نزد ديگران خوار و ذليل کند. با گرفتن روزه، در مييابيم که براي رسيدن به آب و نان، نبايد بردۀ اين و آن شويم.حق ديگران را پايمال نموده و برادران ديني خود را فريب دهيم. اگر در تنگناها قرار گرفتيم، هرگز آبرو و حيثيت خود را از دست نداده و دست نياز به ديگران دراز نکنيم و اگر بيگانگان خواستند با کمکهاي اقتصادي، شرف و استقلال ما را به يغما ببرند، هرگز زير سلطه آنان نميرويم و اگر ما را محاصره اقتصادي قرار دهند، مقاومت ميکنيم.
[1]. غرر الحکم ، ج1 ، ص 19 ، ح43 .
3- صبر و حلم
صبر از خصائصي است که در اخلاق اسلام بر آن بسيار تأکيد شده است، انسان مسلمان در زندگي فردي و اجتماعي خويش، در راه هدف هايي مبارزه ميکند و با مشکلاتي نيز روبرو است، بدون خصلت صبر، پيروزي بر مشکلات و رسيدن به هدفها آسان نيست.
انسان زودرنج و کم حوصله، نزد ديگران سبک و بيمقدار است و از ميدان امتحان نيز، سربلند بيرون نميآيد، ولي همه مردم، انسان خويشتن دار و پرحوصله را دوست دارند، وجود او را مفيد ميدانند.
روزه (به ويژه در روزهاي گرم و طولاني تابستان که فشار تشنگي طاقتفرسا ميشود) بطور چشمگيري به انسان صبر و مقاومت ميبخشد و تحمل رنج و سختي را بر آدمي آسان ميسازد.
قرآن کريم با توجه به همين اثر است که از روزه به «صبر» تعبير کرده است«وَاسْتَعينُوا بِالصَّبْرِ و الصَّلواةِ...»؛[1]از صبر (روزه) و نماز کمک بگيريد...
و پيامبر گرامي اسلامصلياللهعلیهوآلهماه رمضان را ماه صبر ناميدهاند و فرمودهاند:«شَهْرُ الصَّبْرِ وَ اِنَّ الْصَّبْرَ ثَوابُهُ الْجَنَّةُ»؛[2]رمضان ماه صبر است و پاداش صبر، بهشت است.
[1]. سوره بقره/45 .
[2]. کافي ، ج4 ، ص 66 .