کتاب احکام خانواده

درس چهارم

حقوق شوهر

ازدواج، پيمانى است كه ميان مرد و زن، منعقد مى‌شود و هريك از آنها با اجراى صيغه عقد، در واقع، قراردادى را امضا كرده‌اند كه حقوق و وظايف هريك از آنان را به‌وضوح بيان كرده است و شرع و عقل و عرف، پايبندى به آنها را ضرورى مى‌دانند. آنچه در اين درس بيان مى‌كنيم، مهم‌ترين حقوقى است كه شوهر نسبت به همسر خويش دارد.

الف. اطاعت‌

آفريننده دانا و توانا، با ظرافت و حكمت، سرپرستى و مديريت كانون خانواده را به مرد سپرده. در قرآن مجيد فرموده است:

(الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى‌ بَعْضٍ وَ بِما انْفَقُوا مِنْ امْوالِهِمْ ... فَانْ اطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبيلًا). (نساء: 34)

مردان، سرپرست و نگهبان زنانند، به‌دليل برترى‌هايى كه خداوند براى برخى نسبت به برخى ديگر قرار داده است و نيز انفاقى كه از ثروتهايشان [در مورد زنان‌] مى‌كنند ... پس اگر از شما اطاعت كردند، راهى براى تعدّى بر آن‌ها نجوييد.

منظور از اطاعت، فرمانبردارى زن از شوهر در مطلق استمتاعات و امور مربوط به آن و خروج از منزل است. در غير اين دو مورد، زن موظف به اطاعت از شوهر نيست.

استفتاءات زير را با هم مى‌خوانيم.

سؤال 1. تكليف زنى كه مردش او را مجبور كرده، نماز نخواند و حجابش رابرداردچيست؟

جواب. اطاعت شوهر در امر به ترك نماز و حجاب واجب، جايز نيست؟[1]

سؤال 2. آيا مرد حق دارد به زنش بگويد: موهاى خود را كوتاه نكن؟

جواب. حق ندارد؛ ولى [زن‌] بايد مراعات حال شوهر را بنمايد؟[2]

سؤال 3. اگر شوهر به زن بگويد: (بيا برويم مهمانى) و زن يك بار به مهمانى برود و ببيند كه مجلس مهمانى مجلس گناه است و به شوهر بگويد: (دفعه بعد اگر بخواهى به چنين مهمانيها و مجلسها بروى من با تو نمى‌آيم) و شوهر بگويد: (نه، تو بايد هر جا من گفتم بيايى) زن در اينجا چه وظيفه‌اى دارد؟ آيا بايد در مجلس مهمانى كه گناه است به خاطر اطاعت از شوهر برود يا نه؟

جواب. در فرض مرقوم نبايد از شوهر اطاعت كند و جايز نيست به مهمانى مزبوربرود.[3]

سؤال 4. اصولًا اطاعت زن از شوهر خود تا چه حدودى هست؟ مثلًا اگر مردى به زن خود هيچ گونه اجازه خروج از منزل را ندهد و از روى خود خواهى يا عدم اطلاع از دين خود امر و نهى كند، زن در اين گونه موارد چه وظيفه‌اى دارد؟

جواب. خروج زن از منزل در غير موارد وجوب منوط به اذن شوهر است و در غير استمتاعات و امور مربوطه به آن واجب نيست دستورات شوهر را اطاعت كند و اگر شوهر مرتكب خلافى مى‌شود، زن غير از امر به معروف و نهى از منكر وظيفه‌اى ندارد.[4]

سؤال 5. شوهر اجازه صحبت و برخورد و غذا خوردن زن را در سر يك سفره با نامحرم نمى‌دهد. آيا زن مى‌تواند با مرد نا محرم بر سر يك سفره بنشيند؟

جواب. اگر زن مواظب وظايف شرعى خود باشد شوهر نمى تواند او را منع كند.[5]

سؤال 6. اطاعت از شوهر در چه موقعى لازم و ضرورى است و در چه موقع غير ضرورى است و واجب نيست؟

جواب. اطاعت واجب فقط در امور مربوط به استمتاع است و بدون اجازه شوهر نبايد از

[1]استفتاءات، ج 3، ص 349، س 12.

[2]همان، ص 149، س 11.

[3]همان، ص 147، س 6.

[4]همان، ص 148، س 10.

[5]همان، س 9.

خانه خارج شود، مگر اينكه در ضمن عقد شرط كرده باشد يا براى كار واجبى بخواهد از منزل خارج شود.[1]

سؤال 7. عواقب اطاعت نكردن از شوهر در استمتاعات و خروج از منزل چيست؟

جواب. اگر زن [در اين گونه موارد] از شوهرش اطاعت نكند، گناهكار است و حق غذا، لباس، منزل و همخوابى ندارد؛ ولى مهريه او از بين نمى‌رود.[2]

ب. تمكين‌

تمكين يعنى آمادگى زن در برابر كامجوييهاى مشروع شوهر. همان‌طور كه پيش‌تر اشاره كرديم، ازدواج از ديدگاه اسلام، امرى مقدّس، خدايى و كمال‌آفرين است و انسانها بدون ازدواج به برخى از كمالات نايل نمى‌شوند. شهيد مطهّرى (ره) در اين‌باره مى‌گويد:

در ميان غرايز شهوانى انسان، هر غريزه‌اى كه اشباع شود، اشباع آن تأثيرى در معنويت انسان ندارد، جز غريزه جنسى؛ لهذا ازدواج از نظر اسلام، سنّت و مستحب تعبير شده. علّت اساسى اين است كه هر مقدار الفت زوجين به يكديگر بيشتر باشد، يك‌قدم از «خودِ فردى» خارج شده‌اند ... تجربه نشان داده است افرادى كه در تمام عمر به‌خاطر هدف‌هاى معنوى، مجرّد زندگى كرده و نخواسته‌اند داراى زن و بچّه باشند كه مانع رسيدن آن‌ها به معنويت شود، در همه آن‌ها يك نوع نقص، هرچند به‌صورت يك خامى وجود داشته است؛ گويى انسان يك نوع كمال روحى دارد كه آن كمال روحى كه در همه مكتب‌ها و مدرسه‌ها حاصل نمى‌شود، [و در سايه ازدواج حاصل مى‌شود.][3]

قرآن مجيد، از همسر، تعبير به لباس كرده، مى‌فرمايد:

(هُنَّ لِباسٌ لَكُمْ وَ انْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ)(بقره: 187)

زنان، لباس شما هستند و شما [مردان‌] لباس آنان هستيد.

[1]همان، س 8.

[2]ر.ک. توضِیح المسائل، مسأله 2413.

[3]تعلِیم و تربِیت در اسلام، شهِید مطهّرِی، ص 248 ـ 249، صدرا.

ظاهر واژه لباس، همان معناى معروفش مى‌باشد و در اينجا به استعاره به‌كار رفته است؛ زيرا هريك از زن و شوهر، طرف ديگر را از ارتكاب فسق و فجور و اشاعه آن در ميان مردم، حفظ مى‌كند. پس در واقع، مرد، لباس و ساتر زن است و زن هم ساتر مرد است.[1]

در ديدگاه اسلام، زناشويى، هدفى انسانى و روحى و بسيار فراتر از ارضاى غريزه جنسى است و به همين دليل نيز، زن را موظّف كرده در برابر اين خواست طبيعى مرد، كاملًا تمكين كند و او را از اين حقّ طبيعى محروم ننمايد؛ چنان‌كه مرد را موظّف كرده كه به درخواست فطرى زن، پاسخ مثبت دهد. بنابراين:

زنى كه عقد دائمى شده ... بايد خود را براى هر لذّتى كه شوهر مى‌خواهد تسليم نمايد و بدون عذر شرعى از نزديكى كردن او جلوگيرى نكند.[2]

همچنين زن بايد خود را براى شوهرش بيارايد، بوى خوش استعمال كند و بهترين لباس‌هاى خود را بپوشد؛ چنان‌كه امام صادق7از رسول اكرم6چنين نقل كرده است:

... عَلَيْها انْ تَطَيَّبَ بَاطْيَبِ طيبِها وَ تَلْبَسَ احْسَنَ ثِيابِها وَ تَزَيَّنَ بِاحْسَنِ زينَتِها وَ تَعْرُضَ نَفْسَها عَلَيْهِ غُدْوَةً وَ عَشِيَّةً وَ اكْثَرُ مِنْ ذلِكَ حُقُوقُهُ عَلَيْها.[3]

بر زن لازم است بهترين عطر را به خود بزند و نيكوترين جامه خويش را بپوشد و جالب‌ترين زيورآلاتش را بياويزد و خود را هر صبح و شام در اختيار شوهرش قرار دهد و حقوق شوهر بر زن، از اين نيز بيش‌تر است.

موضوع تمكين زن در برابر شوهر از نظر اسلام به اندازه‌اى مهم است كه امام باقر7مى‌فرمايد: رسول خدا6به زنان مسلمان مى‌فرمود:

لاتَطُولَنَّ صَلاتَكُنَّ لِتَمْنَعْنَ ازْواجَكُنَّ.[4]

نمازتان را طولانى نكنيد تا مانع كاميابى شوهرانتان نشويد!

[1]المِیزان، ج 2، ص 44.

[2]توضِیح المسائل، مسألة 2412.

[3]وسائل الشِیعه، ج 20، ص 158.

[4]همان، ص 164.

محدوده تمكين‌

تمكين زن در برابر شوهر منحصر به مسائل زناشويى و استمتاعات مشروع و خروج از منزل است و در موارد يادشده نيز زن، در شرط ضمن عقد مى‌تواند سهم بيشترى را از شوهر طلب كند؛

سؤال 1. آيا اين موضوع كه زن بايد در عمل زناشويى از شوهر خود تمكين كند، حدى دارد يا اينكه به طور محدود هر گاه شوهر خواست، بايد زن تمكين كند (البته در مواقعى كه عذر شرعى نداشته باشد)؟

جواب. هرگاه شوهر بخواهد، زن بايد تمكين كند.[1]

سؤال 2. آيا به اين دليل كه كودك بايد دو سال كامل شير بخورد، مى‌توان از نزديكى با شوهر اجتناب كرد (چون در آن صورت احتمال مجدد حاملگى و قطع شير هست)؟

جواب. در فرض مرقوم در صورت در خواست شوهر، زن حق امتناع ندارد.[2]

سؤال 3. دخترى كه به عقد فردى در آمده و هنوز مدخوله نيست، از شوهرش تقاضاى نفقه مى‌نمايد؛ اما شوهرش مى‌گويد تا زن تمكين نكند نفقه‌اش را نمى‌دهد و زن هم اظهار مى‌دارد كه تا تمام مهريه را نگيرد، تمكين نمى‌كند. آيا او مستحق نفقه حال و گذشته هست يا نه؟

جواب. در فرض مسئله كه زن براى گرفتن مهريه تمكين نكرده، نفقه ساقط نمى‌شود.[3]

سؤال 4. آيا ... زن مى‌تواند بگويد: (تا مهر مرا ندهى تمكين نمى‌كنم)؟ و بر فرض اينكه بتواند بگويد، آيا [در صورت امتناع از تمكين‌] ... مستحق نفقه مى‌شود؟

جواب. اگر بعد از عقد تمكين نكرده، مى‌تواند تا گرفتن مهر خود تمكين نكند و در اين صورت استحقاق نفقه دارد.[4]

سؤال 5. تمكين و آميزش در چه مواردى از نظر شرعى ممنوع و حرام است؟

[1]استفتاءات، ج 3، ص 206، س 25.

[2]همان، ص 207، س 27.

[3]همان، س 28.

[4]همان، س 29.

جواب. برخى از موارد آن عبارت است از: 1. ايام عادت ماهانه؛ در صورت ارتكاب، مرد بايد كفاره بدهد. 2. ايام نفاس (نقاهت پس از زايمان)، در صورت ارتكاب، احتياط واجب آن است كه مرد كفاره بدهد. 3. در روزهايى كه زن، روزه واجب گرفته است و كسى كه به واسطه مسافرت يا مرض (در ماه رمضان) روزه نمى‌گيرد، نمى‌تواند زن روزه دار خود را به آميزش مجبور كند. در صورت مجبور كردن او، بنابر احتياط بايد كفاره‌اش را بدهد.[1]

ج. بيرون نرفتن از منزل‌

زن نبايد بدون اجازه شوهر از منزل خارج شود، حتى نمى‌تواند به خانواده خويش سركشى كند.[2]امام صادق7مى‌فرمايد:

رسول خدا6اجازه نداده كه زن، بدون اجازه شوهرش از منزل خارج شود و اگر چنين كند، همه فرشته‌هاى آسمان و هر چيزى كه او بر آن مى‌گذرد- از جن و انس- وى را لعنت مى‌كنند، تا به منزل بازگردد.[3]

سؤال 1. آيا زن با ادعاى تنفر از شوهر مى‌تواند خانه را ترك گويد يا خير؟

جواب. بدون اذن يا رضاى شوهر نمى‌تواند خانه را ترك گويد.[4]

سؤال 2. عيال اين جانب مدتى است كه مرا در سن كهولت و با حالت مريضى بدون اجازه ترك نموده است، آيا شرعاً او مى‌تواند بدون اجازه و رضايت من خانه را ترك نمايد يا آنكه بدون اجازه به زيارت اماكن متبركه برود؟

جواب. خروج زن از منزل ولو براى زيارات مستحبه بايد با اذن شوهر باشد و در واجبات اذن شوهر معتبر نيست.[5]

سؤال 3. آيا زن بدون اجازه شوهرش مى‌تواند در مجالس روضه و مسجد، يا مجالس مذهبى ديگر شركت نمايد يا خير؟

[1]ر.ک. توضِیح المسائل، مسائل 450، 452، 514 و 1683.

[2]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 303.

[3]وسائل الشِیعه، ج 14، 114.

[4]استفتاءات، ج 3، ص 149، س 12.

[5]همان، ص 151 س 15.

جواب. زن بدون اذن شوهر نبايد از منزل خارج شود مگر در واجبات.[1]

سؤال 4. شركت زن در مراسم نماز جمعه، دعاى كميل، راهپيمايى در مراسم اسلامى، چه حكمى دارد؟

جواب. در غير واجبات، خروج از منزل منوط به اجازه شوهر است.[2]

سؤال 5. آيا زن مجاز است بدون اجازه شوهر از منزل خارج شود و به مهمانى، گردش و حتى براى خريد بيرون برود؟

جواب. جايز نيست مگر در واجبات؟[3]

سؤال 6. همسر من شاغل است، بنده با كاركردن ايشان مخالف هستم ولى او نمى‌پذيرد، آيا مى‌توانم شرعاً از كاركردن او جلوگيرى نمايم؟

جواب. خارج شدن زن از منزل بايد با اجازه شوهر باشد، مگر اينكه در ضمن عقد شرط كرده باشند كه زن بتواند خارج شود.[4]

پرسش‌

1. زن در چه امورى بايد تابع شوهر باشد؟

2. اگر زن در موارد لازم، از شوهرش اطاعت نكند، چه حكمى دارد؟

3. در چه شرايطى مرد نمى‌تواند مانع تحصيل و كار همسر خود شود؟

4. در چه مواردى تمكين زن در برابر شوهر حرام است؟

5. آيا زن بدون اجازه شوهر مى تواند در مجالس روضه و مسجد يا مجالس مذهبى ديگر شركت نمايد؟

[1]همان، س 16.

[2]همان، ص 156، س 26.

[3]همان، س 27.

[4]همان، س 25.

این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة