درس اول
اهميت، وجوب و اقسامِ دفاع
واژه «دفاع» از ماده «دفع» بهمعناى دور كردن و راندن است و در باب مفاعله به معناى حمايت كردن و يارى رساندن آمده است؛ «دافَعَ عَنْهُ» يعنى از او حمايت كرد و به او يارى رساند.[1]
در اصطلاح شرعى نيز نوعى جهاد است و آن در موقعى است كه دشمنان بر مردم مسلمان هجوم آورند.[2]
«دفاع» امرى فطرى است كه خداوند در نهاد همه موجودات عالم از جمله انسان قرار داده است. اسلام با مقرراتى كه درباره اين امر فطرى و چگونگى آن وضع كرده، آن را به شكل منطقى و درستى جهت داده است.
انسان، قدرت دفاعى خود را گاهى در جانبدارى از دين و آيين، مقدسات دينى، آرمانهاى مكتبى، وطن و ميهن اسلامى و امورى از اين قبيل به كار مىگيرد و گاهى به حمايت از جان، مال، آبرو و ناموس خويش اقدام مىكند و در برابر متجاوزان به حريم و حقوق خود و بستگانش به دفاع مىپردازد. بر اين اساس مىتوان دفاع را به دو قسم «دفاع از كيان اسلام و حوزه اسلامى» و «دفاع شخصى» تقسيم كرد كه به شرح آنها مىپردازيم.
[1]المنجد، لوِیس معلوف، واژة دفع.
[2]فرهنگ معارف اسلامِی، سِید جعفر سجادِی، ج 2، ص 325 (با اندکِی تصرّف).
اهميت دفاع از كيان اسلام و حوزه اسلامى
منظور از كيان اسلام و حوزه اسلامى، اساس اسلام، مسلمانان، اجتماع آنها و مانند آن است و دفاع از كيان اسلام دامنه گستردهاى دارد و دفاع از شعاير دينى، ارزشها، آرمانها و اهداف اسلامى، دفاع از كشور و نظام مقدس اسلام، دفاع از مسلمانان و سرزمينهاى آنان را در برمىگيرد.
دفاع از ضروريات زندگى بشر است و بدون آن نظم جامعه در هم مىريزد؛ مراكز عبادت از بين مىرود؛ هيچ كس آزادى پرستش خداوند را پيدا نخواهد كرد و سرانجام فساد و تباهى عالمگير مىشود. قرآن مجيد، اين واقعيت مسلّم را چنين بيان مىدارد:
(وَ لَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْارْضُ)[1]
اگر خدا بعضى از مردم را بهوسيله بعضى ديگر دفع نمىكرد، زمين تباه مىشد.
و در آيه ديگر مىفرمايد:
(وَ لَوْلا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِيَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ يُذْكَرُ فيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثيراً ...)[2]
اگر خدا بعضى از مردم را بهوسيله بعضى ديگر دفع نكند، ديرها، صومعهها و معابد يهود و نصارا و مسجدهايى كه نام خدا به فراوانى در آن برده مىشود، ويران مىگردد.
خداوند متعال به مردمى كه مورد تجاوز و تهاجم دشمن قرار گرفتهاند اجازه دفاع داده، مىفرمايد:
(اذِنَ لِلَّذينَ يُقاتَلُونَ بِانَّهُمْ ظُلِمُوا ...)[3]
به كسانى كه جنگ بر آنان تحميل گرديده، اجازه جهاد داده شده است؛ چرا كه مورد ستم قرار گرفتهاند.
[1]بقره (2)، آِیة 251.
[2]حجّ (22)، آِیة 40.
[3]همان، آِیة 39.
از عموميت اينگونه آيات مىتوان دريافت كه هرگاه دشمنان اسلام، سرزمينى از سرزمينهاى اسلامى را مورد هجوم قرار دهند و يا مسلمانان را دچار حمله و قتل و غارت كنند، بايد با آنها پيكار كرد.
دفاع از كيان اسلام به اندازهاى اهميت دارد كه بعضى از فقيهان نامدار همانند شيخ جعفر كاشفالغطا فتوا دادهاند كه فرمانده مىتواند نيروهاى مورد نياز- مسلمان يا غير مسلمان- را براى شركت در نبرد ملزم كند! همچنين مىتواند در صورت لزوم به نيروهاى حاضر در صحنه اجازه مرخصى ندهد، مگر آنكه نيروى رزمى به مقدار نياز در جبهه وجود داشته باشد.[1]
مرحوم ميرزاى قمى نيز اجبار افراد متخلف را- كه دفاع بر آنان واجب است- از باب امر به معروف، جايز بلكه واجب شمرده، در پاسخ اين پرسش كه:
در صورتى كه اين مجاهده [با روسيه] و مدافعه، لازم و واجب گرديد شرعاً، آيا كسانى كه در اين امر تهاون و تخاذل نموده، ترك واجب مىنمايند، از باب امر به معروف، اجبار به امتثال مىتوان نمود يا نه؟ و آيا كسانى كه تهاون و خوددارى مىنمايند، عاصى و معاقب اخروى هستند يا نه؟
مىفرمايد:
بلى، اين هم از اعظم انواع معروف است و ترك آن از اعظم انواع منكر، و جايز است (بلكه واجب است مؤكداً) بر كسى كه جامع شرايط امر به معروف و نهى از منكر باشد، عمل به آن.[2]
وجوب دفاع از كيان اسلام
اگر دشمن، اساس اسلام و اجتماع مسلمانان را تهديد كند و كشور اسلامى را مورد هجوم قرار دهد، بر مسلمانان واجب است، به هر وسيلهاى كه مىتوانند با بذل جان و مال و مانند آن دفاع نمايند.[3]
[1]ر.ک: کشف الغطا، شِیخ جعفر کاشف الغطا، ص 407.
[2]جامع الشتات، مِیرزاِی قمِی، ج 1، ص 383.
[3]تحرِیر الوسِیله، امام خمِینِی قدس سره، ج 1، ص 445.
در صورتى كه دشمن قصد تصرف كشور اسلامى و اسير كردن مسلمانان را دارد، دفاع به هر وسيله ممكن، واجب است.[1]
انواع تهاجم و دفاع
قلمرو اسلام از دو طريق «نظامى» و «غير نظامى» ممكن است مورد هجوم دشمنان واقع شود. هجوم غير نظامى آنان نيز در عرصههاى گوناگون سياسى، اقتصادى و فرهنگى صورت مىپذيرد. از اين رو، چگونگى دفاع در اين موارد يكسان نخواهد بود.
در تهاجم نظامى، دفاع، همگانى و به هر وسيله ممكن صورت مىگيرد. در تهاجم غير نظامى نيز به مقتضاى نوع آن در عرصههاى سياسى، اقتصادى يا فرهنگى، دفاع، شكل ديگرى به خود مىگيرد كه مسائل آن به تفصيل خواهد آمد.
بنابراين دفاع از حوزه اسلامى را مىتوان به دو نوع «دفاع نظامى» و «دفاع غير نظامى» تقسيم كرد.
[1]همان.
پرسش
1- دفاع چند قسم است؟
2- دفاع از كيان اسلام و حوزه اسلامى به چه معنا و چند نوع است؟
3- انواع تهاجم دشمنان به كيان اسلام و حوزه اسلامى را نام ببريد.
4- هرگاه دشمن، قصد تصرف كشور اسلامى را داشته باشد، وظيفه چيست؟
5- آيا فرمانده مىتواند نيروهاى مورد نياز را براى شركت در نبرد ملزم كند، يا به نيروهاى حاضر در صحنه اجازه مرخصى ندهد؟
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
درس دوم
شركت در دفاع
همانطور كه گذشت، «دفاع نظامى» يكى از انواع دفاع شمرده مىشود و منظور از آن، دفاع از اسلام و مسلمانان و سرزمين اسلامى و تمام چيزهايى است كه به اسلام و كشور اسلامى مربوط مىشود. اين دفاع در مقابل تهاجم نظامى دشمن صورت مىگيرد و مسلمانان وظيفه دارند به هر وسيله ممكن در مقام دفاع برآيند و دشمن متجاوز را عقب برانند.
شركت در اين دفاع، يك وظيفه عمومى است و مسامحه در آن گناهى نابخشودنى بوده، ذلّت و خوارى دنيا و عذاب دردناك آخرت را در پى خواهد داشت. بدين جهت، دفاع از اسلام و حوزه اسلامى واجب است و بسيج عمومى مسلمانان را مىطلبد و هر كس در حدّ توان و امكان خود بايد در آن شركت جويد. امام خمينى قدس سره مىفرمايد:
قضيه دفاع، عمومى است؛ مرد، زن، بزرگ، كوچك، پير و جوان همه بايد شركت كنند.
همان طورى كه عقل انسان هم حكم مىكند كه اگر كسى به شهر كسى ديگر هجوم آورد، اهالى شهر براى حفظ جهاتِ خودشان دفاع مىكنند و ديگر اينجا هيچ شرطى نيست. همه بايد دفاع كنند و اگر به كشور اسلامى ما هجوم، تعدّى يا تجاوز كنند، بر همه افراد مملكت، بر همه افراد كشور چه زن و چه مرد، چه بزرگ و چه كوچك، بر همه واجب است كه دفاع كنند.[1]
[1]صحِیفة نور، ج 12، ص 44.
براى توضيح بيشتر، به مسائل و استفتاءات زير توجه كنيد:
1- در جنگ دفاعى هر موقع كه دفاع واجب باشد بايد بر آن اقدام شود، اگر چه در ماه حرام باشد.[1]
2- دفاع از اسلام و جمهورى اسلامى به هر نحو ممكن بر تمام مكلفين واجب است و مشروط به اجازه نيست.[2]
3- دفع دشمن متجاوز، بر تمام مسلمين واجب كفايى است.[3]
4- در چه صورت شركت در جبهه اسلام بر همگان واجب است؟
در موقعى كه اسلام يا بلد اسلامى مورد هجوم واقع شود و به قدر كفايت نيروى مدافع در جبهه حاضر نشده باشد [بر همگان واجب است].[4]
رعايت شؤون انسانى در دفاع
مدّعيان حقوق بشر در دنياى امروز براى شكست خصم و دستيابى به اهدافشان از هيچ جنايتى فروگذار نمىكنند. به قواعد انسانى احترام نمىگذارند. بر مردم بىدفاع و شهروندان بىگناه آتش مىگشايند. زنان و كودكان بىگناه را قتل عام مىكنند. به پيران، از كار افتادگان و بيماران رحم نمىكنند و در نهايت، در برابر خصم خود به بدترين شكل رفتار مىكنند. نمونه اينگونه جنايتها در طول هشت سال دفاع مقدس از طرف رژيم بعثى عراق- كه همواره از طرف استكبار جهانى و ايادىاش نيز حمايت مىشد- به كرّات مشاهده شده است.
اما در تعاليم اسلامى، شؤون انسانى و قواعد بشر دوستانه، ارزش فراوانى دارد و تجاوز از حدود الهى در مقام دفاع مجاز شمرده نمىشود. قرآن كريم مىفرمايد:
[1]استفتاءات از محضر امام خمِینِی قدس سره، ج 1، ص 515.
[2]همان، ص 492.
[3]همان، ص 493.
[4]همان.