مقدمه
«دفاع» در فقه اسلامى براى جلوگيرى از خطرهاى ناشى از تجاوز و توطئههاى دشمنان و متجاوزان تشريع شده و در عرصههاى گوناگون نظامى، سياسى، اقتصادى، فرهنگى و حتى در امور شخصى- با احكام ويژه خود- انجام مىپذيرد. براساس آن، مسلمان حق دارد در برابر متجاوزان، از حريم جان، مال، عرض، ناموس، دين و آيين، آرمانهاى مقدس دينى و وطن و ميهن اسلامى دفاع كند.
از سوى ديگر، ممكن است خطرهايى از داخل، كيان اسلام و حوزه اسلامى را تهديد كند. از اين رو، براى جلوگيرى از اينگونه خطرها، فقه اسلامى باب «امر به معروف و نهى از منكر» را بهعنوان فريضهاى مهم در خود جاى داده است كه در پرتو آن، واجبات ديگر بر پا مىشود؛ راهها امن و تجارت و كسبها حلال مىگردد و مفاسد اجتماعى ريشهكن مىشود. همچنين اسلام از خطرات مصون مىماند و امر حكومت و نظام اسلامى مستحكم مىگردد.
امر به معروف و نهى از منكر شرايط، آداب و احكام ويژهاى دارد و هر چه موارد معروف و منكر از اهميت و حساسيت بيشترى برخوردار باشد، تأكيد امر و نهى در آن موارد نيز بيشتر خواهد بود؛ چرا كه در امر و نهى گاهى به مواردى برمىخوريم كه از نظر اسلام، هيچ حد و مرزى ندارد و بايسته است كه انسان در آنگونه موارد، براى برپايى معروف و ريشهكنى منكر از جان و مال و آبرو نيز مايه بگذارد.
كتاب حاضر تلاشى است در تبيين «احكام دفاع و امر به معروف و نهى از منكر» طبق فتاوا و نظرات امام خمينى قدس سره؛ و سعى شده احكام فقهى دو باب ياد شده به سبك آموزشى و روش دستهبندى مطالب، متناسب با نياز پاسداران عزيز ارائه گردد. در پارهاى موارد نيز به استفتاءات جديدى از مقام معظم رهبرى (حفظهالله) استناد شده است. اميد است اين تلاش مورد رضايت خداوند بزرگ قرار گيرد و گامى مثبت در تبيين و شناسايى احكام اسلامى باشد.
معاونت متون آموزشى و كمكآموزشى
گروه علوم اسلامى
بخش اول
دفاع
مسائل مربوط به «دفاع»، دركتابهاى فقهى، ضمن بحث «اقسام جهاد» مورد بررسى قرار گرفته است. فقهاى بزرگوار، جهاد را به دو قسم «ابتدايى» و «دفاعى» تقسيم كردهاند.
جهاد ابتدايى، جهادى است كه از طرف مسلمانان براى دعوت كفار به اسلام صورت مىگيرد و مشروط به بلوغ، عقل، برده نبودن، مرد بودن و نظاير آنها مىباشد. اين جهاد به امر امام7يا نايب خاص او انجام مىشود و به اجماع مسلمانان، واجب كفايى است.
جهاد دفاعى، جهادى است كه در آن، جمعى از كفار، بر مسلمانان هجوم آورند و از تهاجم آنها، بر اسلام ترسيده شود، يا آن كه دشمن در فكر سلطه بر سرزمينهاى اسلامى و اسارت زن و فرزند مسلمانان و غارت اموال آنان باشد.[1]از اين قسم جهاد، به «دفاع» تعبير مىشود.
در ميان فقيهان راستين تنها كسى كه باب مستقلى درباره مسائل دفاع تحت همين عنوان مطرح و احكام مربوط به آن را بررسى كرده است، امام خمينى قدس سره مىباشد.
در اين بخش از كتاب به بيان گونههاى مختلف دفاع و احكام ويژه آنها مىپردازيم.
[1]ر.ک: جواهر الکلام، شِیخ محمدحسن نجفِی، ج 21، ص 18؛ تذکرة الفقهاء، علامه حلِی، ج 1، ص 406.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
درس اول
اهميت، وجوب و اقسامِ دفاع
واژه «دفاع» از ماده «دفع» بهمعناى دور كردن و راندن است و در باب مفاعله به معناى حمايت كردن و يارى رساندن آمده است؛ «دافَعَ عَنْهُ» يعنى از او حمايت كرد و به او يارى رساند.[1]
در اصطلاح شرعى نيز نوعى جهاد است و آن در موقعى است كه دشمنان بر مردم مسلمان هجوم آورند.[2]
«دفاع» امرى فطرى است كه خداوند در نهاد همه موجودات عالم از جمله انسان قرار داده است. اسلام با مقرراتى كه درباره اين امر فطرى و چگونگى آن وضع كرده، آن را به شكل منطقى و درستى جهت داده است.
انسان، قدرت دفاعى خود را گاهى در جانبدارى از دين و آيين، مقدسات دينى، آرمانهاى مكتبى، وطن و ميهن اسلامى و امورى از اين قبيل به كار مىگيرد و گاهى به حمايت از جان، مال، آبرو و ناموس خويش اقدام مىكند و در برابر متجاوزان به حريم و حقوق خود و بستگانش به دفاع مىپردازد. بر اين اساس مىتوان دفاع را به دو قسم «دفاع از كيان اسلام و حوزه اسلامى» و «دفاع شخصى» تقسيم كرد كه به شرح آنها مىپردازيم.
[1]المنجد، لوِیس معلوف، واژة دفع.
[2]فرهنگ معارف اسلامِی، سِید جعفر سجادِی، ج 2، ص 325 (با اندکِی تصرّف).
اهميت دفاع از كيان اسلام و حوزه اسلامى
منظور از كيان اسلام و حوزه اسلامى، اساس اسلام، مسلمانان، اجتماع آنها و مانند آن است و دفاع از كيان اسلام دامنه گستردهاى دارد و دفاع از شعاير دينى، ارزشها، آرمانها و اهداف اسلامى، دفاع از كشور و نظام مقدس اسلام، دفاع از مسلمانان و سرزمينهاى آنان را در برمىگيرد.
دفاع از ضروريات زندگى بشر است و بدون آن نظم جامعه در هم مىريزد؛ مراكز عبادت از بين مىرود؛ هيچ كس آزادى پرستش خداوند را پيدا نخواهد كرد و سرانجام فساد و تباهى عالمگير مىشود. قرآن مجيد، اين واقعيت مسلّم را چنين بيان مىدارد:
(وَ لَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْارْضُ)[1]
اگر خدا بعضى از مردم را بهوسيله بعضى ديگر دفع نمىكرد، زمين تباه مىشد.
و در آيه ديگر مىفرمايد:
(وَ لَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ يُذْكَرُ فيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثيراً ...)[2]
اگر خدا بعضى از مردم را بهوسيله بعضى ديگر دفع نكند، ديرها، صومعهها و معابد يهود و نصارا و مسجدهايى كه نام خدا به فراوانى در آن برده مىشود، ويران مىگردد.
خداوند متعال به مردمى كه مورد تجاوز و تهاجم دشمن قرار گرفتهاند اجازه دفاع داده، مىفرمايد:
(اذِنَ لِلَّذينَ يُقاتَلُونَ بِانَّهُمْ ظُلِمُوا ...)[3]
به كسانى كه جنگ بر آنان تحميل گرديده، اجازه جهاد داده شده است؛ چرا كه مورد ستم قرار گرفتهاند.
[1]بقره (2)، آِیة 251.
[2]حجّ (22)، آِیة 40.
[3]همان، آِیة 39.
از عموميت اينگونه آيات مىتوان دريافت كه هرگاه دشمنان اسلام، سرزمينى از سرزمينهاى اسلامى را مورد هجوم قرار دهند و يا مسلمانان را دچار حمله و قتل و غارت كنند، بايد با آنها پيكار كرد.
دفاع از كيان اسلام به اندازهاى اهميت دارد كه بعضى از فقيهان نامدار همانند شيخ جعفر كاشفالغطا فتوا دادهاند كه فرمانده مىتواند نيروهاى مورد نياز- مسلمان يا غير مسلمان- را براى شركت در نبرد ملزم كند! همچنين مىتواند در صورت لزوم به نيروهاى حاضر در صحنه اجازه مرخصى ندهد، مگر آنكه نيروى رزمى به مقدار نياز در جبهه وجود داشته باشد.[1]
مرحوم ميرزاى قمى نيز اجبار افراد متخلف را- كه دفاع بر آنان واجب است- از باب امر به معروف، جايز بلكه واجب شمرده، در پاسخ اين پرسش كه:
در صورتى كه اين مجاهده [با روسيه] و مدافعه، لازم و واجب گرديد شرعاً، آيا كسانى كه در اين امر تهاون و تخاذل نموده، ترك واجب مىنمايند، از باب امر به معروف، اجبار به امتثال مىتوان نمود يا نه؟ و آيا كسانى كه تهاون و خوددارى مىنمايند، عاصى و معاقب اخروى هستند يا نه؟
مىفرمايد:
بلى، اين هم از اعظم انواع معروف است و ترك آن از اعظم انواع منكر، و جايز است (بلكه واجب است مؤكداً) بر كسى كه جامع شرايط امر به معروف و نهى از منكر باشد، عمل به آن.[2]
وجوب دفاع از كيان اسلام
اگر دشمن، اساس اسلام و اجتماع مسلمانان را تهديد كند و كشور اسلامى را مورد هجوم قرار دهد، بر مسلمانان واجب است، به هر وسيلهاى كه مىتوانند با بذل جان و مال و مانند آن دفاع نمايند.[3]
[1]ر.ک: کشف الغطا، شِیخ جعفر کاشف الغطا، ص 407.
[2]جامع الشتات، مِیرزاِی قمِی، ج 1، ص 383.
[3]تحرِیر الوسِیله، امام خمِینِی قدس سره، ج 1، ص 445.
در صورتى كه دشمن قصد تصرف كشور اسلامى و اسير كردن مسلمانان را دارد، دفاع به هر وسيله ممكن، واجب است.[1]
انواع تهاجم و دفاع
قلمرو اسلام از دو طريق «نظامى» و «غير نظامى» ممكن است مورد هجوم دشمنان واقع شود. هجوم غير نظامى آنان نيز در عرصههاى گوناگون سياسى، اقتصادى و فرهنگى صورت مىپذيرد. از اين رو، چگونگى دفاع در اين موارد يكسان نخواهد بود.
در تهاجم نظامى، دفاع، همگانى و به هر وسيله ممكن صورت مىگيرد. در تهاجم غير نظامى نيز به مقتضاى نوع آن در عرصههاى سياسى، اقتصادى يا فرهنگى، دفاع، شكل ديگرى به خود مىگيرد كه مسائل آن به تفصيل خواهد آمد.
بنابراين دفاع از حوزه اسلامى را مىتوان به دو نوع «دفاع نظامى» و «دفاع غير نظامى» تقسيم كرد.
[1]همان.