احكام محرميت سببى
مرد نمىتواند بدون اجازه همسر خود با دختر برادر يا دختر خواهر او ازدواج كند.[1]
ازدواج با دو خواهر در يك زمان جايز نيست؛ خواه خواهران نَسَبى باشند يا رضاعى و خواه ازدواج دائم باشد يا موقّت. پس اگر با يكى از خواهران ازدواج كند، عقد دومى باطل است و اگر هردو را با يك عقد بخواهد به ازدواج خود درآورد يا صيغه عقد آنها را همزمان اجرا كنند، عقد هردو باطل است.[2]
اگر زن و مردى از يكديگر جدا شوند و با افراد ديگرى ازدواج كنند، دختر و نوههاى پسرى و دخترى زن بر شوهر اوّل و پسر و نوادگان پسرى و دخترى مرد بر همسر اول او محرم هستند.[3]
احكام محرم و نامحرم
گذشته از حكم ممنوعيت و حرمت ازدواج با محارم- اعم از نسبى، و سببى و رضاعى- درباره محرم و نامحرم احكام ديگرى وجود دارد كه پارهاى از آنها به قرار زير است:
1. نگاه كردن
نگاه كردن مرد به بدن زن نامحرم، چه با قصد لذت و چه بدون آن، حرام است و نگاه كردن به صورت و دستها اگر به قصد لذت باشد حرام است؛ ولى اگر بدون قصد لذّت باشد مانعى ندارد و نيز نگاه كردن زن به بدن مرد نامحرم حرام است.[4]
مرد نبايد با قصد لذت به بدن مرد ديگر نگاه كند و نگاه كردن زن هم به بدن زن ديگر با قصد لذت حرام است.[5]
[1]همان، ص 278، مسألة 9.
[2]همان، ص 280، مسألة 15.
[3]همان، ص 278، مسألة 4 و توضِیح المسائل، مسألة 2389.
[4]توضِیح المسائل، مسأله 2433.
[5]همان، مسأله 2438.
مرد و زنى كه با يكديگر محرمند، اگر قصد لذت نداشته باشند مىتوانند غير از عورت به تمام بدن يكديگر نگاه كنند.[1]
سؤال 1. نگاه كردن زن به دست و صورت مرد نا محرم چگونه است؟
جواب. بدون قصد تلذذ و ريبه مانع ندارد.[2]
سؤال 2. بعضى از آقايان با لباسهاى آستين كوتاه و يقه باز هستند، اگر ناخود آگاه به آنان نگاه كنيم حرام است يانه؟
جواب. نظر غير عمدى اشكال ندارد.[3]
سؤال 3. آيا نگاه كردن به صورت يا بدن مرد نامحرم اگر به صورت عكس يا فيلم باشد اشكال دارد؟
جواب. حكم نظر به اجنبى را ندارد.[4]
سؤال 4. نگاه كردن زن به آقايانى كه در تلويزيون صحبت مىكنند و مشخص هستند چه صورت دارد؟
جواب. مانع ندارد.[5]
2. پوشش و حجاب
بر زن واجب است كه تمام بدن خود را از نامحرم بپوشاند؛ ولى پوشاندن وجه و كفين لازم نيست. مگر آنكه مفسدهاى داشته باشد.[6]
بر مرد نيز واجب است عورتين خود را از مكلفين- و حتى خواهر و مادر خود- بپوشاند؛ ولى زن و شوهر لازم نيست عورت خود را از يكديگر بپوشانند.[7]
[1]همان، مسأله 2437.
[2]استفتاءات، ج 3، ص 262، س 16.
[3]همان، ص 267، س 39.
[4]همان، ص 262، س 20.
[5]همان، ص 264، س 29.
[6]ر.ک. همان، ص 251، س 17.
[7]ر.ک. توضِیح المسائل، مسأله 57.
سؤال 1. آياحجاب از ضروريات اسلام است؟
جواب. اصل حكم حجاب از ضروريات است و منكر آن حكم منكر ضرورى را دارد و منكر ضرورى محكوم به كفر است، مگر اينكه معلوم باشد كه منكر خدا يا رسول نيست.[1]
سؤال 2. آيا حجاب تنها چادر است؟ يا مانتو و شلوار همراه با روسرى بلند يا مقنعه هم حجابى كامل است؟ و آيا ظاهر شدن با لباس گشاد و روسرى بلند كه به روى شانههابيفتد از لحاظ اسلام حجاب نيست؟
جواب. زن بايد تمام بدن را- به استثناى دستها تا مچ و صورت- از مرد نامحرم بپوشاند و در حجاب، لباس خاصى معتبر نيست، اگر چه پوشيدن چادر بهتر است و از لباسهايى كه جلب توجه نامحرم كند، اجتناب شود.[2]
سؤال 3. گناه و كيفر زنى كه موى سرش بيرون و معلوم باشد چيست؟
جواب. حجاب از نامحرم واجب است و كسى كه دانسته تخلف مىكند بايد او را نهى از منكر نمايند.[3]
سؤال 4. حدود پوشش شرعى مرد نسبت به زن نامحرم تا كجاست؟
جواب. نظر زن به بدن مرد اجنبى جايز نيست، ولى بر مرد لازم نيست خود را بپوشاند.[4]
3. گفت و گو
شنيدن صداى زن نامحرم، مادامى كه با قصد لذت و شهوت نباشد، بنابر اقوا جايز است.
همچنين سخن گفتن بانوان با نامحرم در رساندن صداى خود به آنان در صورتى كه بيم فتنه و فساد نباشد، جايز است، اگر چه احتياط آن است كه شنيدن صداى زن نامحرم و يا شنواندن زن صداى خود را به مرد نامحرم در غير موارد ضرورى ترك شود، به ويژه اگر زن جوان باشد. ولى گفت وگوى زن با مردان بيگانه با كيفيت تحريك كننده حرام است،
[1]استفتاءات، ج 3، ص 253، س 23.
[2]همان، س 24.
[3]همان، ص 252، س 20.
[4]همان، ص 250، س 13.
مانند نازك كردن صدا، نرم سخن گفتن و زيبا ساختن صدا كه شخص بيمار دل را به طمع اندازد.[1]
سؤال 1. صحبت با مرد نامحرم در حد احوال پرسى و يا بيشتر از اين چه صورت دارد؟
جواب. اگر مفسده ندارد جايز است.[2]
سؤال 2. سلام كردن زن به مرد نامحرم صحيح است يا نه (با در نظر گرفتن روابط اجتماعى)؟
جواب. اشكال ندارد.[3]
سؤال 3. مذاكره مرد و زن نامحرم چه صورت دارد؟ سخنرانى مرد جوان در بين خواهران و بالعكس چه صورت دارد؟
جواب. با حفظ حجاب اسلامى مانع ندارد، مگر آنكه مفسدهاى دربين باشد.[4]
4. تماس بدنى
هر كس كه نگاه كردن به او حرام است، مس نمودن او نيز حرام است. پس مس نمودن زن نامحرم توسط مرد نامحرم و عكس آن جايز نيست.[5]
دست دادن مرد با زن نامحرم، جايز نيست؛ اما اگر دست پوشش داشته باشد، اشكالى ندارد، ولى بنابر احتياط دست زن را فشار ندهد.[6]
5. اختلاط زن و مرد
سؤال 1. زنى كه مىخواهد به تحصيل خود ادامه دهد كه بعدها شغلى انتخاب كند (البته شغل حلال) ولى فعلًا ادامه تحصيل ملازم با اين است كه با مرد نامحرم روبه رو شود؛
[1]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 245، مسأله 29.
[2]استفتاءات، ج 3، ص 271، س 52.
[3]همان، ص 273، س 61.
[4]همان، ص 274، س 67.
[5]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 243، مسأله 20.
[6]همان.
مثلًا در دانشگاه نزد مرد درس بخواند يا اينكه با مردها در يك كلاس باشد. آيا اينگونه تحصيل جايز است يا خير؟
جواب. ادامه تحصيل در رشتههاى حلال اشكال ندارد وليكن تستّر از اجانب و خوددارى از اختلاط با آنها لازم است و اگر ادامه تحصيل مستلزم اختلاط با اجانب باشد و مفاسد دينى و اخلاقى در برداشته باشد ترك كند.[1]
سؤال 2. درس خواندن زنان در دانشگاه (با وجود استادهاى مرد و استفاده از كلاسهايى كه دخترها و پسرها با هم هستند و سوار شدن در سرويسهاى دانشگاه به طور مختلط) آيا جايز است؟ البته فساد به همراه ندارد.
جواب. با فرض عدم مفسده و مراعات حجاب اسلامى و ساير وظايف مانع ندارد.[2]
پرسش
1. هفت دسته محارم نسبى را نام ببريد.
2. شير خوارگى، با چه شرايطى سبب محرميت مىشود؟
3. چه كسانى با پيوند زناشويى با زن، محرم مىشوند؟
4. آيا حجاب تنها چادر است؟
5. دست دادن زن با مرد نامحرم چه حكمى دارد؟
[1]توضِیح المسائل، ص 433 (قسمت استفتاءات).
[2]استفتاءات، ج 3، ص 353، س 19.
درس چهارم
حقوق شوهر
ازدواج، پيمانى است كه ميان مرد و زن، منعقد مىشود و هريك از آنها با اجراى صيغه عقد، در واقع، قراردادى را امضا كردهاند كه حقوق و وظايف هريك از آنان را بهوضوح بيان كرده است و شرع و عقل و عرف، پايبندى به آنها را ضرورى مىدانند. آنچه در اين درس بيان مىكنيم، مهمترين حقوقى است كه شوهر نسبت به همسر خويش دارد.
الف. اطاعت
آفريننده دانا و توانا، با ظرافت و حكمت، سرپرستى و مديريت كانون خانواده را به مرد سپرده. در قرآن مجيد فرموده است:
(الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَ بِما انْفَقُوا مِنْ امْوالِهِمْ ... فَانْ اطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبيلًا). (نساء: 34)
مردان، سرپرست و نگهبان زنانند، بهدليل برترىهايى كه خداوند براى برخى نسبت به برخى ديگر قرار داده است و نيز انفاقى كه از ثروتهايشان [در مورد زنان] مىكنند ... پس اگر از شما اطاعت كردند، راهى براى تعدّى بر آنها نجوييد.
منظور از اطاعت، فرمانبردارى زن از شوهر در مطلق استمتاعات و امور مربوط به آن و خروج از منزل است. در غير اين دو مورد، زن موظف به اطاعت از شوهر نيست.
استفتاءات زير را با هم مىخوانيم.
سؤال 1. تكليف زنى كه مردش او را مجبور كرده، نماز نخواند و حجابش رابرداردچيست؟
جواب. اطاعت شوهر در امر به ترك نماز و حجاب واجب، جايز نيست؟[1]
سؤال 2. آيا مرد حق دارد به زنش بگويد: موهاى خود را كوتاه نكن؟
جواب. حق ندارد؛ ولى [زن] بايد مراعات حال شوهر را بنمايد؟[2]
سؤال 3. اگر شوهر به زن بگويد: (بيا برويم مهمانى) و زن يك بار به مهمانى برود و ببيند كه مجلس مهمانى مجلس گناه است و به شوهر بگويد: (دفعه بعد اگر بخواهى به چنين مهمانيها و مجلسها بروى من با تو نمىآيم) و شوهر بگويد: (نه، تو بايد هر جا من گفتم بيايى) زن در اينجا چه وظيفهاى دارد؟ آيا بايد در مجلس مهمانى كه گناه است به خاطر اطاعت از شوهر برود يا نه؟
جواب. در فرض مرقوم نبايد از شوهر اطاعت كند و جايز نيست به مهمانى مزبوربرود.[3]
سؤال 4. اصولًا اطاعت زن از شوهر خود تا چه حدودى هست؟ مثلًا اگر مردى به زن خود هيچ گونه اجازه خروج از منزل را ندهد و از روى خود خواهى يا عدم اطلاع از دين خود امر و نهى كند، زن در اين گونه موارد چه وظيفهاى دارد؟
جواب. خروج زن از منزل در غير موارد وجوب منوط به اذن شوهر است و در غير استمتاعات و امور مربوطه به آن واجب نيست دستورات شوهر را اطاعت كند و اگر شوهر مرتكب خلافى مىشود، زن غير از امر به معروف و نهى از منكر وظيفهاى ندارد.[4]
سؤال 5. شوهر اجازه صحبت و برخورد و غذا خوردن زن را در سر يك سفره با نامحرم نمىدهد. آيا زن مىتواند با مرد نا محرم بر سر يك سفره بنشيند؟
جواب. اگر زن مواظب وظايف شرعى خود باشد شوهر نمى تواند او را منع كند.[5]
سؤال 6. اطاعت از شوهر در چه موقعى لازم و ضرورى است و در چه موقع غير ضرورى است و واجب نيست؟
جواب. اطاعت واجب فقط در امور مربوط به استمتاع است و بدون اجازه شوهر نبايد از
[1]استفتاءات، ج 3، ص 349، س 12.
[2]همان، ص 149، س 11.
[3]همان، ص 147، س 6.
[4]همان، ص 148، س 10.
[5]همان، س 9.
خانه خارج شود، مگر اينكه در ضمن عقد شرط كرده باشد يا براى كار واجبى بخواهد از منزل خارج شود.[1]
سؤال 7. عواقب اطاعت نكردن از شوهر در استمتاعات و خروج از منزل چيست؟
جواب. اگر زن [در اين گونه موارد] از شوهرش اطاعت نكند، گناهكار است و حق غذا، لباس، منزل و همخوابى ندارد؛ ولى مهريه او از بين نمىرود.[2]
ب. تمكين
تمكين يعنى آمادگى زن در برابر كامجوييهاى مشروع شوهر. همانطور كه پيشتر اشاره كرديم، ازدواج از ديدگاه اسلام، امرى مقدّس، خدايى و كمالآفرين است و انسانها بدون ازدواج به برخى از كمالات نايل نمىشوند. شهيد مطهّرى (ره) در اينباره مىگويد:
در ميان غرايز شهوانى انسان، هر غريزهاى كه اشباع شود، اشباع آن تأثيرى در معنويت انسان ندارد، جز غريزه جنسى؛ لهذا ازدواج از نظر اسلام، سنّت و مستحب تعبير شده. علّت اساسى اين است كه هر مقدار الفت زوجين به يكديگر بيشتر باشد، يكقدم از «خودِ فردى» خارج شدهاند ... تجربه نشان داده است افرادى كه در تمام عمر بهخاطر هدفهاى معنوى، مجرّد زندگى كرده و نخواستهاند داراى زن و بچّه باشند كه مانع رسيدن آنها به معنويت شود، در همه آنها يك نوع نقص، هرچند بهصورت يك خامى وجود داشته است؛ گويى انسان يك نوع كمال روحى دارد كه آن كمال روحى كه در همه مكتبها و مدرسهها حاصل نمىشود، [و در سايه ازدواج حاصل مىشود.][3]
قرآن مجيد، از همسر، تعبير به لباس كرده، مىفرمايد:
(هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ انْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ)(بقره: 187)
زنان، لباس شما هستند و شما [مردان] لباس آنان هستيد.
[1]همان، س 8.
[2]ر.ک. توضِیح المسائل، مسأله 2413.
[3]تعلِیم و تربِیت در اسلام، شهِید مطهّرِی، ص 248 ـ 249، صدرا.