کتاب ابوالفتوح رازی

يادداشت دبير علمى كنگره

شهر رى، يكى از پايگاه هاى كهن تشيّع و مَهد رشد و بالندگى عالمانى چون كلينى، صدوق، ابوالفتوح رازى و... بوده است.
طرح گراميداشت بزرگان و عالمان رى، از نيمه دوم سال ۱۳۸۰، در دستور كار آستان حضرت عبدالعظيم عليه السلام و مؤسسه علمى ـ فرهنگى دارالحديث قرار گرفت.
نخستين همايش از اين سلسله، در بهار ۱۳۸۲ با برپايى كنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظيم عليه السلام آغاز شد و اكنون، دومين همايش از اين سلسله، به بزرگداشت شيخ ابوالفتوح رازى رحمه الله مفسّر قرن ششم هجرى، اختصاص دارد.
دبيرخانه علمى كنگره بزرگداشت شيخ ابوالفتوح رازى، از نيمه دوم سال ۱۳۸۲ و پس از برگزارى كنگره بزرگداشت حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام با اهداف زير، كار خود را آغاز كرد:
۱. معرّفى و بزرگداشت شخصيت علمى و معنوى شيخ ابوالفتوح رازى،
۲. تحقيق و پژوهش در ميراث به جا مانده از آن مفسّر و دانشمند كم نظير،
۳. شناخت جايگاه و تأثير تفسير ابوالفتوح بر ساير تفاسير (اعم از تفاسير شيعه و اهل سنّت)،
۴ . ترويج معارف قرآنى و حديث اهل بيت عليهم السلام،
محصولات علمى كنگره كه در اين بيست ماه به ثمر رسيده اند و هنگام برپايى كنگره عرضه مى شوند، از اين قرارند:
يك . مجموعه آثار كنگره ۲۰ جلد
دو . ويژه نامه هاى مجلات ۴ مجلّه
سه . خبرنامه كنگره ۴ شماره

چهار . لوح فشرده متن تفسير ابوالفتوح و مجموعه آثار كنگره

گزارش اجمالى اين چهار محور، به قرار زير است:

يك. مجموعه آثار كنگره

مجموعه آثار كنگره كه به صورت مكتوب در بيست مجلّد عرضه مى گردد، در نُه حوزه، بدين شرح، ساماندهى شده است:

۱ . مجموعه مقالات كنگره۴ جلد

از مجموع هفتاد مقاله رسيده به كنگره، ۴۳ مقاله پس از ارزيابى علمى برگزيده شده اند كه در سه موضوع، دسته بندى شده، به چاپ مى رسند:
الف . روش تفسيرى ابوالفتوح رازى (۲۱ مقاله)۲ جلد
ب . مباحث كلامى در تفسير ابوالفتوح رازى (۱۰ مقاله)۱ جلد
ج . گوناگون (شامل: فقه و اصول، كتاب شناسى و...) (۱۲ مقاله)۱ جلد

۲ . شناخت نامه ابوالفتوح رازى ۳ جلد

آنچه درباره شيخ ابوالفتوح رازى و تفسير وى در لا به لاى كتاب ها و يا به صورت مقاله و رساله تدوين يافته بسيار است. مجموع اين اطلاعات و تحليل ها، در سه مجلّد، بدين ترتيب، سامان يافته است:
الف . شناخت نامه ابوالفتوح رازى (علوم قرآن در تفسير روض الجنان)۱ جلد
ب . شناخت نامه ابوالفتوح رازى (شرح حال)۱ جلد
ج . شناخت نامه ابوالفتوح رازى (كتاب شناسى و نسخه شناسى)۱ جلد

۳ . تصحيح كتاب «تحقيقى درباره تفسير ابوالفتوح رازى» تأليف دكتر عسكر حقوقى۳ جلد

كامل ترين اثرى كه تاكنون درباره تفسير ابوالفتوح رازى نگارش يافته، كتاب سه جلدى مرحوم دكتر عسكر حقوقى است كه قريب به پنجاه سال از تأليف و چهل سال از انتشار آن مى گذرد و تاكنون نيز تجديد چاپ نشده است.
تصحيح علمى اين كتاب، با استخراج مصادر اقوال و ارجاع پانوشت ها به چاپ جديد تفسير، و ويرايش و صفحه آرايى جديد، بخشى از كارهايى است كه بر روى اين اثر انجام شده است.

۴ . نمايه موضوعى و فهرست هاى فنّى تفسير ابوالفتوح رازى۳ جلد

از آن جا كه سه چاپ اوّل[1]تفسير ابوالفتوح، داراى فهرست هاى فنّى نيست و چاپ اخير (آستان

[1]تاكنون تفسير ابوالفتوح رازى در چهار نوبت به چاپ رسيده است: ۱ . چاپ پنج جلدى با تصحيح ملك الشعراى بهار و خاتمة الطبع علاّمه محمّد قزوينى. ۲ . چاپ ده جلدى با تصحيح ميرزامهدى الهى قمشه اى. ۳ . چاپ دوازده جلدى با تصحيح علاّمه ميرزا ابوالحسنى شعرانى. ۴ . چاپ بيست جلدى بنياد پژوهشى هاى اسلامى آستان قدس رضوى.

قدس رضوى) نيز نمايه موضوعى ندارد و فهرست هاى هر جلد آن به تفكيك و در پايان همان جلد چاپ شده است، تهيه نمايه موضوعى و فهرست هاى فنّى جهت استفاده از اين گنجينه معارف قرآنى امرى ضرورى مى نمود. بدين جهت، با استفاده از محقّقان بنياد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى و برخى فضلاى قم، مجموعه «نمايه موضوعى و فهرست هاى فنّى» در سه جلد، بدين شرح، آماده شد:
الف . نمايه موضوعى و فهرست هاى عمومى۱ جلد
ب . فهرست اشعار فارسى و عربى۱ جلد
ج . فهرست واژه هاى پُر بَسامد يا خاصّ۱ جلد

۵ . پژوهش نامه تفسير ابوالفتوح رازى۱ جلد

جايگاه بلند تفسير ابوالفتوح رازى سبب شده است كه تاكنون پانزده پايان نامه كارشناسى ارشد و دكترى و كتاب مستقل درباره آن تدوين شود. گزارش تفصيلى و علمى از اين پايان نامه ها و كتاب ها و استخراج نكات بديع علمى و آراى نو در آنها، بُن مايه و اساس اين كتاب است.

۶ . زندگى نامه ابوالفتوح رازى۱ جلد

گرچه درباره شيخ ابوالفتوح رازى در لا به لاى كتاب هاى تراجم و تفسير، شرح احوال هايى آمده، اما تاكنون درباره وى، اثرى مستقل و قابل استفاده براى عموم در دسترس نبوده است. اين زندگى نامه به انگيزه معرّفى ابوالفتوح و تفسير او (روض الجنان) براى فارسى زبانان (بويژه جوانان و دانشجويان) است.

۷ . بازنويسى داستان هاى تفسير ابوالفتوح۲ جلد

تفسير ابوالفتوح، حاوى داستان هاى بسيار است كه مرحوم دكتر عسكر حقوقى، اكثر آنها را در يك جلد در كتاب خود آورده است. با توجّه به سازندگى داستان، مجموعه اى از اين قصه ها كه حاوى مطالب اخلاقى و معنوى (بويژه در ضمن شرح احوال پيامبران و پيشوايان دينى) است، گزينش و براى استفاده بهتر جوانان، با ادبياتى امروزين، بازنويسى شده است.
اين مجموعه در دو جلد رقعى عرضه مى گردد.

۸ . مأخذشناسى ابوالفتوح رازى و تفسير وى۱ جلد

اين كتاب، حاوى گزارشى اجمالى است از مجموعه آنچه درباره ابوالفتوح و تفسير وى در قالب كتاب، مقاله، پايان نامه و يا ضمن كتاب ها، به فارسى، عربى و برخى زبان هاى اروپايى، تاكنون عرضه

شده است.

۹ . حواشى علاّمه شعرانى بر تفسير ابوالفتوح۲ جلد

علاّمه ميرزا ابوالحسن شَعرانى، حواشى عالمانه و سودمندى بر تفسير ابوالفتوح دارد كه چون در ضمن يكى از چاپ هاى پيشين منتشر شده، مهجور مانده است. مجموعه اين حواشى، استخراج گرديده، كه در قالب دو جلد عرضه مى گردد.

دو . ويژه نامه هاى مجلاّت علمى

بر اساس پيگيرى ها و توافق هاى به عمل آمده از سوى دبيرخانه علمى كنگره، مجلات: ۱. پژوهش هاى قرآنى، ۲. بيّنات، ۳. آينه پژوهش، ۴. علوم حديث، هم زمان با برپايى كنگره، يك شماره خود را ويژه «ابوالفتوح رازى و تفسير وى» عرضه مى كنند.

سه . خبرنامه كنگره

تاكنون دو شماره از اين خبرنامه به چاپ رسيده و دو شماره ديگر نيز در دست تهيه است كه يك شماره پيش از برگزارى كنگره و يك شماره نيز در روز برگزارى آن، عرضه مى شود.

۱۲ . تهيه لوح فشرده (CD) حاوى متن تفسير ابوالفتوح و محصولات علمى كنگره

اين لوح فشرده، با مشاركت مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى آماده و هم زمان با برپايى كنگره عرضه مى گردد.
در پايان، از همه فرهيختگان و انديشه مندان، سازمان ها و نهادهاى علمى ـ پژوهشى و دست اندركاران امور اجرايى كه در به ثمر رسيدن اين همايشْ سهم داشته اند، سپاس گزارى مى شود، و بويژه از: توليت محترم آستان حضرت عبدالعظيم عليه السلام و رياست محترم مؤسسه علمى ـ فرهنگى دارالحديث، شوراى عالى سياست گذارى و شوراى علمى كنگره، بنياد پژوهش هاى اسلامى آستان قدس رضوى، مركز تحقيقات كامپيوترى علوم اسلامى، مديران عالى آستان حضرت عبدالعظيم عليه السلام ، مديران و محققان مركز تحقيقات دارالحديث ، سازمان چاپ و نشر دارالحديث، دانشكده علوم حديث.
مهـدى مهـريـزى
دبير كميته علمى
تابستان ۱۳۸۴

سخن نخست

در مرور برخى از صفحات كتاب هاى تاريخى و تراجم به نام برخى كسان بر مى خوريم كه در عين شهرت، ناشناس اند. اين شهرت، گاه به سبب اثر آفرينى و گاه به دليل برخورد آن كس با شخصيت صاحب نامى و يا... پديد آمده است. اگر پيش روى هر پارسى زبانْ نامى از باباطاهر برده شود، ترديدى نيست كه او را به خاطر خلق دو بيتى هايش خواهد شناخت، ولى از زواياى مختلف زندگى اش بى خبر خواهد بود. شايد گمان شود كه بى خبرى عامّه مردم به خاطر مطالعه كم آنان است، امّا بايد گفت كه شخصيت هاى اين چنينى نزد صاحبان علم و آگاهى نيز همين وضع را دارند. دليل آن، اين است كه خود و يا تراجم نگاران معاصر ايشان قدمى در شناساندنشان بر نداشته و جز سطورى اندك، چيزى ننگاشته اند.
اگر در حرم حضرت عبدالعظيم حسنى عليه السلام بر قبر ابوالفتوح رازى بگذرى، خواهى ديد كه بر روى سنگ مزارش از نام، نسب، تأليف و دو فرزندش ياد شده است. پس از خواندن اين سنگ نوشته، گمان خواهى يافت كه اگر به كتاب هاى زندگى نوشت مراجعه كنى، اطلاعات بيشترى را مى يابى، ولى دريغ كه هر چه بيشتر بگردى، كمتر چيزى دستگيرت خواهد شد.
مشهور ناشناس شايد عنوان درستى براى ابوالفتوح رازى باشد، كه در عين شهرت، از گم حالان تاريخ علم و ادب اين مرز و بوم است.
نوشته حاضر، تلاشى است براى معرفى اين شخصيت كه گرچه ناكام است، ولى منتهاى تلاش صاحب اين قلم است. درباره او هر چه نوشته شده، تكرار

همان چند سطى است كه دو شاگردش، منتجب الدين رازى و ابن شهر آشوب مازندرانى و هم عصرش عبدالجليل رازى گرد كرده اند. تلاش محققانى چون محمد قزوينى و محدث ارموى، براى شناخت بيشتر وى، تا بدانجا رسيده كه محدوده زمانى زندگى و تأليف وى را روشن ساخته اند؛ آن هم با صد امّا و اگر و شايد.
اميد كه زين پس پژوهشيانى بر آن شوند تا از كنار هم نهادن برخى قراين، زيست نامه اى دقيق تر براى او فراهم آورند؛ هر چند اين هم آرزوى دست نايافتنى اى بيش نيست.

فصل اول

زندگى

ـ ولادت و خاندان

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة