کتاب احکام دفاع و امر به معروف و نهی از منکر

بسيج نيروها

با توجه به اين‌كه خطرهاى فراوانى امت اسلامى را تهديد مى‌كند، مسلمانان طبق تعاليم قرآنى موظف شده‌اند كه نيروهاى خود را بسيج كنند و براى دفع اين تهديدها با يكديگر مشاركت نمايند.

قرآن كريم مسلمانان را به يك آماده باش هميشگى دعوت كرده، مى‌فرمايد:

(وَ اعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّكُمْ وَ اخَرينَ مِنْ دُونِهِمْ لا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ ...)[1]

هر نيرويى در توان داريد، براى مقابله با آن‌ها [: دشمنان‌]، آماده سازيد! و (همچنين) اسب‌هاى ورزيده (براى ميدان نبرد)، تا به‌وسيله آن، دشمنِ خدا و دشمنِ خويش را بترسانيد! و (همچنين) گروه ديگرى غير از اين‌ها را، كه شما نمى‌شناسيد و خدا آن‌ها را مى‌شناسد!

در اين آيه، پروردگار متعال مسلمانان را به بسيج نيروها، آمادگى دفاعى، تجهيز قواى نظامى و ادوات جنگى، جهت ترساندن دشمنان فرمان داده است. بر اين اساس، حكومت اسلامى وظيفه دارد، وسايل و ادوات جنگى پيشرفته را در جهت تقويت بنيه دفاعى كشور فراهم كند. چنان كه در اصل 151 قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران با تكيه بر آيه ياد شده تصريح شده است:

به حكم آيه كريمه(وَ اعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ ...)دولت موظف است براى همه افراد كشور برنامه و امكانات آموزش نظامى را برطبق موازين اسلامى فراهم نمايد؛ به‌طورى كه همه افراد همواره توانايى دفاع مسلحانه از كشور و نظام جمهورى اسلامى ايران را داشته باشد.

در اصل سوّم قانون اساسى نيز «تقويت كامل بنيه دفاع ملى از طريق آموزش نظامى عمومى براى حفظ استقلال و تماميت ارضى در نظام اسلامى كشور» به عنوان يكى از وظايف دولت اسلامى شمرده شده است.

[1]انفال (8)، آِیة 60.

آموزش نظامى‌

با توجه به اين‌كه دفاع از اسلام و كشور اسلامى بدون فراگيرى فنون نظامى ممكن نيست، بر تمام افرادى كه توانايى يادگيرى آن را دارند و احتمال مى‌رود كه به شركت آن‌ها در جبهه دفاع نياز باشد، فرا گرفتن آموزش نظامى واجب است. امام خمينى قدس سره در اين باره مى‌فرمايد:

دفاع بر همه واجب است. اگر دفاع بر همه واجب شد، مقدمات دفاع هم بايد عمل بشود، از آن جمله قضيه اين كه ترتيب نظامى بودن، ياد گرفتن انواع نظامى بودن را بر آن‌هايى كه ممكن است. اين‌طور نيست كه واجب باشد بر ما كه دفاع كنيم و ندانيم چه جور دفاع كنيم.

بايد بدانيم چه جور دفاع مى‌كنيم.[1]

همچنين مى‌فرمايد:

براى همه است كه تيراندازى را يادبگيرند. فنون جنگى را يادبگيرند. بايد ملت ما جوان‌هايشان مجهز باشند به همين جهاز، و علاوه بر جهاز دينى و ايمانى كه دارند، مجهز به جهازهاى مادى و سلاحى هم باشند و ياد گرفته باشند. اين طور نباشد كه يك تفنگ كه به دستشان آمد، ندانند كه با آن چه بكنند. بايد ياد بگيرند و ياد بدهند.[2]

خدمت سربازى‌

دفاع به زمان جنگ اختصاص ندارد، بلكه همواره افراد زيادى بايد با آمادگى كامل در مرزهاى كشور براى جلوگيرى از هجوم احتمالى دشمن حاضر باشند و گروهى ديگر براى مبارزه با دشمن داخلى و تبهكاران مهيا شوند. از اين رو، خدمت وظيفه عمومى براى جوانانى كه شرايط آن را دارند، لازم شمرده شده است.

[1]صحِیفة نور، ج 19، ص 280.

[2]همان، ج 10، ص 239.

استفتا: آيا رفتن به سربازى براى مشمولينى كه مشكلاتى دارند از نظر شرعى لازم است؟

جواب- بايد به سربازى بروند و يا مطابق مقررات معافى بگيرند و تخلّف جايز نيست.[1]

استفتا: اگر در مورد خدمت نظام وظيفه و رفتن به سربازى، پدر و مادر مخالفت كردند وظيفه چيست؟

جواب- اگر از نظر مقررات بايد به سربازى برويد، رفتن لازم است و پدر و مادر نبايد مزاحمت كنند.[2]

مرزبانى‌

از روشن‌ترين مصاديق آمادگى، مرزبانى و دفاع از مرزهاى كشور اسلامى است كه در فقه اسلامى در باب جهاد، فصلى در همين زمينه تحت عنوان «مرابطه» گشوده شده است.

شهيد ثانى قدس سره مرابطه را اين‌گونه تعريف كرده است:

مرابطه عبارت است از سنگربندى و كمين‌گيرى در اطراف كشور اسلامى، به‌منظور آگاهى و كسب اطلاع از وضعيت و احوال مشركين كه احتمال هجوم آنان مى‌رود.[3]

مرزدارى و مرزبانى براى حكومت اسلامى يك ضرورت است تا اميد دشمنان از دستيابى به كشور اسلامى قطع گردد. در آيه‌اى از قرآن كريم مى‌خوانيم:

(يا ايُّهَا الَّذينَ امَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ)[4]

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! (در برابر مشكلات و هوس‌ها) استقامت كنيد و در برابر دشمنان (نيز) پايدار باشيد و از مرزهاى خود، مراقبت كنيد و از خدا بپرهيزيد، شايد رستگار شويد!

در اين آيه شريف با جمله «رابِطُوا» به مسلمانان دستور آماده باش در برابر دشمنان و

[1]استفتاءات، ج 1، ص 502.

[2]همان.

[3]شرح لمعه، شهِید ثانِی، ج 1، ص 436.

[4]آل عمران (3)، آِیة 200.

مراقبت دائم از مرزها و سرحدّات كشورهاى اسلامى داده شده است تا هرگز گرفتار هجوم غافلگيرانه دشمن نشوند.

در روايات نيز از مرزبانى تجليل فراوانى شده است. به عنوان نمونه رسول خدا6مى‌فرمايد:

«مَنْ لَزِمَ الرِّباطَ لَمْ يَتْرُكْ مِنَ الْخَيْرِ مَطْلَباً وَ لَمْ يَتْرُكْ مِنَ الشَّرِّ مَهْرَباً»[1]

كسى كه كارش مرزبانى است تمام خوبى‌ها را درك كرده و از تمامى شرّها دورى گزيده است.

[1]مستدرک الوسائل، ج 11، ص 28.

پرسش‌

1- آمادگى‌هاى دفاعى چه مسائلى را در برمى‌گيرد؟

2- بسيج نيروها و تقويت كامل بنيه دفاع ملى از وظايف كيست؟

3- فرا گرفتن آموزش فنون نظامى بر چه كسانى واجب است؟

4- خدمت سربازى براى مشمولين چه حكمى دارد؟ و آيا مخالفت پدر و مادر در اين حكم مؤثر است؟

5- مرابطه را تعريف كنيد.

درس چهارم

زنان و دفاع‌

همان‌طور كه گذشت «مرد بودن» يكى از شرايط جهاد ابتدايى است و با توجه به اين شرط، جهاد بر زنان واجب نيست. چنان كه رسول خدا6فرمود:

«كَتَبَ اللَّهُ الْجِهادَ عَلى‌ رِجالِ امَّتى‌ ...»[1]

خداوند، جهاد را بر مردان امت من واجب كرده است.

از امام حسين7نيز نقل شده كه فرمود:

«... انَّ الْجِهادَ مَرْفُوعٌ مِنَ النِّساءِ»[2]

همانا جهاد از زنان برداشته شده است.

البته واجب نبودن جهاد بر زنان به معناى مجاز نبودن آنان براى شركت در صحنه نبرد نيست. بلكه به اين معنا است كه اين كار طاقت فرسا و سنگين به عنوان امر واجب بر آنان تكليف نشده است، ولى اگر بخواهند مى‌توانند در صحنه پيكار حاضر شوند و خدمات ارزنده‌اى مناسب شأن خود، انجام دهند.

اين حكم از طرفى با طبيعت زنان سازگار است و آن‌ها با توجه به وضعيت جسمانى ويژه خود، توان تحمل كارهاى سنگين را ندارند. چنان‌كه مرحوم علامه حلّى مى‌فرمايد:

[1]مستدرک الوسائل، ج 11، ص 25.

[2]همان.

جهاد بر زنان واجب نيست؛ چون توانايى قيام به آن را ندارند ....[1]

از طرف ديگر، با توجه به تعاليم اسلامى، وظيفه اصلى زنان، تلاش و مبارزه در سنگر خانه و خانواده‌است. نقش زنان در تربيت فرزند، خوب شوهردارى كردن، ترغيب و تشويق شوهر و فرزندان و پدر و برادران خود براى شركت در نبرد، جهت يارى دين و صبر و شكيبايى فراوانى كه در اين ميان تحمل مى‌كنند، دست كمى از جهاد و حضور در صحنه پيكار ندارد؛ از اين رو، در بعضى از روايات مى‌خوانيم كه: «جهاد زن، خوب شوهردارى كردن است.»[2]، «جهاد زن، صبر بر ناملايمات همسرش است.»[3]، «زن، از زمان حمل تا حين تولد و تا زمانى كه طفل را از شير بازمى‌گيرد، پاداش مرزبان اسلام را دارد و چنانچه در اين ايام بميرد، به منزله شهيد است.»[4]، «هر زنى كه شوهر خود را در راه جهاد يارى دهد خداوند به اندازه ثوابى كه به همسر ايوب7بخشيده، به وى پاداش مى‌دهد.»[5]

اما در قضيه دفاع، مسأله اين‌گونه نيست. در دفاع تكليف، همگانى است و مشروط به شرطى نيست. از اين رو، همه افراد اعم از زن و مرد، پير و جوان و كوچك و بزرگ موظفند در حد توان و امكان دفاع كنند و دشمن متجاوز را عقب برانند.

شهيد ثانى قدس سره مى‌نويسد:

اگر مسلمانان از طرف كفار مورد هجوم قرار گرفتند، به‌طورى كه كفار اراده استيلا بر بلاد مسلمانان، اسير كردن و گرفتن اموال و مانند آن را دارند، در اين صورت جهاد و دفع آن دشمن بر آزاد و بنده و مرد و زن واجب است و اين جهاد متوقف بر اجازه امام معصوم7يا حضور او نيست. همچنين اين وجوب، اختصاص به مسلمانانِ مورد تجاوز ندارد، بلكه بر هر مسلمانى كه از اين هجوم آگاه باشد ... واجب است.[6]

[1]تذکرة الفقها، علامة حلِّی، ج 1، ص 405.

[2]نهج البلاغه، فِیض الاسلام، حکمت 131، ص 1152.

[3]وسائل الشِیعه، ج 11، ص 15.

[4]مکارم الاخلاق، طبرسِی، ص 234.

[5]همان، ص 201.

[6]مسالک الافهام، شهِید ثانِی، ج 1، ص 148.

علامه حلّى قدس سره نيز مى‌نويسد:

جايز است كه از زنان براى دفاع در ميدان نبرد، استفاده شود و مستحب است كه از زنان مسنّ استفاده گردد و شركت زنان جوان كراهت دارد.[1]

استفتا: وظيفه زنان مسلمان در امر جهاد حق عليه باطل چيست؟

جواب- جهاد بر زن‌ها واجب نيست، ولى گذشت كه دفاع بر هر شخصى در حدود توانايى و امكانات واجب است.[2]

آموزش فنون نظامى‌

استفتا: آيا بانوان مى‌توانند آموزش فنون نظامى ببيند يا خير؟

جواب- آموزش فنون نظامى براى بانوان با مراعات كامل وظايف شرعيه مانع ندارد و اگر موقوف است به اين‌كه نامحرم آن‌ها را آموزش دهد، احتراز نمايند.[3]

بر اساس اين فتوا، زنان با مراعات حدود شرعى مى‌توانند آداب جنگ و فنون نظامى را فراگيرند و به هنگام دفاع به كار بندند، ليكن نقش زنان در صحنه دفاع بايد متناسب شأن آن‌ها باشد؛ همان‌طور كه در صدر اسلام چنين بود؛ در صدر اسلام، زنان كم و بيش به فنون جنگى آشنا بودند؛ در تداركات و امداد رسانى به مسلمانان كمك مى‌كردند؛ براى جنگجويان غذا تهيه مى‌كردند، تشنه‌ها را سيراب، زخم مجروحان را مداوا و در تخليه مجروحان به مكان‌هاى مخصوص همكارى مى‌كردند، به رزمندگان روحيه مى‌دادند و در صورت ضرورت نيز دست به شمشير برده، دفاع مى‌كردند. شهيد مطهرى قدس سره در اين باره مى‌فرمايد:

پيغمبر اكرم6زن‌ها را در جنگ‌ها شركت مى‌داد، ولى آن‌ها كارى را كه بيشتر متناسب با زن‌ها بود، انجام مى‌دادند، احياناً در يك موقع شدت، زن‌ها هم شمشير برمى‌داشتند. چنان كه در جهاد اسلامى اگر موقع دفاع بشود، زن و مرد و كوچك و بزرگ همه بايد شركت بكنند و

[1]تحرِیر الاحکام، علامة حلِّی، ج 1، ص 132.

[2]استفتاءات، ج 1، ص 503.

[3]سِیماِی زن در کلام امام خمِینِی قدس سره، ص 150.