کتاب احکام دفاع و امر به معروف و نهی از منکر

استفتا: آيا رفتن به سربازى براى مشمولينى كه مشكلاتى دارند از نظر شرعى لازم است؟

جواب- بايد به سربازى بروند و يا مطابق مقررات معافى بگيرند و تخلّف جايز نيست.[1]

استفتا: اگر در مورد خدمت نظام وظيفه و رفتن به سربازى، پدر و مادر مخالفت كردند وظيفه چيست؟

جواب- اگر از نظر مقررات بايد به سربازى برويد، رفتن لازم است و پدر و مادر نبايد مزاحمت كنند.[2]

مرزبانى‌

از روشن‌ترين مصاديق آمادگى، مرزبانى و دفاع از مرزهاى كشور اسلامى است كه در فقه اسلامى در باب جهاد، فصلى در همين زمينه تحت عنوان «مرابطه» گشوده شده است.

شهيد ثانى قدس سره مرابطه را اين‌گونه تعريف كرده است:

مرابطه عبارت است از سنگربندى و كمين‌گيرى در اطراف كشور اسلامى، به‌منظور آگاهى و كسب اطلاع از وضعيت و احوال مشركين كه احتمال هجوم آنان مى‌رود.[3]

مرزدارى و مرزبانى براى حكومت اسلامى يك ضرورت است تا اميد دشمنان از دستيابى به كشور اسلامى قطع گردد. در آيه‌اى از قرآن كريم مى‌خوانيم:

(يا ايُّهَا الَّذينَ امَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ)[4]

اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد! (در برابر مشكلات و هوس‌ها) استقامت كنيد و در برابر دشمنان (نيز) پايدار باشيد و از مرزهاى خود، مراقبت كنيد و از خدا بپرهيزيد، شايد رستگار شويد!

در اين آيه شريف با جمله «رابِطُوا» به مسلمانان دستور آماده باش در برابر دشمنان و

[1]استفتاءات، ج 1، ص 502.

[2]همان.

[3]شرح لمعه، شهِید ثانِی، ج 1، ص 436.

[4]آل عمران (3)، آِیة 200.

مراقبت دائم از مرزها و سرحدّات كشورهاى اسلامى داده شده است تا هرگز گرفتار هجوم غافلگيرانه دشمن نشوند.

در روايات نيز از مرزبانى تجليل فراوانى شده است. به عنوان نمونه رسول خدا6مى‌فرمايد:

«مَنْ لَزِمَ الرِّباطَ لَمْ يَتْرُكْ مِنَ الْخَيْرِ مَطْلَباً وَ لَمْ يَتْرُكْ مِنَ الشَّرِّ مَهْرَباً»[1]

كسى كه كارش مرزبانى است تمام خوبى‌ها را درك كرده و از تمامى شرّها دورى گزيده است.

[1]مستدرک الوسائل، ج 11، ص 28.

پرسش‌

1- آمادگى‌هاى دفاعى چه مسائلى را در برمى‌گيرد؟

2- بسيج نيروها و تقويت كامل بنيه دفاع ملى از وظايف كيست؟

3- فرا گرفتن آموزش فنون نظامى بر چه كسانى واجب است؟

4- خدمت سربازى براى مشمولين چه حكمى دارد؟ و آيا مخالفت پدر و مادر در اين حكم مؤثر است؟

5- مرابطه را تعريف كنيد.

درس چهارم

زنان و دفاع‌

همان‌طور كه گذشت «مرد بودن» يكى از شرايط جهاد ابتدايى است و با توجه به اين شرط، جهاد بر زنان واجب نيست. چنان كه رسول خدا6فرمود:

«كَتَبَ اللَّهُ الْجِهادَ عَلى‌ رِجالِ امَّتى‌ ...»[1]

خداوند، جهاد را بر مردان امت من واجب كرده است.

از امام حسين7نيز نقل شده كه فرمود:

«... انَّ الْجِهادَ مَرْفُوعٌ مِنَ النِّساءِ»[2]

همانا جهاد از زنان برداشته شده است.

البته واجب نبودن جهاد بر زنان به معناى مجاز نبودن آنان براى شركت در صحنه نبرد نيست. بلكه به اين معنا است كه اين كار طاقت فرسا و سنگين به عنوان امر واجب بر آنان تكليف نشده است، ولى اگر بخواهند مى‌توانند در صحنه پيكار حاضر شوند و خدمات ارزنده‌اى مناسب شأن خود، انجام دهند.

اين حكم از طرفى با طبيعت زنان سازگار است و آن‌ها با توجه به وضعيت جسمانى ويژه خود، توان تحمل كارهاى سنگين را ندارند. چنان‌كه مرحوم علامه حلّى مى‌فرمايد:

[1]مستدرک الوسائل، ج 11، ص 25.

[2]همان.

جهاد بر زنان واجب نيست؛ چون توانايى قيام به آن را ندارند ....[1]

از طرف ديگر، با توجه به تعاليم اسلامى، وظيفه اصلى زنان، تلاش و مبارزه در سنگر خانه و خانواده‌است. نقش زنان در تربيت فرزند، خوب شوهردارى كردن، ترغيب و تشويق شوهر و فرزندان و پدر و برادران خود براى شركت در نبرد، جهت يارى دين و صبر و شكيبايى فراوانى كه در اين ميان تحمل مى‌كنند، دست كمى از جهاد و حضور در صحنه پيكار ندارد؛ از اين رو، در بعضى از روايات مى‌خوانيم كه: «جهاد زن، خوب شوهردارى كردن است.»[2]، «جهاد زن، صبر بر ناملايمات همسرش است.»[3]، «زن، از زمان حمل تا حين تولد و تا زمانى كه طفل را از شير بازمى‌گيرد، پاداش مرزبان اسلام را دارد و چنانچه در اين ايام بميرد، به منزله شهيد است.»[4]، «هر زنى كه شوهر خود را در راه جهاد يارى دهد خداوند به اندازه ثوابى كه به همسر ايوب7بخشيده، به وى پاداش مى‌دهد.»[5]

اما در قضيه دفاع، مسأله اين‌گونه نيست. در دفاع تكليف، همگانى است و مشروط به شرطى نيست. از اين رو، همه افراد اعم از زن و مرد، پير و جوان و كوچك و بزرگ موظفند در حد توان و امكان دفاع كنند و دشمن متجاوز را عقب برانند.

شهيد ثانى قدس سره مى‌نويسد:

اگر مسلمانان از طرف كفار مورد هجوم قرار گرفتند، به‌طورى كه كفار اراده استيلا بر بلاد مسلمانان، اسير كردن و گرفتن اموال و مانند آن را دارند، در اين صورت جهاد و دفع آن دشمن بر آزاد و بنده و مرد و زن واجب است و اين جهاد متوقف بر اجازه امام معصوم7يا حضور او نيست. همچنين اين وجوب، اختصاص به مسلمانانِ مورد تجاوز ندارد، بلكه بر هر مسلمانى كه از اين هجوم آگاه باشد ... واجب است.[6]

[1]تذکرة الفقها، علامة حلِّی، ج 1، ص 405.

[2]نهج البلاغه، فِیض الاسلام، حکمت 131، ص 1152.

[3]وسائل الشِیعه، ج 11، ص 15.

[4]مکارم الاخلاق، طبرسِی، ص 234.

[5]همان، ص 201.

[6]مسالک الافهام، شهِید ثانِی، ج 1، ص 148.

علامه حلّى قدس سره نيز مى‌نويسد:

جايز است كه از زنان براى دفاع در ميدان نبرد، استفاده شود و مستحب است كه از زنان مسنّ استفاده گردد و شركت زنان جوان كراهت دارد.[1]

استفتا: وظيفه زنان مسلمان در امر جهاد حق عليه باطل چيست؟

جواب- جهاد بر زن‌ها واجب نيست، ولى گذشت كه دفاع بر هر شخصى در حدود توانايى و امكانات واجب است.[2]

آموزش فنون نظامى‌

استفتا: آيا بانوان مى‌توانند آموزش فنون نظامى ببيند يا خير؟

جواب- آموزش فنون نظامى براى بانوان با مراعات كامل وظايف شرعيه مانع ندارد و اگر موقوف است به اين‌كه نامحرم آن‌ها را آموزش دهد، احتراز نمايند.[3]

بر اساس اين فتوا، زنان با مراعات حدود شرعى مى‌توانند آداب جنگ و فنون نظامى را فراگيرند و به هنگام دفاع به كار بندند، ليكن نقش زنان در صحنه دفاع بايد متناسب شأن آن‌ها باشد؛ همان‌طور كه در صدر اسلام چنين بود؛ در صدر اسلام، زنان كم و بيش به فنون جنگى آشنا بودند؛ در تداركات و امداد رسانى به مسلمانان كمك مى‌كردند؛ براى جنگجويان غذا تهيه مى‌كردند، تشنه‌ها را سيراب، زخم مجروحان را مداوا و در تخليه مجروحان به مكان‌هاى مخصوص همكارى مى‌كردند، به رزمندگان روحيه مى‌دادند و در صورت ضرورت نيز دست به شمشير برده، دفاع مى‌كردند. شهيد مطهرى قدس سره در اين باره مى‌فرمايد:

پيغمبر اكرم6زن‌ها را در جنگ‌ها شركت مى‌داد، ولى آن‌ها كارى را كه بيشتر متناسب با زن‌ها بود، انجام مى‌دادند، احياناً در يك موقع شدت، زن‌ها هم شمشير برمى‌داشتند. چنان كه در جهاد اسلامى اگر موقع دفاع بشود، زن و مرد و كوچك و بزرگ همه بايد شركت بكنند و

[1]تحرِیر الاحکام، علامة حلِّی، ج 1، ص 132.

[2]استفتاءات، ج 1، ص 503.

[3]سِیماِی زن در کلام امام خمِینِی قدس سره، ص 150.

شركت هم مى‌كنند، ولى رسول اكرم حتى‌الامكان زن‌ها را به كارهاى متناسب با خودشان مثل پانسمان كردن مى‌گماشت.[1]

نقش زنان در چگونگى دفاع‌

در تهاجم نظامى دشمنان، زنان همچون مردان موظفند كه به هر وسيله ممكن اعم از جان و مال، دفاع كنند و دشمن متجاوز را به عقب برانند و از استيلاى آن‌ها بر مسلمانان و سرزمين‌هاى اسلامى جلوگيرى كنند.[2]

همچنين در عرصه‌هاى سياسى، اقتصادى و فرهنگى نيز هرگاه دشمنان بخواهند به يكى از اين روش‌ها بر كشور اسلامى و مسلمانان سلطه اقتصادى، سياسى و فرهنگى پيدا كنند، زنان همانند مردان موظفند در صحنه دفاع حاضر شوند و از استيلاى دشمنان در عرصه‌هاى ياد شده جلوگيرى كنند. به عنوان مثال:

1- اگر در روابط سياسى بين دولت اسلامى با دولت‌هاى بيگانه ترسيده شود كه بيگانگان بر ممالك اسلامى تسلط يابند، بر زنان نيز لازم است كه با اين گونه روابط مخالفت كنند و دولت اسلامى را به قطع اين‌گونه روابط ملزم نمايند.[3]

2- اگر در روابط اقتصادى و بازرگانى با بيگانگان بر حوزه اسلام و كشور اسلامى يا بر بازار مسلمانان و زندگى اقتصادى آن‌ها ترسيده شود، بر زنان نيز واجب است از داشتن چنين روابطى اجتناب كنند و در اين صورت اگر فقها و مراجع بزرگ، مصرف كالاهاى خارجى را تحريم كنند، زنان هم واجب است همچون مردان پيروى نمايند.[4]

3- در صورتى كه روابط كشور اسلامى با ديگر كشورها، موجب استعمار فرهنگى شود، بر زنان واجب است از داشتن چنين روابطى اجتناب كنند.[5]

لازمه دفاع زنان در عرصه‌هاى سياسى، اقتصادى و فرهنگى، حضور آنان در اين عرصه‌ها

[1]پِیرامون جمهورِی اسلامِی، شهِید مطهرِی قدس سره، ص 63.

[2]ر.ک: توضِیح المسائل، امام خمِینِی، م 2826 ـ 2827.

[3]ر.ک: همان، م 2830.

[4]ر.ک: تحرِیر الوسِیله، ج 1، ص 486 ـ 487، م 5 و 10.

[5]ر.ک: همان، ص 486، م 5.

است و اسلام نيز به‌طور قطع با اين حضور موافق است وگرنه دفاع عملى، مفهومى نخواهد داشت.

شهيد مطهرى قدس سره در اين باره مى‌فرمايد:

ما بايد حد وسط وحد اعتدال را حفظ كنيم. اسلام، دين معتدل است ... منطق اسلام، يك منطق معتدل است. بعد از اين همه جامعه اسلامى و جمهورى اسلامى بدون شركت زن‌ها قابل دوام نيست.[1]

بنابراين، زنان حق دارند در صحنه‌هاى اجتماعى- سياسى حضور داشته باشند. آگاهى‌هاى لازم را به دست آورند، دشمنان ستمگر را بشناسند، از ترفندهاى گوناگون آنان براى تسلط بر كشور اسلامى آگاهى داشته باشند و راه‌هاى احتمالى نفوذ آنان را براى مسلّط شدن بشناسند، تا هنگام لزوم بتوانند از استقلال كشور در عرصه‌هاى ياد شده دفاع كنند.

حسن ختام اين درس قسمتى از وصيت‌نامه الهى- سياسى امام خمينى قدس سره است كه مى‌فرمايد:

ما مفتخريم كه بانوان و زنان، پير و جوان، خرد و كلان، در صحنه‌هاى فرهنگى و اقتصادى و نظامى، حاضر و همدوش مردان، يا بهتر از آنان در راه تعالى اسلام و مقاصد قرآن كريم فعاليت دارند و آنان كه توان جنگ دارند در آموزش نظامى- كه براى دفاع از اسلام و كشور اسلامى، از واجبات‌مهم است- شركت و ازمحروميت‌هايى‌كه توطئه دشمنان و ناآشنايى دوستان از احكام اسلام و قرآن بر آن‌ها، بلكه بر اسلام و مسلمانان تحميل نمودند، شجاعانه و متعهدانه خود را رهانيده و از قيد خرافاتى كه دشمنان براى منافع خود به دست نادانان و بعضى آخوندهاى بى‌اطلاع از مصالح مسلمين به وجود آورده بودند، خارج نموده‌اند و آنان كه توان جنگ ندارند در خدمت پشت جبهه به نحو ارزشمندى كه دل ملت را از شوق و شعف به لرزه مى‌آورد و دل دشمنان و جاهلان بدتر از دشمنان را از خشم و غضب مى‌لرزاند، اشتغال دارند، و ما مكرر ديديم كه زنان بزرگوارى، زينب‌گونه3، فرياد مى‌زنند كه فرزندان خود را از دست داده و در راه خداى تعالى و اسلام عزيز از همه چيز خود گذشته و مفتخرند به اين امر و مى‌دانند آنچه به دست آورده‌اند، بالاتر از جنّات نعيم است، چه رسد به متاع ناچيز دنيا.

[1]پِیرامون جمهورِی اسلامِی، ص 63 ـ 64.