جواب. برخى از موارد آن عبارت است از: 1. ايام عادت ماهانه؛ در صورت ارتكاب، مرد بايد كفاره بدهد. 2. ايام نفاس (نقاهت پس از زايمان)، در صورت ارتكاب، احتياط واجب آن است كه مرد كفاره بدهد. 3. در روزهايى كه زن، روزه واجب گرفته است و كسى كه به واسطه مسافرت يا مرض (در ماه رمضان) روزه نمىگيرد، نمىتواند زن روزه دار خود را به آميزش مجبور كند. در صورت مجبور كردن او، بنابر احتياط بايد كفارهاش را بدهد.[1]
ج. بيرون نرفتن از منزل
زن نبايد بدون اجازه شوهر از منزل خارج شود، حتى نمىتواند به خانواده خويش سركشى كند.[2]امام صادق7مىفرمايد:
رسول خدا6اجازه نداده كه زن، بدون اجازه شوهرش از منزل خارج شود و اگر چنين كند، همه فرشتههاى آسمان و هر چيزى كه او بر آن مىگذرد- از جن و انس- وى را لعنت مىكنند، تا به منزل بازگردد.[3]
سؤال 1. آيا زن با ادعاى تنفر از شوهر مىتواند خانه را ترك گويد يا خير؟
جواب. بدون اذن يا رضاى شوهر نمىتواند خانه را ترك گويد.[4]
سؤال 2. عيال اين جانب مدتى است كه مرا در سن كهولت و با حالت مريضى بدون اجازه ترك نموده است، آيا شرعاً او مىتواند بدون اجازه و رضايت من خانه را ترك نمايد يا آنكه بدون اجازه به زيارت اماكن متبركه برود؟
جواب. خروج زن از منزل ولو براى زيارات مستحبه بايد با اذن شوهر باشد و در واجبات اذن شوهر معتبر نيست.[5]
سؤال 3. آيا زن بدون اجازه شوهرش مىتواند در مجالس روضه و مسجد، يا مجالس مذهبى ديگر شركت نمايد يا خير؟
[1]ر.ک. توضِیح المسائل، مسائل 450، 452، 514 و 1683.
[2]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 303.
[3]وسائل الشِیعه، ج 14، 114.
[4]استفتاءات، ج 3، ص 149، س 12.
[5]همان، ص 151 س 15.
جواب. زن بدون اذن شوهر نبايد از منزل خارج شود مگر در واجبات.[1]
سؤال 4. شركت زن در مراسم نماز جمعه، دعاى كميل، راهپيمايى در مراسم اسلامى، چه حكمى دارد؟
جواب. در غير واجبات، خروج از منزل منوط به اجازه شوهر است.[2]
سؤال 5. آيا زن مجاز است بدون اجازه شوهر از منزل خارج شود و به مهمانى، گردش و حتى براى خريد بيرون برود؟
جواب. جايز نيست مگر در واجبات؟[3]
سؤال 6. همسر من شاغل است، بنده با كاركردن ايشان مخالف هستم ولى او نمىپذيرد، آيا مىتوانم شرعاً از كاركردن او جلوگيرى نمايم؟
جواب. خارج شدن زن از منزل بايد با اجازه شوهر باشد، مگر اينكه در ضمن عقد شرط كرده باشند كه زن بتواند خارج شود.[4]
پرسش
1. زن در چه امورى بايد تابع شوهر باشد؟
2. اگر زن در موارد لازم، از شوهرش اطاعت نكند، چه حكمى دارد؟
3. در چه شرايطى مرد نمىتواند مانع تحصيل و كار همسر خود شود؟
4. در چه مواردى تمكين زن در برابر شوهر حرام است؟
5. آيا زن بدون اجازه شوهر مى تواند در مجالس روضه و مسجد يا مجالس مذهبى ديگر شركت نمايد؟
[1]همان، س 16.
[2]همان، ص 156، س 26.
[3]همان، س 27.
[4]همان، س 25.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
درس پنجم
حقوق زن
زن با اجراى صيغه عقد، شريك زندگى مرد مىشود و از نظر شرع، عقل و عرف، حقوق خاصى به او تعلق مى گيرد كه مىتوان آنها را به دو نوع واجب و مستحب تقسيم كرد.
الف. حقوق واجب
1. مهريه
چيزهايى را كه مىتوان مهريه قرار داد عبارتند از هر چه كه مسلمان بتواند مالك آن شود؛ از قبيل عين مانند خانه، باغ، دام، پول نقد، طلا ونقره، دين مانند چك و سفته و غيره، منفعت، كار مباح، آموزش و حقوق مالى.
مهريه مقدار معينى ندارد؛ بلكه هر مقدار كه مورد رضايت و توافق زن و مرد قرار گيرد خواه كم باشد يا زياد. البته نه به آن اندازه كه بر اثر كمى از ماليت خارج باشد و از آن سو مستحب است كه بيشتر از مهر السنه يعنى 500 درهم نباشد.[1]
سؤال 1. مسئلهاى كه اكثر جوانان در موقع ازدواج با آن روبه رو هستند گرفتن مهريه زياد از طرف والدين دختر مىباشد ... نظر حضرت عالى در مورد زياد بودن مهريه چيست؟
جواب. در اسلام حدى براى مهريه به نحو لزوم معين نشده، ولى مستحب مىباشد كه مخارج ازدواج و همچنين مهريه را كم كنند و نيز مستحب است مقدار مهريه از مهرالسنه كه پانصد درهم است زيادتر نباشد.[2]
[1]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 297، مسأله 1.
[2]استفتائات، ج 3، ص 177، س 1.
سؤال 2. مهر السنه در زمان ما چقدر است؟ و آيا در يك عقد ازدواج مىشود هم مهر السنه را به حساب آورد و هم مبلغ ديگر و چيز ديگرى را به آن ضميمه نمود؟
جواب. مقدار مهر السنه 5/ 262 مثقال نقره مسكوك است و تقويم آن موكول به عرف بازار است و ضميمه آن با چيز ديگر مانع ندارد.[1]
سؤال 3. آيا در تعيين مقدار مهريه توافق دختر و پسر كافى است يا آنكه والدين آنان هم حق اعمال نظر دارند؟
جواب. بستگى به توافق دختر و پسر دارد.[2]
2. نفقه
منظور از نفقه، تأمين مخارج و نيازمنديهاى عادى زندگى اعم از خوراك، پوشاك، مسكن و لوازم زندگى، دارو و درمان، لوازم بهداشتى و آرايشى و مانند آن است.
خوراك: خوراك زن از نظر كمى و كيفى بايد به گونهاى باشد كه او را سير كند، موافق طبع او باشد و نيازمنديهاى بدنش را برآورده سازد؛ همين طور غذاى متداول و متعارف بين مردم باشد. همچنين زن مستحق ميوه فصل به اندازه متعارف و موادى چون قند و چاى و مانند آن مىباشد.
پوشاك: پوشاك او نيز در حد متعارف همشهريهايش بايد تأمين شود و مرغوبيت آن از نظر اندازه و جنس و زمستانه و تابستانه، مدنظر قرار گيرد و اگر زن از زيباپوشان است، بايد گذشته از پوشش بدن، لباسى را كه امثال او مىپوشند، برايش تهيه كند.[3]
مسكن: زوجه، مستحق مسكنى است كه شايسته حال او و امثال اوست، و اين حق را دارد كه مسكن مستقل مطالبه كند، خواه ملكى باشد يا اجارهاى و عاريهاى. چنان كه اثاث منزل نيز بايد در حدّ متعارف برايش فراهم شود.[4]
[1]همان، ص 188، س 32.
[2]همان، ص 185، س 25.
[3]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 315، مسأله 8.
[4]همان.
دارو و درمان: داروهاى متعارفى كه مردم در طول ماهها و سالها به جهت بيماريها و دردها معمولا به آن نياز دارند، جزو نفقه است، ولى ظاهر آن است كه دارويى كه در معالجات سخت مصرف مىشود و به طور اتفاقى به آن نياز پيدا مىكند، به ويژه اگر به بذل مال فراوان محتاج باشد جزو نفقه نيست.[1]
امور بهداشتى: ظاهر آن است كه اجرت حمام- هنگام نياز- جزو نفقه است. در صورتى كه محل زندگى زن از جاهايى است كه حمام كردن در خانه متعارف نيست و يا به دلايلى متعذر يا سخت است.[2]
سؤال 1. آيا علاوه بر نفقه و نيازهاى ضرورى زن كه بر شوهر مىباشد نيازهاى ديگر زن كه جنبه معنوى دارد، از قبيل خريد كتاب، پول براى انفاق به فقرا، هديه دادن و غيره، نيز بر عهده شوهر است؟
جواب. رفع نيازهاى مورد سؤال بر شوهر واجب نيست.[3]
سؤال 2. در صورتى كه زن درآمد كافى داشته باشد، آيا شوهر مىتواند از پرداختن نفقه به همسر خود امتناع ورزد؟
جواب. نفقه زن بر شوهر واجب است گرچه زن در آمد كافى داشته باشد.[4]
سؤال 3. ... آيا كسى كه عائلهاش را رها كرده و رفته است، نسبت به مخارج فرزندان خود بدهكار است يا نه؟ اگر نيست، تكليف آن شخصى كه خرجى اين فرزندان را داده- به اميد اينكه مخارجش را از پدر بچهها بگيرد- چيست؟
جواب. اگر زن استحقاق نفقه داشته باشد، نفقه او دين است بر عهده شوهر، و نفقه گذشته فرزند، دين بر عهده پدر نيست و اگر زن به امر و اجازه حاكم شرع نفقه خود و فرزندش را از كسى بر عهده شوهر قرض كرده، شخص قرض دهنده مىتواند به شوهر رجوع كند.[5]
[1]همان، مسأله 9.
[2]همان.
[3]استفتائات، ج 3، ص 202، س 15.
[4]همان، س 13.
[5]همان، ص 197 ـ 198، س 2.
سؤال 4. اگر زن نفقه خود را پس انداز كند، شوهرش حق باز پسگيرى آن را دارد؟
جواب. اگر شوهر، مخارج زن را به شكل هفتگى يا ماهانه بپردازد و زن آن را خرج نكند يا صرفه جويى نمايد، حق باز پسگيرى آن را ندارد.[1]
سؤال 5. نفقه با چه شرايطى واجب است؟
جواب. شرايط وجوب نفقه عبارتند از: 1. دائمى بودن زوجه، پس نفقه به همسر موقت تعلق نمىگيرد. 2. تمكين زوجه در آنچه اطاعت شوهر لازم است، پس زنى كه از اطاعت شوهر تمرد كند، حق نفقه ندارد. 3. پايبندى زوجه به دين مقدس اسلام، پس اگر زن مرتد شود، حق نفقه ندارد.[2]
3. بيتوته
مرد، مجاز نيست همسرش را به گونهاى رها كند كه معلوم نباشد آيا شوهر دارد يا ندارد و طلاق داده شده يا نشده. زن را در اين حالت «معلّقه» مىگويند و ضرورت دارد مرد به قدر لازم به همسرش سركشى كند و شبهايى را نزد او بماند كه به حالت معلّقه درنيايد.
اين كار را اصطلاحاً «حق بيتوته: همخوابگى» مىنامند كه به شكلهاى زير ضرورت مىيابد.
الف. اگر مرد، يك همسر دائمى دارد، بيتوته حد معينى ندارد، ولى نمىتواند زن را به حالت معلّقه رها كند.
ب. اگر مرد، بيش از يك همسر دائمى دارد؛ وقتى پيش يكى از آنها بيتوته كند، واجب است نزد ديگرى نيز بيتوته كند.[3]
5. زن- خواه دائمى باشد خواه موقت- در هر چهار ماه، حق يك بار آميزش دارد و براى شوهر جايز نيست، او را از چنين حقى محروم كند، مگر اين كه او اجازه بدهد يا عذرى مانع اين كار باشد.[4]
[1]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 317، مسأله 11.
[2]همان، ص 313 ـ 314، مسأله 1 و 3.
[3]ر.ک: همان، ص 303 ـ 304، مسأله 1.
[4]همان، ص 242، مسأله 13.
ب. حقوق مستحب
منظور از حقوق مستحبى، امورى است كه رعايت آنها از سوى شوهر، سبب تقويت بنياد خانواده مىگردد و مرد از اين طريق به پاداش الهى نايل مىشود؛ گرچه مراعات آنها الزام آور نيست و زن نمىتواند هيچ يك را مطالبه كند. برخى از آن حقوق عبارت است از:
1. توسعه رفاهى
براى مرد، زيبنده است نسبت به توسعه اقتصادى و فزونى درآمد خود، بر رفاه و آسايش خانواده خويش بيفزايد و به تعبير رهبر عظيم الشأن اسلام6:
إِنَّ الْمُؤْمِنَ يَأْخُذُ بِآدابِ اللَّهِ؛ اذا وَسَّعَ اللَّهُ عَلَيهِ اتَّسَعَ وَ اذا امْسَكَ عَنهُ امْسَكَ.[1]
مؤمن به آداب الهى عمل مىكند؛ هر گاه خدا به او توسعه دهد، او نيز [ديگران را] توسعه مىدهد و هر گاه خدا از او باز دارد، او نيز چنين مىكند.
امام رضا7نيز مىفرمايد:
يَنْبَغى لِلرَّجُلِ انْ يُوَسِّعَ عَلَى عَيالِهِ لِئَلَّا يَتَمنَّوْا مَوْتَهُ.[2]
شايسته است مرد، بر عيالش، توسعه دهد تا مرگ او را آرزو نكنند!
2. آمادگى و آراستگى
ميان زن و شوهر، رابطه عاطفى و عشق و محبت الهى، برقرار است و هر يك از آنها موظفند در تحكيم و صيانت چنين رابطهاى كوشا باشند. به همين دليل مرد بايد همواره به گونهاى آراسته و خوش نما باشد كه محبت همسرش را به خود معطوف دارد و اگر برعكس عمل شود، ارتباط عاطفى ميان آنها ضعيف و در مواردى- نيز- خطر ساز مىشود.
در روايات اسلامى، همان گونه كه زن موظف شده تا خود را براى شوهر بيارايد، به مردان نيز چنين سفارشى شده است و بزرگان اسلام، چنين سنتى داشتهاند؛
[1]وسائل الشِیعه، ج 21، ص 541.
[2]همان، ص 540.