آنان را نيز برمىانگيزد، چنانكه عكس آن نيز صادق است و هركس به ديگران، بىادبى كند، قهراً نسبت به او بىادبى خواهد شد.
امام صادق7در مورد احترام به زن مىفرمايد:
مَنِ اتَّخَذَ امْرَأَةً فَلْيُكْرِمْها فَانَّمَا امْرَأَةُ احَدِكُمْ لُعْبَةٌ فَمَنِ اتَّخَذَها فَلا يُضَيِّعْها.[1]
هركس زن بگيرد بايد به او احترام گزارد؛ چراكه همسر هريك از شما دلبر شماست و هركس همسر برمىگزيند نبايد تباهش سازد.
و درباره احترام به شوهر نيز مىفرمايد:
... سَعيدَةٌ سَعيدَةٌ امْرَأَةٌ تُكْرِمُ زَوْجَها وَ لا تُؤْذيهِ وَ تُطيعُهُ فى جَميعِ احْوالِهِ.[2]
چه سعادتمند است زنى كه شوهرش را گرامى بدارد و او را نيازارد و او را در هر حال اطاعت كند.
از سوى ديگر، حرام بودن اهانت به مؤمن، حكمى عام است و شامل همسر، فرزند و خويشان نيز مىشود و مسلمان حق ندارد در خلوت يا نزد ديگران به همسر خود اهانت كند.
2. عفو و گذشت
هيچكس، جز معصوم، مصون از خطا و اشتباه نيست و هرگاه دو انسان، دست به كارى مشترك بزنند، لغزشهاى هريك در برابر ديد ديگرى قرار مىگيرد و نمود بيشترى مىيابد و زن و مردى كه زندگى مشترك را شروع مىكنند، بهويژه در ابتداى راه، ممكن است، برخى گفتارها و رفتارهاى يكديگر را ناصواب بدانند. در اينگونه موارد بايد با سعه صدر رفتار كنند و لغزشها را بر يكديگر ببخشند و اگر لازم است، با تصريح و كنايه آن را اصلاح كنند و با تدبير و درايت از وقوع برخى ديگر پيشگيرى نمايند. اسحاقبن عمار گويد:
از امام صادق7پرسيدم: زن چه حقّى بر عهده همسر خويش دارد كه اگر آنها را برآورده
[1]بحار الانوار، ج 76، ص 85.
[2]مستدرک الوسائل، ج 14، ص 247.
سازد، نيكوكار خواهد بود؟ امام در پاسخ فرمود: «خوراك و پوشاك او را تأمين كند و نادانى او را ببخشد.» سپس فرمود: «پدرم، امام باقر7همسرى داشت كه او را اذيّت مىكرد، ولى پدرم او را مىبخشيد.»[1]
هركس با سلاح عفو و اغماض به جنگ لغزشها برود، بدون ترديد پيروز باز خواهدگشت و اثر تربيتى عفو و بخشش بهمراتب از پرخاش و انتقام و خردهگيرى بيشتر است. امام على7درباره گذشت نكردن از ديگران مىفرمايد:
شَرُّ النَّاسِ مَنْ لا يَعْفُو عَنِ الزَّلَّةِ وَ لا يَسْتُرُ الْعَوْرَةَ.[2]
بدترين مردم كسى است كه از لغزش ديگران نمىگذرد و عيبشان را نمىپوشاند.
و رسولاكرم6از تأثير عفو و اغماض چنين خبر مىدهد:
تَعافَوْا تَسْقُطِ الضَّغائِنُ بَيْنَكُمْ.[3]
از يكديگر درگذريد، تا كينهها از ميانتان رخت بربندد.
3. خوشخُلقى
خوشاخلاقى در همهجا و از همهكس پسنديده است؛ ولى از زن و شوهر، در محيط خانه پسنديدهتر است. خوشاخلاقى، نشانه كرامت نفس، نجابت خانوادگى و صداقت و ايمان فرد است و زن و شوهر اگر بهطور طبيعى خوشاخلاق نيستند، بايد با تمرين و كنترل نفس خويش با يكديگر و با فرزندانشان، خوشاخلاقى كنند تا محيط خانواده از صفا و صميميت برخوردار گردد. امام صادق7مىفرمايد:
انَّ الْمَرْءَ يَحْتاجُ فى مَنْزِلِهِ وَ عَيالِهِ الى ثَلاثِ خِصالٍ يَتَكَلَّفُها وَ انْ لَمْ يَكُنْ فى طَبْعِهِ ذلِكَ؛ مُعاشَرَةٌ جَميلَةٌ وَ سِعَةٌ بِتَقْديرٍ وَ غَيْرَةٌ بِتَحَصُّنٍ.[4]
[1]وسائل الشِیعه، ج 20، ص 169.
[2]شرح غرر الحکم، ج 4، ص 175.
[3]کنز العمال، ج 3، ص 373.
[4]بحار الانوار، ج 78، ص 236.
هر شخصى در ميان خانه و خانواده خويش به سه خصلت نيازمند است و اگر در سرشتش هم نباشد بايد خود را بدان مكلّف سازد: معاشرت نيكو و گشادهدستى حسابشده و غيرتورزى در حفظ ناموس.
خوشاخلاقى افراد خانواده نسبت به يكديگر و ديگران، زندگى را برايشان شيرين مىكند، سبب محبوبيت مىگردد، دوستان را بيشتر مىكند، از دشمنان مىكاهد و به تعبير امام على7:
بِحُسْنِ الْخُلْقِ يَطيبُ الْعَيْشُ.[1]
با خوشخلقى، زندگى، خوش و نيكو مىگردد.
از سوى ديگر، زن و شوهر موظّفند در برابر بدخلقى ديگرى، خويشتندار باشند، صبر پيشه كنند و پاسخ بدخلقى همسر را با بدخلقى ندهند؛ چنين واكنشى سبب آرامشطرف مقابل و تنبّه و سازندگى او مىگردد و پاداش معنوى نيز در پى دارد. پيامبر والامقام6در اينباره مىفرمايد:
مَنْ صَبَرَ عَلى خُلْقِ امْرَأَةٍ سَيِّئَةِ الْخُلْقِ وَ احْتَسَبَ فى ذلِكَ الاجْرَ اعْطاهُ اللَّهُ ثَوابَ الشَّاكِرينَ.[2]
هركس بر رفتار زن بداخلاق، صبورى كند و در اين كار، اميد پاداش داشته باشد، خداوند، ثواب شاكرين را به او عطا مىفرمايد.
4. خوشزبانى
زبان، كوچكترين عضو فعّال بدن است كه اگر در اختيار عقل نباشد و تربيت نشود، امكان دارد گناهانى بزرگ همچون دروغ، تهمت، زخم زبان، فحش، سرزنش بىجا، عيبجويى، تحقير ديگران و ... مرتكب شود. از آنجا كه زن و شوهر، بيشتر وقت خود را در كنار يكديگر مىگذرانند، بايد بهطور جدّى مراقب زبان خويش باشند و نهتنها با بدزبانى
[1]شرح غرر الحکم، ج 3، ص 218.
[2]وسائل الشِیعه، ج 20، ص 174.
سبب رنجش ديگرى نشوند، بلكه همواره با سخنان حكمتآميز، منطقى و شيرين، دل يكديگر را بهدست آورند و سبب انبساط خاطر همسر خود گردند و چه نيكوست زن و شوهرها بسان نخستين روزهاى زندگى با يكديگر سخن بگويند و با هر كلمهاى لبخند و اميد را بر لب و دل يكديگر بنشانند. رهبر بزرگ اسلام6مىفرمايد:
قَوْلُ الرَّجُلِ لِلْمَرْأَةِ انّى احِبُّكِ لا يَذْهَبُ مِنْ قَلْبِها ابَداً.[1]
اين سخن كه مرد به همسرش بگويد: «دوستت دارم» هيچگاه از ياد زن نمىرود.
امام على7نيز مىفرمايد:
دارُوهُنَّ عَلى كُلِّ حالٍ وَ احْسِنُوا لَهُنَّ الْمَقالَ لَعَلَّهُنَّ يُحْسِنَّ الْمَقالَ»[2]
همواره بازنان مدارا كنيد و باآنان بهنيكى سخن گوييد؛ تاآنان نيز سخننيكو بگويند.
بنابراين شايسته است كه زن و شوهر:
1. يكديگر را با احترام صدا بزنند و از به كار بردن كلمه «آقا» يا «خانم» بهخصوص در ميان جمع، نسبت به همديگر دريغ نورزند.
2. هرگز، حتى در خلوت، سخن زشت و ناسزا به يكديگر نگويند. كمترين پيامد شوم ناسزاگويى، بىحرمت شدن در برابر ديگران است. امير مؤمنان7مىفرمايد:
احْذَرْ فُحْشَ الْقَوْلِ وَ الْكِذْبَ فَانَّهُما يُزْرِيانِ بِالْقائِلِ.[3]
از فحّاشى و دروغ بپرهيز كه ايندو، آدمى را كوچك مىكنند.
3. هيچگاه به يكديگر دروغ نگويند.
4. نام زشت بر يكديگر ننهند. قرآن مجيد مىفرمايد:
(وَ لا تَنابَزُوا بِالْالْقابِ). (حجرات: 11)
با القاب زشت، يكديگر را نخوانيد.
[1]وسائل الشِیعه، ج 20، ص 23.
[2]بحار الانوار، ج 103، ص 223.
[3]شرح غرر الحکم، ج 2، ص 279.
5. عيبها و اشتباههاى يكديگر را به رخ نكشند و سخن نفرتانگيز نگويند.
6. از دوستان و آشنايان، بهويژه از خانواده همسر با احترام ياد كنند و بد آنان را نگويند.
5. خوشبينى
زناشويى، بى گمان همدلى، يكرنگى، صداقت و صميميت را در پى دارد و زن و مرد پس از ازدواج، با هم يكى مىشوند و هريك، ديگرى را خود مىانگارد و در هنگام خطر حاضرند جانشان را فداى يكديگر كنند. رمز پيدايش و پويش چنين فضاى ارزشمندى، اعتماد و خوشبينى همسران نسبت به يكديگر است كه بايد همواره پاس داشته شود و از آسيبها مصون بماند.
همسران علاوه بر خوشبينى به يكديگر، بايد زمينههاى بدبينى طرف مقابل را ايجاد نكنند. رفتارهاى مشكوك و نسنجيده، پنهانكارى، سختگيرى بىجا، بىدقّتى در رفتارهاى اجتماعى، از مواردى است كه زمينه بدبينى همسر را فراهم مىسازد.
بدبينى، بيمارى خطرناكى است كه اگر سايه شوم آن بر خانواده گسترده گردد، اساس آن را سست مىكند و پيامدهاى ناگوارى را بر جاى مىنهد. امير مؤمنان7در اينباره مىفرمايد:
سُوءُ الظَّنِّ يُفْسِدُ الامُورَ وَ يَبْعَثُ عَلَى الشُّرُورِ.[1]
بدگمانى، كارها را تباه مىسازد و بديها را برمىانگيزد.
پرسش
1. احترام متقابل را توضيح دهيد.
2. برخى از آثار خوشخلقى را بنويسيد.
3. رسول اكرم6درباره صبورى تأثير عفو و گذشت زن چه فرموده است؟
4. امام على7درباره خوش خُلقى مرد چه فرموده است؟
5. سخن امير مؤمنان7را درباره بدبينى بنويسيد.
[1]شرح غرر الحکم، ج 4، ص 132.
درس دهم
هدايت و حمايت
با اندك تأملّى در ساختار روحى و جسمى زن و مرد، به خوبى مشاهده مىشود ميان اين دو جنس، وجوه مشترك و امتيازاتى وجود دارد كه از سويى سبب پيوند و ارتباط ناگسستنى ميان آنها شده، از سوى ديگر آنان را از يكديگر ممتاز مىسازد. شريعت مقدس اسلام نيز با توجّه به وجوه مشترك و امتيازات، وظايف مشترك و خاصّى را بر عهده زن و مرد نهاده است، از جمله، سرپرستى خانواده را به مرد سپرده است.
سپردن چنين مسئوليتى به مرد، در واقع، وظايف او را نسبت به خانواده افزايش داده است و بايد گفت اين حكم اسلامى ضمن اينكه واقعگرايانه و حكيمانه است و به اصطلاح، كار را به كاردان سپرده است، عادلانه و برحق نيز هست و نهتنها حقّى را از زن پايمال نكرده، بلكه بر كرامت و امنيت و آرامش او نيز افزوده است. در اينجا گوشهاى از اين مسئوليت را با عنوان هدايت و حمايت، به اختصار بيان مىكنيم.
الف- هدايت
از نظر اسلام، همه مسلمانان در برابر يكديگر مسئولند. هركس بايد در حدّ توان خويش در بهبود وضع جامعه اسلامى بكوشد، هيچگونه علم و آگاهى و طرح و پيشنهادى را از ديگران دريغ نورزد و همگان يكديگر را در راه خير و صلاح و به تعبير قرآن بر «برّ و تقوا» كمك نمايند. اين مطلب در خانواده و بهويژه نسبت به سرپرست خانواده، نمود بيشترى مىيابد و او بايد با تمام توان بكوشد تا خانواده را از جنبههاى گوناگون فكرى، عقيدتى، اقتصادى، اجتماعى، عبادى، اخلاقى و ... با شريعت مقدّس اسلام هماهنگ سازد
تا خود و اعضاى خانواده به سعادت زندگى نايل آيند. اگر مردى به اين وظيفه خطير اقدام كند، به خوشبختى دنيا و آخرت دست خواهد يافت؛ چنانكه امام صادق7فرمود:
مِنْ سَعادَةِ الرَّجُلِ انْ يَكُونَ الْقَيِّمَ عَلى عَيالِهِ.[1]
از خوشبختى مرد است كه سرپرست خانوادهاش باشد.
براى تحقّق اين موضوع بايد دو اقدام اساسى انجام گيرد:
1. توجيه و ارشاد: سرپرست خانواده بايد با تدبير و انديشه، برنامههاى كوتاهمدّت و بلندمدّت زندگى را در مسير خوشبختى اعضاى آن طرّاحى كند و ضمن راهنماييهاى دقيق و حسابشده با كردار خود نيز نقش الگوى دلسوز و صادق را ايفا نمايد. تعبير عميق و همهجانبه قرآن مجيد در اين باره چنين است:
(وَ أْمُرْ اهْلَكَ بِالصَّلوةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْها لا نَسْأَلُكَ رِزْقاً نَحْنُ نَرْزُقُكَ وَ الْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى). (طه: 132)
خانواده خود را به نماز فرمان بده و بر انجام آن شكيبا باش، از تو روزى نمىخواهيم، [بلكه] ما به تو روزى مىدهيم و عاقبت نيك براى تقواست.
نظر به اينكه نماز، نماد تديّن و عبوديت در برابر خدا و پيامآور وارستگى و اخلاص و توحيد است، مفهوم آيه آن است كه مرد بهعنوان سرپرست خانواده بايد تمام تلاش خويش را به كار گيرد تا اعضاى خانواده اهل نماز شوند؛ يعنى در صراط مستقيم الهى قرار گيرند، تنها خدا را بپرستند و از او كمك بخواهند تا در مسير نعمتيافتگان الهى قرار گيرند و از هرگونه ضلالت و شقاوت مبرّا شوند. بهگفته امير مؤمنان7، رسول گرامى اسلام6نخستين كسى بود كه به اين آيه، جامه عمل پوشاند؛ خود بهترين نمازگزار بود و خاندانش را نيز به آن فرا مىخواند.[2]
2. امر به معروف و نهى از منكر: فريضه مهمّ امر به معروف و نهى از منكر، با شرايط خاصّ خود بر هر فرد مسلمان و در هر شرايطى واجب و ضرورى است؛ ولى مىتوان گفت
[1]وسائل الشِیعه، ج 21، ص 543.
[2]ر.ک: همان، ج 4، ص 30.
بر سرپرست خانواده- بهدليل مسئوليت، شناخت، دلسوزى و صداقتى كه نسبت به افراد تحت تكفّل خود دارد- ضرورىتر مىنمايد و او با داشتن امتيازات يادشده، بهتر مىتواند امر به معروف و نهى از منكر كند. قرآن مجيد نيز وظيفه خاصّى را بر عهده سرپرست خانواده گذاشته، مىفرمايد:
(يا ايُّهَا الَّذينَ امَنُوا قُوا انْفُسَكُمْ وَ اهْليكُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ). (تحريم: 6).
اى كسانى كه ايمان آوردهايد! خود و خانواده خويش را از آتشى كه هيزم آن انسانها و سنگهاست، نگه داريد.
از روايات معصومين7برمىآيد كه منظور از اين آيه، فراخوانى خانواده بهنيكىها و بازداشتن آنها از زشتيهاست. امام صادق7مىفرمايد:
وقتى اين آيه نازل شد، يكى از مسلمانان در گوشهاى نشست و گريست و گفت: من از حفظ خويشتن نيز ناتوانم، اينك مسئوليت حفظ خاندانم نيز بر دوش من قرار گرفت! رسول اكرم6به او فرمود: همينقدر كه آنها را به آنچه خود را امر مىكنى، فرمان دهى و از آنچه خود را بازمىدارى، بازدارى كافى است.[1]
ابوبصير مىگويد:
از امام صادق7پرسيدم: چگونه خانوادهام را از ورود به دوزخ مصون بدارم؟ امام در پاسخ فرمود: «به آنچه خدا فرمانشان داده فرمانشان دهى و از آنچه خدا منعشان كرده، بازدارى؛ اگر آنان تو را اطاعت كردند، از دوزخ مصونشان داشتهاى و اگر نافرمانىات كردند، تو وظيفه خويش را انجام دادهاى.»[2]
دو استفتا از امام خمينى (ره) را در اينباره مىخوانيم:
1. اگر زنى در زندگى اوّلًا اطاعت از شوهر نكرد، ثانياً براى شوهرش ارزش قائل نبود،
[1]وسائل الشِیعه، ج 16، ص 148.
[2]همان.