کتاب احکام خانواده

چند نكته‌

1. در دو مورد زير بايد ميت را به جاى غسل، سه بار تيمم بدل از سه غسل- با مراعات ترتيب- بدهند:

الف. موردى كه آب براى غسل دادن موجود نباشد.

ب. موردى كه ميت به گونه‌اى جراحت، سوختگى يا آبله در بدن دارد كه بيم متلاشى شدن پوستش در اثر غسل باشد.

2. در كيفيت تيمم سه گانه:

الف. اگر امكان دارد با دست ميت، تيمم بدهند، احتياط اين است كه هم با دست زنده و هم با دست ميت، تيمم داده شود. گرچه بعيد نيست تيمم دادن با دست ميت كافى باشد.

ب. چنانچه تيمم با دست ميت ممكن نبود، بايد با دست زنده داده شود.[1]

3. كسى را كه در حال حيض يا جنابت مرده، لازم نيست غسل حيض يا جنابت دهند، بلكه همان غسل ميت براى او كافى است.[2]

2. كفن كردن‌

1/ 2. حكم تفكين: كفن كردن نيز مانند غسل ميت واجب (كفايى) است.[3]

2/ 2. كفن واجب: ميت مسلمان را بايد با سه پارچه كه آنها را لنگ، پيراهن و سرتاسرى مى‌گويند كفن نمايند.[4]

3/ 2. شرايط كفن: كفن شرايطى دارد كه عبارت است از:

الف. غصبى نبودن: كفن كردن با چيز غصبى اگر چيز ديگرى هم پيدا نشود جايز نيست.[5]

ب. نجس و متنجس نبودن: كفن كردن ميت با چيز نجس- جز در حال ناچارى- جايز نيست.

[1]تحرِیر الوسِیله، ج 1، ص 69، مسأله 3.

[2]توضِیح المسائل، مسأله 566.

[3]همان، مسأله 542.

[4]همان، مسأله 570.

[5]همان، مسأله 579.

اگر كفن به نجاست خود او يا ديگرى نجس شود چنانچه كفن ضايع نمى‌شود، بايد مقدار نجس را بشويند يا ببرند.[1]

ج. ابريشم خالص نبودن: كفن كردن ميت با پارچه ابريشمى خالص- جز در حال ناچارى- جايز نيست. احتياط واجب آن است كه با پارچه طلا باف هم كفن نكنند مگر در حال ناچارى.[2]

د. از اجزاى حيوان حرام گوشت نبودن: كفن كردن با پارچه‌اى كه از پشم يا موى حيوان حرام گوشت تهيه شده، در حال اختيار جايز نيست.[3]

4/ 2. كيفيت كفن كردن: لنگ بايد از ناف تا زانو، اطراف بدن را بپوشاند و بهتر آن است كه از سينه تا روى پا برسد. پيراهن بنابر احتياط واجب بايد از سر شانه تا نصف ساق پا، تمام بدن را بپوشاند و درازى سرتاسرى بايد به قدرى باشد كه بستن دو سر آن ممكن باشد و پهناى آن بايد به اندازه‌اى باشد كه يك طرف آن روى طرف ديگر بيايد.[4]

يك نكته: كفن زن بر عهده شوهر است، اگر چه زن از خود مال داشته باشد.[5]

3. حُنوط كردن‌

حنوط كردن يعنى ماليدن كافور به اعضاى سجود ميت (پيشانى، كف دستها، سر زانوها و سر دو انگشت بزرگ پاها)

بعد از غسل واجب است ميت را حنوط كنند. بهتر آن است كه او را پيش از كفن كردن حنوط نمايند، اگر چه در بين كفن كردن و بعد از آن هم مانعى ندارد.[6]

مستحب است، قدرى تربت سيدالشهدا7با كافور مخلوط كنند.[7]

[1]توضِیح المسائل، مسأله 580 و 582.

[2]همان، مسأله 580.

[3]همان، مسأله 581.

[4]همان، مسأله 571.

[5]همان، مسأله 576.

[6]همان، مسأله 585 و 587.

[7]همان، مسأله 591.

خوشبو كردن ميت با مشك، عنبر، عود و عطرهاى ديگر يا مخلوط كردن آنها با كافور براى حنوط كراهت دارد[1]

نكته: مستحب است دو چوب‌تر و تازه در قبر همراه ميت بگذارند.[2]

4. نماز ميت‌

نماز خواندن بر ميت مسلمان، اگر چه بچه باشد واجب است.[3]نماز ميت بايد بعد از غسل، حنوط و كفن كردن او خوانده شود. در اين نماز لازم نيست نمازگزار با وضو يا غسل يا تيمم باشد و بدن و لباسش پاك باشد و اگر لباس او غصبى هم باشد اشكال ندارد. ولى بايد روبه قبله باشد و نيز واجب است ميت را مقابل او به پشت بخوابانند، به طورى كه سر او به طرف راست نمازگزار و پاى او به طرف چپ نمازگزار باشد.[4]

نماز ميت را بايد ايستاده و با قصد قربت بخواند و در موقع نيت، ميت را معين كند؛ مثلًا نيت كند نماز مى‌خوانم بر اين ميت قُرْبَةً الَى اللَّه.[5]

مستحب است نماز ميت به جماعت خوانده شود. در اين صورت مأمومين بايد تكبيرها و دعاهاى آن را بگويند و نيز مستحب است امام جماعت تكبيرها و دعاها را بلند بخواند و كسانى كه با او نماز مى‌خوانند آهسته بخوانند.[6]

كيفيت نماز ميت: نماز ميت پنج تكبير دارد و اگر نمازگزار پنج تكبير به اين ترتيب بگويد كافى است:

بعد از نيت و گفتن تكبير اول بگويد: اشْهَدُ انْ لا الهَ الَّا اللَّه وَ انَّ مُحَمَّداً رسُولُ اللَّه‌

بعد از تكبير دوم بگويد: اللَّهُمَّ صَلِّ عَلى مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ

[1]همان، مسأله 590.

[2]همان، مسأله 593.

[3]البته نماز خواندن بر بچه در صورتِی واجب است که شش سال او تمام شده باشد، ولِی بچه کمتر از شش سال نماز ندارد.

[4]همان، مسأله 594 ـ 597.

[5]همان، مسأله 603.

[6]همان، مسأله 610 ـ 611.

بعد از تكبير سوم بگويد: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُؤْمِنينَ وَ الْمُومِناتِ‌

و بعد از تكبير چهارم اگر ميت مرد است بگويد: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِهذَا الْمَيِّتِ، و اگر زن است بگويد اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِهذِهِ الْمَيِّت. و بعد تكبير پنجم را بگويد.[1]

6. دفن‌

دفن ميت نيز مانند غسل، كفن و نماز واجب كفايى است. واجب است او را طورى دفن كنند كه بوى او بيرون نيايد و درندگان هم نتوانند بدنش را بيرون آورند و اگر ترس آن باشد كه جانور بدن او را بيرون آورد، بايد قبر را با آجر و مانند آن محكم كنند.[2]

ميت را بايد در قبر به پهلوى راست طورى بخوابانند كه جلوى بدن او رو به قبله باشد.[3]

تذكر: دفن ميت آدابى دارد كه جهت توضيح آن به مسائل 628 تا 631 توضيح المسائل مراجعه نماييد.

دو نكته‌

1. براى غسل، كفن، نماز و دفن ميت بايد از ولىّ او اجازه بگيرند.[4]

2. ولىّ زن كه در غسل، كفن و دفن او دخالت مى‌كند شوهر اوست و بعد از او، مردهايى كه از ميت ارث مى‌برند مقدم بر زنهاى ايشانند و هر كدام كه در ارث بردن مقدم هستند در اين امر نيز مقدمند.[5]

نماز وحشت‌

مستحب است در شب اول قبر، دو ركعت نماز وحشت براى ميت بخوانند و دستور آن اين است كه در ركعت اول بعد از حمد يك مرتبه آية الكرسى و در ركعت دوم بعد از

[1]توضِیح المسائل، مسأله 608.

[2]همان، مسأله 542 و 613.

[3]همان، مسأله 615.

[4]همان، مسأله 546.

[5]همان، مسأله 547.

حمد ده مرتبه سوره (اناانزلناه) بخوانند و بعد از سلام نماز بگويند (اللَّهُمَّ صَلِّ عَلى‌مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ ابْعَثْ ثَوابَها الى‌ قَبْرِ فُلانٍ) و به جاى كلمه فلان اسم ميت را بگويند.[1]

اين نماز را در هر موقع از شب اول قبر مى‌شود خواند، ولى بهتر است در اول شب بعد از نماز عشا خوانده شود.[2]

سوگوارى‌

1. مستحب است انسان در مرگ خويشان، مخصوصاً در مرگ فرزند صبر كند و هر وقت ميت را ياد مى‌كند (انَّا للَّهَ‌و انَّا اليْهِ راجِعُون) بگويد، و براى ميت قرآن بخواند و سر قبر پدر و مادر از خداوند حاجت بخواهد و قبر را محكم بسازد كه زود خراب نشود.[3]

2. جايز نيست انسان در مرگ كسى صورت و بدن را بخراشد و به خود لطمه بزند.[4]

3. پاره كردن يقه در مرگ غير پدر و برادر جايز نيست.[5]

4. اگر مرد در مرگ زن يا فرزند يقه لباس خود را پاره كند يا اگر زن در عزاى ميت صورت خود را بخراشد به طورى كه خون بيايد يا موى خود را بكند، بايد يك بنده آزاد كند، يا ده فقير را اطعام دهد و يا آنها را بپوشاند و اگر نتواند بايد سه روز روزه بگيرد، بلكه اگر خون هم نيايد بنابر احتياط واجب به اين دستور عمل نمايد.[6]

5. احتياط واجب آن است كه در گريه بر ميت صدا را بلند نكنند.[7]

[1]توضِیح المسائل، مسأله 638.

[2]همان، مسأله 639.

[3]همان، مسأله 633.

[4]همان، مسأله 634.

[5]همان، مسأله 635.

[6]همان، مسأله 636.

[7]همان، مسأله 637.

پرسش‌

1. براى كسى كه نشانه‌هاى مرگ را در خود مى‌بيند، انجام چه كارهايى لازم است؟

2. چهار مورد از احكام مربوط به احتضار و حالت جان دادن مسلمان را بنويسيد.

3. چگونگى تعداد غسلهاى ميت را توضيح دهيد.

4. اگر ميت به گونه‌اى، سوختگى يا آبله در بدن دارد كه بيم متلاشى شدن پوستش در اثر غسل باشد، تكليف چيست؟

5. كفن واجب مسلمان را بيان كنيد.

درس شانزدهم

وصيت و ارث‌

وصيت آن است كه انسان سفارش كند بعد از مرگش براى او كارهايى انجام دهند، يا بگويد بعد از مرگش چيزى از مال او ملك كسى شود، يا براى اولاد خود و كسانى كه اختيار آنان با اوست، قيم و سرپرست معين كند، و كسى را كه به او وصيت مى‌كنند (وصى) مى‌گويند.[1]

حكم وصيت كردن‌

سؤال 1. آيا نوشتن وصيت نامه واجب است يا مستحب؟

جواب. واجب نيست مگر در مواردى كه حق واجبى بر عهده شخص باشد و نتواند ادا نمايد كه واجب مى‌شود وصيت نمايد.[2]

سؤال 2. آيا وصيت كردن واجب است به طورى كه انسان با ترك آن مرتكب معصيت شود؟

جواب. اگر وديعه‌ها و امانتهاى ديگران نزد او باشد و حق الناس يا حق اللَّه تعالى بر عهده او باشد و در دوران حيات توانايى اداى آن را نداشته باشد، واجب است در مورد آنها وصيت كند و در غير اين صورت وصيت واجب نيست.[3]

سؤال 3. از زمان بلوغ تا به حال به ياد ندارم كه نماز يا روزه‌اى از حقير فوت شده‌باشد، آيا لازم است وصيت نمايم كه از ثلث مالم، اعمال ياد شده را برايم انجام دهند يا خير؟

جواب. لازم نيست.[4]

[1]توضِیح المسائل، مسأله 2694.

[2]استفتاءات، ج 2، ص 406، س 8.

[3]اجوبة الاستفتاءات، ج 2، ص 290، س 746.

[4]استفتاءات، ج 2، ص 405، س 4.

عمل به وصاياى ميت‌

بر وصى واجب است كه به وصاياى ميت عمل كند، حتى اگر پس از مرگ وصيت كننده از وصيت اطلاع يابد حق رد آن را ندارد و بايد آن را اجرا كند.[1]

بدهيها و حقوق واجب الهى همچون خمس و زكات، مظالم و كفارات از اصل مال كم مى‌شود، اگر چه به آن وصيت نكرده باشد و شامل همه مال نيز بشود. حج واجب گرچه نذرى باشد نيز بنابر اقوا همين حكم را دارد.[2]

وصيت به انجام كارهاى تبرعى (مستحبى) همچون اطعام به فقرا، رفتن به زيارت، اقامه عزا و مانند آن، اگر در حد 13 اموالش باشد نافذ است و بيش از آن را وارثان بايد اجازه دهند. واجب غير مالى مانند نماز و روزه استيجارى نيز بنابر اقوا همين حكم را دارد.[3]

سؤال 1. شخصى به طور مطلق وصيت كرده است، آيا عمل به اين وصيت موسّع است يا موقّت؟

جواب. موقت نيست، ولى نبايد در عمل به وصيت، تهاون و اهمال كنند.[4]

سؤال 3. اگر كسى نسبت به ثلث ماترك خود وصيت كند كه آن را از اصل مال اخذ و به مساكين بدهند آيا وصى شرعى و قانونى مى‌تواند بعد از او از اين امر بدون عذر منصرف شود؟ و آيا براى ورّاث جايز است بدون اداى حق (موصى لهم) كل مال را بين خود تقسيم كنند؟

جواب. تا به وصيت عمل نشده ورثه حق تصرف در تركه را ندارند و بر وصى لازم است بر طبق وصيت عمل نمايد.[5]

ارث زن و شوهر

موجبات ارث از نظر اسلام بر دو گونه است؛

اول، نسبى كه داراى سه مرتبه است: 1. پدر و مادر، فرزندان و نوادگان؛ 2. پدربزرگ و

[1]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 102، مسأله 41.

[2]همان، ص 97، مسأله 23.

[3]همان.

[4]استفتاءات، ج 2، ص 451، س 91.

[5]همان، ص 453، س 98.