تحصيل علم
سؤال 1. آيا زن مىتواند علوم اسلامى را تحصيل نمايد و به مقام اجتهاد برسد؟
جواب. تحصيل علم براى عموم آزاد است.[1]
سؤال 2. پدر اين جانب با اينكه فرهنگى است از تحصيل دخترانش جلوگيرى مىكند و مانع رفتن ما به مدرسه مىشود ... آيا رفتن به مدرسه و تحصيل كردن ما دختران از نظر شرعى ايرادى دارد؟
جواب. اگر از نظر حجاب و غير آن مراعات وظيفه شرعى را بكنيد مانع ندارد. ولى خوب است رضايت پدر را تحصيل نماييد.[2]
سؤال 3. دخترى هستم كه تصميم دارم پس از اخذ ديپلم براى ادامه تحصيل در دانشگاه، رشته دندان پزشكى را انتخاب كنم؛ زيرا اين رشته مورد علاقه من است آيا شرعاً جايز است؟
جواب. تحصيل در رشته دندان پزشكى مانع ندارد. لكن بايد مراعات وظايف شرعيه را بنماييد.[3]
سؤال 4. من دانشجوى رشته پزشكى هستم ... لازمه آموزش در اين رشته معاينه بيماران مرد به وسيله دانشجويان دختر مىباشد. آيا از نظر شرعى اشكالى در اين امر وجود دارد يا نه؟ و به طور كلى آيا ادامه تحصيل در اين رشته با توجه به مسائل ذكر شده شرعاً صحيح است؟
جواب. ادامه تحصيل بلا مانع است، ولى از لمس و نظر حرام بايد اجتناب شود.[4]
سؤال 5. خانمى در دانشگاه مشغول به تحصيل مىباشد و غير از ايشان بقيه افراد كلاس مرد هستند و كار تئورى و عملى را هم بايد به طور مشترك انجام دهند، آيا ادامه تحصيل با اين وضعيت جايز است؟
جواب. با مراعات كامل حجاب شرعى اشكال ندارد.[5]
[1]همان، ص 355، س 24.
[2]همان، ص 354، س 23.
[3]همان، ص 353، س 20.
[4]همان، س 18.
[5]همان، ص 354، س 21.
سؤال 6. زن مسلمانى كه در آموختن مسائل دينى احساس مسئوليت مىنمايد، آيا مىتواند بدون رضايت شوهر خود براى يادگيرى مسائل و معارف اسلام از منزل خارج شود؟
جواب. اگر مسائلى باشد كه تحصيل آن بر زن واجب است و ياد گرفتن [آنها] منوط به خروج از منزل باشد اجاره لازم نيست و در غير اين صورت بايد اجازه بگيرد.[1]
سؤال 7. ورود به دانشگاه يا دانشكدهاى كه باعث اختلاط با زنانى كه بدون پوشش براى تحصيل در آنجا حضور دارند مىشوند، چه حكمى دارد؟
جواب. وارد شدن به مراكز آموزشى براى تعليم و تعلّم اشكال ندارد، ولى بر زنان و دختران حفظ حجاب واجب است و بر مردان هم واجب است از نگاه حرام خوددارى نموده و همچنين از اختلاط كه موجب خوف فتنه و فساد است، اجتناب نمايند.[2]
امدادگرى
سؤال. آيا امدادگرى خواهران در جبههها از نظر شرع اسلام (با توجه به اينكه پيامبر6نيز زنان مسلمان داوطلب را براى بستن زخمهاى جنگجويان به جبهه مىبردند) اشكال دارد؟
جواب. با مراعات كامل حجاب واجب و اجتناب از محرمات اشكال ندارد در مداواى مجروحين كمك كنيد.[3]
مشاركت در عرصههاى سياسى
سؤال 1. آيا رفتن زنان به تظاهرات و شركت آنان در اين گونه اجتماعات در زمان كنونى درست است يا نه؟
جواب. با حفظ جهات شرعيه جايز است.[4]
[1]استفتائات، ج 3، ص 124، س 118.
[2]اجوبة الاستفتائات، ج 2، ص 85، س 242.
[3]استفتائات، ج 3، ص 344، س 1.
[4]همان، ص 355، س 25.
سؤال 2. آيا شركت ما زنان و دختران در نماز جمعه و راهپيماييها احتياج به اجازه پدر و مادرمان دارد يا خير و در صورتى كه بدون اجازه آنها باشد آيا گناه و معصيتى مرتكب شدهايم؟
جواب. زن بدون اجازه شوهر نبايد از منزل خارج شود و اجازه پدر و مادر شرط نيست، ولى از كارى كه موجب اذيت آنان باشد بايد اجتناب نماييد.[1]
سؤال 3. آيا جايز است كه در راهپيماييها براى زنها زنى شعار بگويد در صورتى كه نامحرم صداى او را بشنود؟
جواب. مانع ندارد.[2]
آموزش نظامى
سؤال 1. آيا بانوان مىتوانند آموزش فنون نظامى ببينند يا خير؟
جواب. آموزش نظامى براى بانوان با مراعات كامل وظايف شرعيه مانع ندارد و اگر موقوف است به اينكه نامحرم آنها را آموزش بدهد احتراز نمايند.[3]
سؤال 2. آيا بانوان مىتوانند در كلاسهاى آموزش اسلحه و تيراندازى با رعايت حجاب شركت كنند؟
جواب. با رعايت وظايف شرعيه و عدم مفسده مانع ندارد.[4]
سؤال 3. افراد ارتشى زنان را در محلهها و مساجد آموزش نظامى مىدهند كه بعضى از آنان در مسايل فقهى آگاهى ندارند، با توجه به اينكه اين آموزش ممكن است اشكالات شرعى به وجود بياورد و متمنى است نظر مبارك را در اين امر مهم مرقوم فرماييد.
جواب. گرچه آموزش نظامى براى همه مطلوب است، لكن از اين عمل در مساجد و همچنين براى زنها در صورتى كه مربى مرد اجنبى باشد احتراز نمايند.[5]
[1]همان، ص 355، س 26.
[2]همان، ص 272، س 55.
[3]همان، ص 360، س 43.
[4]همان، ص 361، س 44.
[5]همان، ص 362، س 48.
آموزش رانندگى و رانندگى
سؤال 1. آيا آموزش رانندگى براى زنان و گرفتن گواهينامه و امتحان جايز مىباشد يا نه؟
جواب. با مراعات حجاب و نبود مفسده مانع ندارد.[1]
سؤال 2. رانندگى اتومبيل براى بانوان چه صورتى دارد؟
جواب. با حفظ حجاب و وظايف شرعيه مانع ندارد.[2]
سؤال 3. رانندگى خانمها از لحاظ شرعى چه صورتى دارد و آيا مانتو و روسرى حجاب كامل است؟
جواب. در حجاب واجب هر گونه لباسى كه بدن را از نامحرم بپوشاند كفايت مىكند، اگر چه بهتر است چادر انتخاب نمايند و رانندگى براى بانوان با حفظ حجاب مانع ندارد، مگر آن كه مفسدهاى بر آن مترتب باشد.[3]
سؤال 4. اگر برادر نامحرمى براى مدت يك ساعت فنون رانندگى به خواهرى ياد بدهد و بقيه را پيش يك فرد محرم تعليم ببيند. آيا اين گناه دارد؟
جواب. اگر بدون مفسده باشد اشكال ندارد با حفظ موازين شرعيه.[4]
سؤال 5. آيا رانندگى كردن براى زن در صورتى كه لازمه آن كارهايى از قبيل تعمير كردن ماشين و به تعميرگاه بردن آن، بنزين زدن و ... است جايز مىباشد يا نه؟
جواب. با رعايت تكاليف شرعيه اشكال ندارد.[5]
سؤال 6. آيا براى زن ياد گرفتن رانندگى به كمك اجنبى در مكان مخصوص تعليم رانندگى، با علم به اينكه آن زن حجاب و عفاف شرعى خود را حفظ مىكند، جايز است؟
جواب. آموختن رانندگى با كمك و راهنمايى مرد اجنبى در صورتى كه با مواظبت بر حجاب و عفاف و اطمينان به عدم وقوع در مفاسد همراه باشد، اشكال ندارد، ولى در
[1]همان، ص 358، س 35.
[2]همان، ص 359، س 36.
[3]همان، س 37.
[4]همان، ص 360، س 40.
[5]همان، س 41.
عين حال شايسته است كه يكى از محارم وى همراه او باشد، بلكه اولى اين است كه آموزش رانندگى به كمك مربى زن يا يكى از محارم صورت بگيرد.[1]
تبليغ و سخنرانى
سؤال 1. اين جانب مبلغهاى مىباشم كه در ايام وفيات و اعياد ائمه7در اجتماع زنان سخنرانى مىكنم، ولى اين كار بدون بلند گو ممكن نيست و از طرفى هم ممكن است مرد نامحرمى از كنار محفل بگذرد و بعضى از كلمات اينجانب را به طور واضح يا غير واضح استماع نمايد، در اين صورت تبليغ بنده از نظر جناب عالى چه صورت دارد؟
جواب. شنيدن مرد اجنبى صداى زن را در صورتى كه بدون مفسده باشد اشكالندارد.[2]
سؤال 2. آيا زنان مىتوانند در حضور نامحرم سرودهاى انقلابى و سخنرانى مذهبى داشته باشند؟
جواب. سخنرانى با مراعات وظايف شرعيه و نبود مفسده مانع ندارد.[3]
سؤال 3. ... سخنرانى زن در ميان مردان چه صورت دارد؟
جواب. حكم، داير مدار وجود مفسده و عدم آن است.[4]
پرسش
1. آيا زن مىتواند در خدمات فرهنگى و اجتماعى مشاركت كند؟
2. تحصيل زن در دانشگاه، كه باعث اختلاط زن و مرد مىشود، چه حكمى دارد؟
3. مشاركت زنان در عرصههاى سياسى چه حكمى دارد؟
4. آيا زنان مىتوانند آموزش نظامى ببينند؟
5. سخنرانى زن در ميان مردان چه صورت دارد؟
[1]اجوبة الاستفتائات، ج 2، ص 85، س 243.
[2]استفتائات، ج 3، ص 271، س 54.
[3]همان، س 53.
[4]همان، ص 273، س 59.
درس سيزدهم
ناسازگازى
اسلام براى استحكام بنيان ملكوتى خانواده، قوانينى مقرر كرده و زن و شوهر را به رعايت آن سفارش نموده است. عمل نكردن زوجين به وظايف زناشويى و زير پاگذاشتن مقررات شرعى در زندگى مشترك، بنيان خانواده را متزلزل مىسازد و مايه ناسازگارى و اختلاف مىشود.
ناسازگارى كه در اصطلاح فقه از آن به (نشوز) تعبير مىشود درباره مرد يا زنى به كار مىرود كه حقوق زناشويى را مراعات نمىكنند. از اين رو، نشوز ممكن است از ناحيه زن، مرد و يا هر دو رخ دهد.
1. نشوز زن
نشوز در زن به معناى تمرد از دستورهاى واجب شوهر است، از قبيل تمكين نكردن، نزدودن آنچه مايه تنفر و مانع كامجويى شوهر است، ترك نظافت و آرايش دلخواه شوهر و خارج شدن از منزل بدون اجازه همسر.[1]
نشوز منحصر در حقوق واجب همسر است و فراتر از آن را شامل نمىشود. از اينرو، اگر زن كارهاى منزل را انجام ندهد و خواستههاى شوهر را كه ارتباطى با كامجويى از او ندارد، بر نياورد، ناشزه نمىشود، مثل اينكه از جارو كردن منزل، خياطى، آشپزى و ...
حتى آب به دست شوهر دادن و رختخواب پهن كردن خوددارى ورزد.[2]مرد نيز حق ندارد زن را به انجام اينگونه خدمات مجبور سازد.[3]
[1]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 305.
[2]همان.
[3]ر.ک. توضِیح المسائل، مسأله 2414.
سؤال 1. اگر زن در برابر شوهر خود تمكين نكند و يا خود را براى شوهرش آرايش نكند و شوهر بترسد كه به گناه بيفتد وظيفهاش چيست؟ آيا مىتواند براى جلوگيرى از افتادن در گناه زنش را كتك بزند، يا او را طلاق بدهد و يا بدون رضايت او زن ديگرى بگيرد؟
جواب. اختيار طلاق با شوهر است و بايد خود را از گناه نگاه دارد و زن اگر تمكين نكند، ناشزه است و استحقاق نفقه ندارد.[1]
سؤال 2. اگر زنى بدون اذن شوهر به خانه پدرش برود، آيا بر شوهر واجب است كه نفقه او را بدهد؟
جواب. ناشزه مىشود و تا وضع او اين طور است حق نفقه ندارد.[2]
سؤال 3. اگر زنى مدت ده سال يا بيشتر در هيچ امرى از شوهر اطاعت ننموده در حالى كه مرد در هر صورت با او حاضر است زندگى كند، تكليف مرد با زنش چيست؟
جواب. اگر از حقوق واجبه مرد سر پيچى نموده، ناشزه است و استحقاق نفقه ندارد.[3]
سؤال 4. اگر زن اطاعت از شوهر ننمايد و هيچ گونه به سخن وى وقعى نگذارد و از خانه خود بدون اجازه شوهر بيرون رود- از يك ماه بيشتر و كمتر- آيا حق نفقه و سكنى دارد يا خير؟
جواب. در فرض مرقوم حكم به نشوز زن مىشود و حق نفقه و سكنى ندارد.[4]
سؤال 5. ... ده سال است ازدواج كردهام، همسرم اهل تبريز مىباشد، به خاطر مسئوليتهاى شغلى در تهران، امكان سكونت در تبريز را ندارم، همسرم نيز مايل به سكونت در تهران است، ولى وابستگيهاى قومى و تعهدات فرهنگى او را وادار نموده كه نتواند در تهران و در منزل شوهرش اقامت گزيند، در طول ده سال گذشته اين دوريها ناراحتيهاى بسيار براى ما ايجاد كرده و باعث اختلال فكرى و روحى من و همسرم گرديده است، حل شرعى اين مسأله را بيان فرماييد.
[1]استفتائات، ج 3، ص 207 ـ 208، س 30.
[2]همان، ص 156، س 28.
[3]همان، ص 200، س 28.
[4]همان، ص 204، س 20.
جواب. اگر منزل مسكونى شما در تهران موافق شأن همسرتان باشد متابعت در سكنى بر او لازم است و در صورت تخلف، ناشزه محسوب مىشود، مگر اينكه انتخاب مسكن براى زن در ضمن عقد شرط شده باشد.[1]
2. نشوز مرد
نشوز مرد با تعدى بر همسر و نپرداختن حقوق واجب از قبيل، نفقه، همخوابى واجب و مانند آن محقق مىشود.
با بروز نشوز از سوى مرد، زن نخست به مطالبه حق خويش مىپردازد و مرد را پند و اندرز مىدهد كه حقوق واجب شرعى او را بپردازد و از مخالفت، دست بردارد. در مرحله دوم اگر نصيحت و اندرز كارگر نيفتاد، زن به حاكم شرع مراجعه و از شوهر خويش شكايت مىكند و حق ندارد با شوهرش قهر كند يا او را كتك بزند.
هنگامى كه حاكم شرع از نشوز مرد آگاه شد، او را از كار حرام نهى مىكند و به او دستور مىدهد كه وظيفه واجب خود را انجام دهد. اگر امر و نهى حاكم سود نبخشيد، او را به آنچه خود صلاح مىداند، تعزير مىكند؛ چنان كه مىتواند نفقه زن را از مال شوهرش بپردازد؛ گر چه با فروش املاك او باشد.[2]
سؤال 1. اينجانب شوهرى دارم كه در ضمن بد اخلاقى با من و چند دفعه كتك كارى سرانجام اجباراً مرا از خانه اخراج نموده و مدت سه ماه است كه بدون نفقه در منزل پدرم به سر مىبرم، نه حاضر است مرا به خانهاش ببرد و نه طلاق مىدهد. لذا تقاضامندم تكليف بنده را روشن فرماييد.
جواب. مىتوانيد به دادگاه اسلامى شكايت كنيد تا شوهر را اجبار به انجام وظيفه شرعى نمايد.[3]
سؤال 2. اگر شوهر برخى از حقوق واجب زن را بپردازد يا او را با ضرب و شتم و
[1]همان، ص 205، س 22.
[2]تحرِیر الوسِیله، ج 2، ص 306، مسأله 2.
[3]استفتاءات، ج 3، ص 201، س 12.