کتاب آخرین انقلاب قرن

البته در انديشه «مأمور به تكليف بودن»، شناخت تكليف اهميت فوق العاده دارد و

اين طور نيست كه هر كس با هر خيال واهى گمان كند كه چون در مقابل مسئله اى مكلف مى

باشد، مجاز است دست به هر اقدامى بزند و از امكانات يك ملت براى

اداى آنچه تكليف تشخيص داده، هزينه كند. بلكه شناخت تكليف، امرى است

كه نظرات مختلف كارشناسى را مى طلبد. عكس آن نيز صادق است; يعنى اين طور نيست كه هر

عملى در سياست خارجى به گمان آن كه منافعى در بردارد مجاز باشد. اين نيز نظرات همه

جانبه كارشناسى مى خواهد. در اين زمينه حضرت امام فرموده بودند: «در سياست خارجى تا

آنجا پيش برويد كه بتوانيد براى مردم توضيح دهيد.»

بنابراين در چنين انديشه اى، چه عمل به تكليف فارغ از سود و زيان آن و چه عمل سياسى

مبتنى بر تعقيب منافع ملى، وقتى مجاز است كه وجدان عمومى آن را بپذيرد. جالب آن كه

در طول دورانى كه حضرت امام در قيد حيات بودند، وجدان عمومى، سياست خارجى را به رغم

نارسايى هاى اجرايى آن مثبت ارزيابى مى كرد.

در آن زمان نارسايى هاى اجرايى سياست خارجى چه بود؟.

در قرن اخير تا قبل از انقلاب اسلامى، كشور هيچ گاه سياست خارجى كاملا مستقل

نداشته است. اگر هم دوره هاى كوتاهى مانند اوايل مشروطيت يا سال هاى نهضت ملى نفت،

تا حدودى سياست مستقل تجربه شد، اين دوره هاى كوتاه به آستانه اى نرسيد كه بتوان

گفت يك تجربه به سامان از خود باقى گذاشته باشد. در رژيم گذشته، مسئوليت وزارت امور

خارجه بسيار محدود بود و گاه آن را در حد اداره تشريفات و ترجمه پايين مى آورد و

اگر چه، گاه انسان هاى باكفايتى وارد آن شده اند، برنامه ها به گونه اى نبوده كه

كفايت فردى تبديل به كفايت ساختارى شود.

بعد از انقلاب لازم نبود كه مثلا وزارت نيرو به طور كلى تغيير ماهيت دهد، اما

لازم بود وزارت خارجه به طور بنيادين متحول شود تا بتواند نقشى غير از نقش سابقش در

نظام بين الملل ايفا كند. اما با كدام نيرو؟ با كدام برنامه؟ با كدام استراتژى؟ در

آن زمان، قانون اساسى در حال تدوين بود و تا قبل از تدوين آن، نمى توان گفت كه

رفتار سياست خارجى مبتنى بر اصول روشنى بوده است. البته يك چيز روشن بود و آن اين

كه جمهورى اسلامى نه شرقى نه غربى است و اين شعار بر سر درِ وزارت امور خارجه نقش

بست. بديهى است كه اين شعار فقط يكى از اصول سياست خارجى جمهورى اسلامى است و آن هم

اصلى كه بيانگر جنبه سلبى آن است و نه جنبه هاى ايجابى.

از طرف ديگر، هنوز حضرت امام فرصت كافى نيافته بودند كه نظرات خود را در زمينه

سياست خارجى به طور روشن بيان كنند و اين، زمان لازم داشت; يا به تعبير ديگر، عمل

نسبت به برنامه اوليّت داشت. هنوز تحقيق جامعى صورت نگرفته بود تا مبانى سياست

خارجى اسلامى، خود را بنماياند و به همين دليل، به آنچه جسته گريخته در بعضى از

كتاب هاى گذشته مورد اشاره قرار گرفته بود بسنده مى شد و هنوز دنياشناسى ما در حد

كلياتى بود كه گاه از حد شعار فراتر نمى رفت. سال ها طول كشيد تا عده اى از عوامل

اجرايى، كمى با نظام بين الملل آشنا شوند. از اين رو، سياست خارجى ما بدون برنامه و

البته با ابتكارات و ابداعات منحصر به فرد حضرت امام جلو مى رفت و آزمون و خطا جزء

لاينفك آن بود. حضرت امام(ره) نه فقط به عنوان رهبر انقلاب، بلكه به عنوان نظريه

پرداز جمهورى اسلامى تلاش مى كرد كه كارگزاران سياست، سياست بياموزند و تا آنجا كه

آزمون و خطا اصل نظام را تهديد نكند كارها به دست كارشناسان انجام پذيرد. اما وقتى

كارى به دست كارشناسى سپرده مى شد، كار كارشناسى غالباً پر اشكال بود، ولى در عين

حال چون اعتماد به نفس ايجاد شده بود، سو و جهت كارها رو به تكامل بود.

در دوران دولت موقت وضعيت جديد براى بعضى از عوامل اجرايى درك شدنى نبود. در

دوره هاى بعد نيز كارشناس ها در حال آموزش بودند. بنابراين، آن بخشى كه مستقيماً

توسط حضرت امام(ره) انجام مى شد يك ماهيت داشت و بخشى كه توسط عوامل اجرايى صورت مى

گرفت، ماهيتى ديگر; گاه متفاوت و گاه غير همسو با آن انديشه.

بد نيست چند نمونه از ابتكارات حضرت امام و چند مصداق از بى تجربگى ها يا

موارد غير همسو را بيان نماييد.. قبل از آن كه نمونه هايى از اين ابتكارات ذكر

كنم، لازم مى دانم اين نكته را نيز عرض كنم كه به رغم عدم آشنايى عوامل اجرايى با

مسائل سياست خارجى، اين طور هم نبود كه اصلا ندانيم چه مى خواهيم. چنانكه در همان

روز اول پيروزى انقلاب، سفارت اسرائيل را به نمايندگان مردم فلسطين داديم و اين در

عالم ديپلماسى خيلى پرمعناست. همچنين سفارت افريقاى جنوبى را بستيم و با اين عمل،

دنيا اين پيام را دريافت كه اين نهضت، نهضتى اخلاقى است و با ادعاى شيطانىِ برترى

نژادى، ناسازگار است.[1]ولى ديگر سفارتخانه ها احساس امنيت مى كردند. پيشنهاد

[1]اولين موجودى كه ادعاى برترى نژادى كرد، ابليس بود كه گفت: «من از آتشم و آدم از

خاك». هر چند كه بى گمان چنين ادعايى از ادعاى برترى سفيد بر سياه، از جانب موجود

خاكى شرافتمندانه تر است، با اين حال ابليس، شيطان شد و آن هم رجيم.

گروه هاى تندرو براى بيرون آمدن از سازمان ملل با تمسخر ملت روبه رو شد. همچنين در

همان سال هاى اوليه كه تيزترين انتقادها به سازمان هاى بين المللى از سوى دولتمردان

ما مى شد، با تمام سازمان هاى بين المللى كه در آن عضو بوديم همكارى جدى كرديم. حتى

به سازمان كنفرانس اسلامى كه ماهيتى سلطنتى داشت، پشت نكرديم و در جهت اصلاح آن

برآمديم. اما ابتكارات حضرت امام بعضى بدون مقدمه و توضيح، گوياست و برخى محتاج

مقدمه است. چند نمونه از آن ها را كه بدون مقدمه گوياست نام مى برم.

ـ روزى كه آمريكا ايران را تهديد به تحريم كرد، اگر اين ابتكار امام نبود كه،

قريب به اين مضمون، فرمودند «اگر آمريكا يك كار درست كرده باشد، همين تحريم است»،

هم وادادگى داخل بروز مى كرد و هم كشور را در موضع انفعالى به پذيرش چيزهايى مى

كشاند كه به خاطر پذيرش همان چيزها از سوى رژيم گذشته، انقلاب صورت گرفته بود. اما

موضع گيرى ماهرانه امام پوزخندى تحقيرآميز بود كه هيچ كس انتظارش را نداشت.

خوشبختانه مردم با آمدن به خيابان ها و چراغانى و پخش شربت و شيرينى، آمريكا را در

موضع انفعالى قرار دادند.

ـ حكم سلمان رشدى، اگر چه از آن مواردى است كه فارغ از سود و زيان صادر شده و

عمل به تكليف محسوب مى شود، اما همين عمل به تكليف، بسيار هنرمندانه صورت گرفته و

داراى نوآورى هاى شگفت است. اميدوارم كسانى كه هنوز در اين مسئله شبهه يا ترديد

دارند كه آيا صدور اين حكم، ايران را به موضع ضعف كشاند يا به موضع قدرت، يك بار به

تبعات آن بينديشند و دست كم به اين نكته كه براى اول بار، حتى زمامداران ديگر

كشورهاى اسلامى با موضع جمهورى اسلامى ايران چنان هم صدا شدند كه تلاش هاى انگليس و

اسرائيل و امريكا نتوانست در اين هم صدايى، رخنه اى و همهمه اى ـ كه در آن صدا به

صدا نرسد ـ ايجاد كند. از دگر سو، مقدسات ديگر ملل نيز از اين پس، تا حدود بسيار

زيادى بيمه شده از آماج حمله هاى افراد بدزبان و بدقلم مصون مى ماند. اگر آمار فيلم

هاى مستهجنى را كه حتى عصمت حضرت مريم(عليها السلام) را به تمسخر گرفته بودند، قبل

و بعد از حكم سلمان رشدى مورد مقايسه و بررسى قرار دهيم، مى بينيم كه افراد بى ادب

اگر تأديب درونى نشده اند، دست كم در حوزه عمل، ديگر مثل سابق بى پروا و آسوده

خيال، جرأت بى ادبى به

ساحت مقدسات را ندارند يا از تعداد آن ها كم شده است. خوب است روى اين معنا بيشتر

تمركز شود كه چنين حكمى، يك تأديب است، اما نه تأديب يك فرد، بلكه به هنجار كردن يك

ناهنجارى دهشتناك كه هر روزه ميليون ها انسان را مى آزُرد و ناهنجارى قلمى و ادبى و

هنرى را روز افزون مى كرد. بنابراين، من اين حكم را باتوجه به موقعيت سياسى، مذهبى

و اجتماعىِ قائل آن، يك ابتكار بديع مى دانم كه به رغم ظاهر خشن، لطافتى نرم تر از

نسيم دارد و اگر نظام بين الملل نوين در حيطه هنر، نقطه آغازى داشته باشد، شايد

بتوان نقطه آغاز آن را، كه بى گمان كمى اخلاقى تر از نظم گذشته است، از لحظه اى

دانست كه قلم در دوات رفت تا براى صدور آن حكم، مركب آورد.

در همين جا مى توان همين ابتكار را مصداقى از نارسايى دستگاه سياست خارجى قلمداد

كرد. چرا كه دست اندركاران سياست خارجى نمى توانستند اين موضوع را به عنوان يك

موهبت تلقى كنند و با تصور آن كه با يك معضل بسيار جدى روبه رو شده اند، يا تلاش مى

كردند در محافل ديپلماتيك از اين موضوع سخنى به ميان نيايد و كم كم به دست فراموشى

سپرده شود، و يا در موضعى كاملا منفعلانه سعى داشتند اين معضل را حل كنند. حال آن

كه بسيار مهم است كه آن حكم را موهبت و فرصت مناسبى براى باز كردن باب گفتگويى عميق

با جهانيان بدانيم يا آن را به صورت يك معضل و يك خرابكارى سياسى تلقى كنيم و براى

ماله كشى، كسانى را به اين سو و آن سو بفرستيم و يا به لحاظ كم نياوردن، در بعضى

محافل شركت نكنيم. در اين مورد جاى بسيار تأسف است.[1]

[1]لازم مى دانم در حاشيه اين نكته را عرض كنم كه برادر گرامى و دانشمند محترم جناب

آقاى محمد جواد حجتى كرمانى از حيثيت خود مايه گذاشتند و مقالاتى را نوشتند كه در

داخل جنجالى بود و مى خواستند معضلى را كه در سياست خارجى در زمينه حكم سلمان رشدى

وجود دارد حل كنند. حال آن كه اگر دستگاه سياست خارجى اين موضوع را معضل نمى شمرد و

آن را موهبت و فرصتى مناسب براى بازشدن باب گفتگو در زمينه ماهيت آزادى حقوق

دينداران، بى ادبى و شرارت هنرى.... و اين كه تمدن غرب رو به چه سو دارد تلقى مى

كرد، ايشان به جاى آن كه از حيثيت خود مايه بگذارند، از دانش و بينش روشنى كه دارند

و شجاعت ذاتى خود مايه مى گرفتند و با قلم شيواى خويش مقالاتى براى آن سوى مرزها مى

نوشتند و دستگاه سياست خارجى، آن مقالات را در سمينارهاى بين المللى با شجاعت مطرح

مى كرد و باب مجادله احسن باز مى شد و بى گمان غرب در اين زمينه به موضع توبه نزديك

مى شد. البته به گمان من، برخلاف تصور بعضى از ديپلمات هاى خودى، اكنون نيز دستگاه

سياست خارجى انگليس است كه در موضع انفعالى قرار گرفته; زيرا برخلاف تصوير اوليه اش

جهان اسلام حتى در سطح سران در پشت موضع حضرت امام ايستاد.

ـ پيام به آقاى گورباچف نيز يك ابتكار و نوآورى است و اگر چه سابقه آن به صدر

اسلام بر مى گردد، اما در قرون جديد، بى سابقه يا كم سابقه بوده است. اين پيام

تراوشى از انديشه اى بسيار ژرف است; انديشه اى كه مى توانست سطح گفتگو ميان

دولتمردان را از سطوح نازلى مانند گسترش مراودات بازرگانى، تراز تجارى و اين گونه

مسائل روزمره، به سطحى بسيار بالاتر ارتقا دهد. باز اگر بخواهيم مصداق ديگرى از

نارسايى هاى دستگاه سياست خارجى را عنوان كنيم كه البته اين بخش به وزارت ارشاد نيز

ارتباط مى يابد، همين موضوع است كه كسى به فكر آن نيست كه تنور اين پيام را گرم نگه

دارد و سطح تعارفات سياسى را از واژه هاى مرده و بى خاصيتى مانند «حسن همجوارى»، به

سطحى ارتقا دهد كه در آن از خدا و مواهب او، از انسان و كرامتش، از مصالح بشرى و

وظيفه دولتمردان و از اين كه علم قابل فروش نيست[1]و بايد به بشريت هديه شود...

سخن به ميان آيد.

اعتقاد دارم كه نظم فعلى جهان، «نظم سيال» است و در اين نظم، مسائلى به عنوان

موضوعات اصلى به ميدان آمده كه ماهيتاً انسانى تر از موضوعات اصلى نظام هاى سابق

بين الملل است و انديشه اى كه منجر به شكل گيرى نظام جمهورى اسلامى شد، تأثيرات

عميقى بر اين نظم داشته است و مهم ترينش آن كه با شعار نه شرقى و نه غربى توانست

شقّ سومى را مطرح كند; يعنى نظم بدون قطب و به تعبير من، سيال. همچنين اين انقلاب

در مطرح شدن موضوعات اصلى نظم كنونى، زمينه سازى و يا آن را تسريع كرده است. مثلا

در اين نظم، «خلع سلاح» به جاى «تجهيز به سلاح هاى كشتار جمعى»، ارزش بين المللى

شده است. همچنين «حفظ محيط زيست» به جاى تسلط كور بر طبيعت مورد عنايت است. بى گمان

حقوق بشر، جدا از جدالى كه در محتواى آن وجود دارد، به عنوان يكى از مهم ترين

موضوعات بين المللى، ارزشمندتر است تا تحمل رژيم آپارتايد كه بالاخره توانست در نظم

گذشته ادامه حيات دهد. البته همگام با رشد ارزش ها، بعضى ضدارزش ها نيز رشد كرده

اند و در همين نظم است كه اسرائيل مطامع خود را عريان تر از گذشته تعقيب مى كند و

باز در همين نظم است كه بخشى از غرب حاضر شد در الجزاير و تركيه به جنگ دموكراسى

برود تا اسلام رشد

[1]نظر امام اين است كه علم متعلق به بشريت است. بسيارى معتقدند كه اگر كپى رايت

(حقوق معنوى مؤلفان و صاحبان اثر) محفوظ نباشد، علم رشد نمى كند، حال آن كه علم

چيزى است و فن آورى چيزى ديگر. در اين زمينه نيز جاى بحث بسيار باقى است و اى كاش

اين نوع مقولات در دستور كار قرار داشت تا سطح مراودات فرهنگى ما با جهان خارج،

بالاتر از اين باشد كه هست.

نكند.[1]با اين حال، تصور دستگاه سياست خارجى ما از نظام بين الملل همان تصور بيست

سال پيش است; با اين تفاوت كه بيست سال پيش نظمى بود كه شماى كلى آن را مى شناختيم

و وقتى براى شناخت مختصات آن كوشش هايى به عمل آمد، آنچه شناخته شد ديگر وجود خارجى

نداشت. بنابراين، دستگاه سياست خارجى عمق اين نظم جديد را كه اصلا آمريكايى نيست، و

فقط آمريكا ميل دارد كه آمريكايى باشد و چنان تبليغ مى كند كه گويى هم اكنون چنين

است، بخوبى نمى شناسد. البته قابليت فردى زيادى در دستگاه سياست خارجى وجود دارد;

چنانكه گاه جلسات غيررسمىِ بعضى اهل نظر ده ها برابر جلسات رسمى عمق دارد.

بنابراين، مجموعه اين دستگاه متناسب با انديشه اى نيست كه براى آينده جهان و نظم

مطلوب تر طرح داشته باشد.

اگر از مباحث كلى بگذريم و به مسائل جزئى تر نگاه كنيم، باز اين نارسايى ها ديده

مى شود. مثلا در داخل كشور و در مطبوعات، دائماً سازمان هاى حقوق بشر را به علت كم

كارى شان محكوم مى كنيم و در خارج از كشور هر ساله از سوى سازمان هاى حقوق بشر به

عنوان ناقض حقوق بشر محكوم مى شويم. به دليل آن كه كشور صنعتى نيستيم بسيار كمتر از

كشورهاى صنعتى محيط زيست را آلوده مى كنيم، اما وقتى كنوانسيون ها را امضا مى كنيم

متوجه نيستيم كه در سال هاى آتى بايد چه مقدار از درآمد ملى را به سوى شركت هايى

سرازير كنيم كه يك بار محيط زيست را آلوده اند و باشتابى كه در بهره بردارى از

طبيعت داشته اند بسيارى از كشورها را مقروض كرده اند و حال براى فروش تكنولوژى هايى

كه آلوده كننده نيست، قرار است يك بار ديگر هزينه هايى را بر ملل مختلف تحميل كنند.

اصولا سياست خارجى جمهورى اسلامى ايران بنا به دلايلى كمتر مورد نقد و بررسى

قرار گرفته و غالباً سعى شده موارد مثبت آن بازگو شود، در حالى كه براى اصلاح

روندها بايد نارسايى ها را نيز مورد بررسى قرار داد. به نظر شما آيا موارد ديگرى از

نارسايى ها وجود دارد كه بايد مورد توجه بيشتر قرار گيرد؟.

مى توان با نگاهى كاملا خوشبينانه و يا با نگاهى بسيار بدبينانه به نارسايى ها

اشاره داشت. البته بدبين ها و خوشبين ها هم گمان مى كنند واقع بين هستند. واقع

بينى، هم در نگاه بدبينانه وجود دارد و هم در نگاه خوش بينانه. پس در اينجا به جاى

واقع بينى كه گاه شعارى بيش نيست، انتظارم را از سياست خارجى بيان مى كنم.

[1]جالب آن كه در همين نظم است كه دموكراسى با اسلام تطابق مى يابد و براى سركوب

اسلام خواهى ناگزيرند با دموكراسى درگير شوند.

انتظار اين بود كه استراتژى نظام در سياست خارجى براساس اصل دعوت، نفى سبيل و

حفظ دارالاسلام تدوين شود. آيا به نحو مطلوب چنين شده است؟ زمانى كه قانون اساسى

تدوين مى شد، هنوز اين سه اصل از ميان منابع استخراج نشده بود، ولى افكار تدوين

كنندگان قانون اساسى به سويى جهت گرفته بود كه وقتى قانون اساسى شكل گرفت و در

نهايت به رأى گذاشته شد، هر سه اصل را در دلِ خود داشت. پس جا داشت كه روح حاكم بر

قانون اساسى تبديل به يك استراتژى شود و برنامه هاى زمان بندى شده اى براى رسيدن به

آن تدارك گردد. آيا مى توان گفت كه سازمان برنامه و بودجه، بودجه كشور را با نيم

نگاهى به اصل دعوت تنظيم مى كند؟ وزارت ارشاد، وزارت اطلاعات، و نيروهاى نظامى، در

هماهنگى با چنين اصلى سامان يافته اند؟ با توجه به اين كه به گمان خودم، وزارت

خارجه را خوب مى شناسم، گاهى از خود مى پرسم آيا اين قابليت در وزارت خارجه وجود

دارد كه سفير ما يك داعى باشد و نه يك ديپلمات بسيار خوب به سبك ديپلمات هاى متوسط

كشورهايى كه به اندازه كشور ما در تاريخ ريشه ندوانيده اند؟

زمانى با يك هيأت علمى براى شركت در سمينارى به كشورى رفته بودم. ميزبان براساس

پروتكل هاى تشريفاتى جاى مرا تعيين كرده بود. از يكى از اعضاى هيأت تمنا كردم كه در

جايى كه براى من تعيين شده بود بنشيند. سفيرمان درِ گوشى به من اعتراض كرد كه

پروتكل را به هم زده ام. براى ميزبان توضيح دادم كه وقتى من به دنيا آمدم اين

دانشمندى كه اكنون در ركاب او هستم، چند جلد كتاب مفيد نوشته بود و وقتى نوجوان

بودم از كتاب هاى ايشان بهره مند مى شدم. حال خيلى بى ادبى و بى مروتى است كه

برخلاف دستورات اخلاقى مذهبم بر حسب پروتكل در جاى ايشان بنشينم.

سفير ما خود را اسير پروتكل هاى تشريفاتى جارى كرده بود، حال آن كه ميزبان

برخاست و در چهار دقيقه آداب تشريفات اسلام را ستود و گفت اى كاش اخلاق بر تشريفات

حاكم شود. اين نمونه بسيار كوچك، حاكى از آن است كه ما هنوز براى دعوت به ارزش هايى

كه ذاتى فرهنگ ماست ناتوانيم، چه رسد به آن كه سياست خارجى بتواند پيام حضرت امام

به آقاى گورباچف را تعقيب كند و ملتى بزرگ را كه جسارت كارهاى بزرگ دارد به بزمى

دعوت كند كه جام هايش از دست جامى پر مى شود و حافظ در آن ساقى است و مطربش

مولاناست.

ناتوانى ها و نارسايى هاى سياست خارجى هنگامى عيان مى شود كه يك تابلو

پيش رو باشد. اگر اين تابلو، رفتار رژيم گذشته باشد، شايد عمده ترين نقصى كه به چشم

مى آيد ابتدا بى تجربگى و اكنون كم تجربگى باشد; ولى اگر يك انقلاب شگفت باشد كه در

يك نظم متصلب شكل گرفت و با صلابتى كه داشت آن نظم را دگرگونه كرد، مى توان گفت

فاصله اجراى سياست خارجى با آنچه بايد باشد، از زمين تا ثرياست.

البته مى دانم كه بر اين سياق صحبت كردن كمى دشوار است و اگر سطح بحث را به سطوح

پايين ترى تنزل دهيم، آنگاه ملموس تر مى توان به ارزيابى سياست خارجى پرداخت. بر

اين سياق يكى از اشكالاتى كه در دستگاه سياست خارجى وجود دارد

اين است كه با آن كه تمايل زيادى به علم سياست به معناى رايج آن و هماهنگى با

روندهاى سياست هاى جارى دنيا در بسيارى از سطوح تصميم گير به وجود آمده، ولى در

همين سطح نيز نارسايى هاى جدى ديده مى شود. چنانكه هنوز در وزارت خارجه مسئله اى به

نام تجارت خارجى آن قدرها جدى نيست كه ساختار تشكيلات را تحت تأثير قرار دهد. مى

دانيم كه كشور ما نيمه خشك است و به آب احتياج دارد، اما تاكنون نشده كه موضوع

تأمين آب مثلا از رودخانه ولگا كه هشتاد درصد آب درياى خزر را تأمين مى كند و با

بالا آمدن آب آن به پنج كشور خسارت وارد مى سازد، جزء دستور كار وزارت خارجه قرار

گيرد; كه اگر نگيرد، ده سال بعد بى آبى كشور مانعى جدى بر سر راه توسعه خواهد بود.

حال آن كه به صورت اغراق آميز گفته مى شود جنگ هاى آتى خاورميانه فقط بر سر آب

خواهد بود.

اميدوارم خرده نگيريد كه موضوع قبلى به وزارت بازرگانى مرتبط است و اين موضوع به

وزارت نيرو، و مثلا فروش نفت به وزارت نفت. اگر سياست خارجى را منهاى تشكيلاتى كه

براى آن در نظر گرفته شده مورد ملاحظه قرار دهيم و آن را كليتى بدانيم كه به نظام

سياسى مرتبط است و نه به يك تشكيلات، آن وقت بهتر مى توانم بگويم كجاى سياست خارجى

ايراد دارد. مثلا در ابتداى انقلاب براساس يك تئورى ناپخته گفتيم نفت متعلق به نسل

هاى بعدى هم هست و سهميه خود را از دست داديم; حال آن كه طرف هاى مقابل ما از ابراز

چنين نظرى خشنود بودند. بديهى است كه چنين نظرى هيچ پايه و اساسى ندارد و با نگاه

قرآنى كه نعمت هاى خداوند را نامحدود مى شمارد سنخيتى نخواهد داشت (و ان تعدّوا

نعمة الله لاتحصوها). ما بايد براى نسل هاى بعدى فرهنگ و مدرسه و دانشگاه بسازيم و

از حالا به وضعيت اشتغال آن ها بينديشيم، نه آن كه ذخاير زيرزمينى را به عنوان گنج

براى آن ها محفوظ بداريم.