درس شانزدهم
وصيت و ارث
وصيت آن است كه انسان سفارش كند بعد از مرگش براى او كارهايى انجام دهند، يا بگويد بعد از مرگش چيزى از مال او ملك كسى شود، يا براى اولاد خود و كسانى كه اختيار آنان با اوست، قيم و سرپرست معين كند، و كسى را كه به او وصيت مىكنند (وصى) مىگويند.[1]
حكم وصيت كردن
سؤال 1. آيا نوشتن وصيت نامه واجب است يا مستحب؟
جواب. واجب نيست مگر در مواردى كه حق واجبى بر عهده شخص باشد و نتواند ادا نمايد كه واجب مىشود وصيت نمايد.[2]
سؤال 2. آيا وصيت كردن واجب است به طورى كه انسان با ترك آن مرتكب معصيت شود؟
جواب. اگر وديعهها و امانتهاى ديگران نزد او باشد و حق الناس يا حق اللَّه تعالى بر عهده او باشد و در دوران حيات توانايى اداى آن را نداشته باشد، واجب است در مورد آنها وصيت كند و در غير اين صورت وصيت واجب نيست.[3]
سؤال 3. از زمان بلوغ تا به حال به ياد ندارم كه نماز يا روزهاى از حقير فوت شدهباشد، آيا لازم است وصيت نمايم كه از ثلث مالم، اعمال ياد شده را برايم انجام دهند يا خير؟
جواب. لازم نيست.[4]
[1]توضِیح المسائل، مسأله 2694.
[2]استفتاءات، ج 2، ص 406، س 8.
[3]اجوبة الاستفتاءات، ج 2، ص 290، س 746.
[4]استفتاءات، ج 2، ص 405، س 4.
عمل به وصاياى ميت
بر وصى واجب است كه به وصاياى ميت عمل كند، حتى اگر پس از مرگ وصيت كننده از وصيت اطلاع يابد حق رد آن را ندارد و بايد آن را اجرا كند.[1]
بدهيها و حقوق واجب الهى همچون خمس و زكات، مظالم و كفارات از اصل مال كم مىشود، اگر چه به آن وصيت نكرده باشد و شامل همه مال نيز بشود. حج واجب گرچه نذرى باشد نيز بنابر اقوا همين حكم را دارد.[2]
وصيت به انجام كارهاى تبرعى (مستحبى) همچون اطعام به فقرا، رفتن به زيارت، اقامه عزا و مانند آن، اگر در حد 13 اموالش باشد نافذ است و بيش از آن را وارثان بايد اجازه دهند. واجب غير مالى مانند نماز و روزه استيجارى نيز بنابر اقوا همين حكم را دارد.[3]
سؤال 1. شخصى به طور مطلق وصيت كرده است، آيا عمل به اين وصيت موسّع است يا موقّت؟
جواب. موقت نيست، ولى نبايد در عمل به وصيت، تهاون و اهمال كنند.[4]
سؤال 3. اگر كسى نسبت به ثلث ماترك خود وصيت كند كه آن را از اصل مال اخذ و به مساكين بدهند آيا وصى شرعى و قانونى مىتواند بعد از او از اين امر بدون عذر منصرف شود؟ و آيا براى ورّاث جايز است بدون اداى حق (موصى لهم) كل مال را بين خود تقسيم كنند؟
جواب. تا به وصيت عمل نشده ورثه حق تصرف در تركه را ندارند و بر وصى لازم است بر طبق وصيت عمل نمايد.[5]
ارث زن و شوهر
موجبات ارث از نظر اسلام بر دو گونه است؛
اول، نسبى كه داراى سه مرتبه است: 1. پدر و مادر، فرزندان و نوادگان؛ 2. پدربزرگ و
[1]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 102، مسأله 41.
[2]همان، ص 97، مسأله 23.
[3]همان.
[4]استفتاءات، ج 2، ص 451، س 91.
[5]همان، ص 453، س 98.
مادر بزرگ و ديگر اجداد و برادر و خواهر و فرزندانشان؛ 3. عمو، عمه، خاله، دايى و فرزندانشان.
دوم، سببى كه با زوجيت و ولا تحقق مىيابد و ولا نيز سه مرتبه دارد: 1. ولاى عتق (آزاد كردن برده)؛ 2. ولاى ضمان جريره (پيمان بيمه حوادث در برابر ارث)؛ 3. ولاى امامت[1]
زن و شوهر به موجب زوجيت با دو شرط از يكديگر ارث مىبرند: 1. زن در عقد دائمى مرد باشد و در ازدواج موقت زن و شوهر از يكديگر ارث نمىبرند؛ 2. زن در قيد زناشويى شوهر باشد.[2]
چگونگى ارث زن و شوهر در دو محور قابل بررسى است.
1. ميزان ارث
اگر شوهر بميرد و اولاد نداشته باشد
چنانچه شوهر بميرد و از همان زن يا زن ديگر اولاد داشته باشد
اگر زن بميرد و اولاد داشته باشد
[1]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 363.
[2]همان، ص 396، مسأله 1 ـ 2.
[3]همان، ص 397، مسأله 4.
[4]توضِیح المسائل، مسأله 2775 و 2771.
[5]ر.ک. تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 396، مسأله 1 و ص 399.
[6]توضِیح المسائل، مسأله 2770 و تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 396، مسأله 1.
2. اموالى كه زن از آن ارث مىبرد
اموال ميت ممكن است سه گونه باشد:
الف. زمين؛
ب. اموال غير منقول مانند ساختمان، درخت و ...؛
ج. اموال منقول.
زن از اولى اصلًا ارث نمىبرد. از دومى قيمت آن را ارث مىبرد نه عين آن را و از سومى همانند ديگران ارث مىبرد.[1]
سؤال 1. در اسلام زن بعد از فوت شوهر (با داشتن طفل و در صورت نداشتن بچه) چگونه و به چه اندازه از دارايى شوهر ارث مىبرد؟
جواب. اگر متوفى اولاد ندارد سهم ارث زن يك چهارم مال است. اگر اولاد دارد سهم زن يك هشتم است و زن از زمين اصلًا ارث نمىبرد و از اموال غير منقول از قيمت آن ارث مىبرد نه از عين آن.[2]
سؤال 2. شوهرم مدت هفت ماه است فوت نموده و فرزندى ندارد، او دو قطعه باغ و دو سه باب خانه مسكونى با ساختمان قديمى داشته است ... آيا از اين باغ و خانه چيزى به من مىرسد يا نه؟
جواب. زوجه از زمين خانه و باغ در مورد سؤال ارث نمىبرد و فقط از قيمت اعيانى آنها ارث مىبرد.[3]
سؤال 3. پدر من دو خانم داشت، زن پدرم دو بچه و مادر من هم سه بچه دارد- دو پسر و يك دختر- ارث پدرمان چطور تقسيم مىشود؟
جواب. زنها از تركه هشت يك مىبرند و از عين زمين ارث نمىبرند و از بنا و اشجار هشت يك قيمت آن را مىبرند و بقيه تركه كه
[1]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 397، مسأله 5 و توضِیح المسائل، مسأله 2771.
[2]استفتاءات، ج 3، ص 412، س 82.
[3]همان، ص 403، س 63.
[4]همان، ص 385، س 35.
سؤال 4. از يك منزل شش دانگى دو دانگ آن به اسم زن متوفى است آيا از اين چهاردانگى كه به وارث رسيده آن زن مىتواند ادعا هشت يك بكند؟
جواب. زن از زمين منزل ارث نمىبرد، ولى از قيمت بنا ارث مىبرد.[1]
سؤال 5. اثاث خانه را قيمت گذارى كردهاند. آيا از اين پول هشت يك به زن او مىرسد؟
جواب. زن از اثاث خانه ارث مىبرد.[2]
پاسخ به يك پرسش
سؤال 6. چرا ارث زن كمتر از مرد است؟
جواب. اولًا: در بسيارى از موارد ارث زن و مرد يكسان است و زن و مرد، معادل هم ارث مىبرند؛ از جمله پدر و مادر ميت كه هر دو يك ششم سهم دارند. همچنين اقرباى مادرى اعم از زن و مرد يكسان ارث مىبرند. فقط برادر و خواهرى كه دختر و پسر هستند در پارهاى از موارد در ارث برى تفاوت دارند، بنابراين، اين گونه نيست كه هميشه بيش از زن ارث ببرد.
ثانياً: اگر هم در بعضى موارد تفاوت در ارث وجود دارد، عللى دارد؛ به عنوان مثال در مورد ميتى كه يك دختر و يك پسر دارد، آنچه مسلم است اين است كه پسر بايد تشكيل خانواده دهد و همه هزينه خانواده نيز بر عهده اوست، مهر و نفقه همسر را بايد او بپردازد، اما دختر همسرى برمى گزيند كه از همسرش مهر و هزينه مىگيرد.
زن از زيباييها، پوشيدنيها و زيورآلات بهره مىگيرد؛ در حالى كه فراهم كردن اينها وظيفه مرد است. اسلام، مال را به زن مىدهد، اما با سرپرستى مرد، تا او خود عهده دار دخل و خرج و زحمت توليد و تهيه نباشد. اين به امور معنوى برنمى گردد، بلكه به امور اجرايى برمى گردد.[3]
[1]همان، ص 386، س 37.
[2]همان.
[3]ر.ک. زن در آئِینه جلال و جمال، آِیة الله جوادِی آملِی، ص 404 ـ 405 و 345.
پرسش
1. آيا نوشتن وصيت نامه واجب است يا مستحب؟
2. وصى كيست و چه وظيفهاى درباره وصاياى ميت دارد؟
3. بدهيها و حقوق واجب الهى ميت مسلمان، مانند خمس و زكات، مظالم و كفارات، چگونه محاسبه مىشود؟
4. زن و شوهر با چه شرايطى از يكديگر ارث مىبرند؟
5. اموال ميت بر چند گونه است و زن چگونه از آنها ارث مىبرد؟
فهرست منابع
- قرآن كريم
- احكام ازدواج، عبدالرحيم موگهى، انتشارات مشفق، چاپ اول، 1370.
- احكام و روابط زن و مرد و مسايل اجتماعى، سيد مسعود معصومى، دفتر تبليغات اسلامى، 1383.
- استفتاءات از محضر امام خمينى (ره)، دفتر انتشارات اسلامى، قم.
- بحارالانوار، علامه مجلسى (ره)، ايران، دارالكتب الاسلاميه.
- بررسى فقهى حقوق خانواده، سيد مصطفى محقق داماد، نشر علوم اسلامى، چاپ اول، 1365.
- تحريرالوسيله، امام خمينى (ره)، چاپ نجف اشرف.
- تعليم و تربيت در اسلام، شهيد مطهرى، صدرا، چاپ يازدهم.
- تفسيرنور، حجةالاسلام و المسلمين محسن قرائتى، مركز فرهنگى درسهايى از قرآن، چاپ سوم، 1378.
- توضيح المسائل، امام خمينى (ره)، دفتر انتشارات اسلامى، آستان قدس رضوى، 1370.
- رساله اجوبة الاستفتاءات (ترجمه فارسى)، حضرت آيةاللَّه العظمى حاج سيد على خامنهاى، انتشارات بينالمللى الهدى چاپ ششم 1380.
- رساله نوين، امام خمينى (ره)، عبدالكريم بى آزار شيرازى، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، تهران 1372.
- زن در آئينه جلال و جمال، آيةاللَّه جوادى آملى، فرهنگى رجا، چاپ دوم، 1371.
- شرح غررالحكم و دررالكلم، آمدى، محدث ارموى، دانشگاه تهران، 1361.
- قانون مدنى، هوشنگ ناصرزاده، انتشارات آگاه، تهران 1373.
- كنزالعمال، حسام الدين هندى، حيدرآباد.
- مجموعه مصوبات مجمع تشخيص مصلحت نظام، اميرهوشنگ ساسان نژاد، فردوسى، تهران 1376.
- مسائل جديد از ديدگاه علماء و مراجع تقليد، تنظيم و گردآورى سيد محسن محمودى، انتشارات علمى فرهنگى صاحب الزمان (عج) چاپ اول 1380.
- مستدرك الوسائل، محدث نورى، آل البيت، قم.
- الميزان، علامه طباطبايى، دفتر انتشارات اسلامى، قم.
- وسائل الشيعه، شيخ حر عاملى، داراحياء التراث العربى- بيروت.
- ولايت فقيه، امام خمينى (ره) مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خمينى (ره)، چاپ اول 1373.