انحراف و فساد مىشوند و يا مشتمل بر غنا و موسيقى مطرب و لهو و مناسب با مجالس لهو و گناه باشند، توليد و خريد و فروش و اجاره فيلمها و همچنين اجاره ويدئو براى استفاده از آن در اين امور جايز نيست.[1]
برخورد با مفاسد اجتماعى
سؤال- اگر مأمورانى كه از طرف دولت وظيفه جلوگيرى از فساد را به عهده دارند، در انجام وظيفه خود كوتاهى كنند، آيا خود مردم مىتوانند اقدام به اين كار بكنند؟
جواب- دخالت اشخاص ديگر در امورى كه از وظايف نيروهاى امنيتى و قضايى محسوب مىشود، جايز نيست، ولى مبادرت مردم به امر به معروف و نهى از منكر با رعايت حدود و شرايط آن، اشكال ندارد.[2]
[1]همان، ص 264.
[2]اجوبة الاستفتائات، ص 231 ـ 232.
پرسش
1- منظور از دفاع فرهنگى چيست؟
2- حكم مد و مدگرايى كه موجب ترويج فرهنگ اجنبى شود، چيست؟
3- آيا كروات و پاپيون زدن جايز است؟
4- آيا استفاده از فيلمهاى مبتذل كه موجب فساد اخلاقى شود، جايز است؟
5- وظيفه ما در برخورد با مفاسد اجتماعى چيست؟
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
درس هشتم
دفاع از جان و مال
از ديدگاه اسلام، جان، مال، آبرو و ناموس انسان اهميت فراوانى دارد و احترام آن بر همگان لازم و ضرورى است. رسول خدا6در بخشى از خطبه خود در «حجةالوداع» اهميت جان و آبرو را چنين توصيف مىكند:
«ايُّهَا النَّاسُ انَّ دِماءَكُمْ وَ اعْراضَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرامٌ الى انْ تَلْقَوْا رَبَّكُمْ، كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هذا، فى بَلَدِكُمْ هذا»[1]
مردم! چنان كه اين روز (ايّام حج) و اين شهر (مكّه) محترم است، خون، عرض و آبروى شما هم محترم است. حق ريختن خون و بردن آبروى يكديگر را نداريد، تا آن گاه كه به ديدار خدا نايل گرديد.
در جاى ديگر مىفرمايد:
«الْمُؤْمِنُ حَرامٌ كُلُّهُ: عِرْضُهُ، وَ مالُهُ وَ دَمُهُ»[2]
همه چيز مؤمن- اعم از عرض و آبرو، مال و خونش- محترم است (و كسى حق تجاوز به هيچ يك از آنها را ندارد).
[1]تحف العقول، ابن شعبة حرّانِی، ص 31.
[2]همان، ص 57.
اسلام، تجاوز به جان، مال و ناموس انسان را محكوم كرده و دفاع از آنها را به عنوان حقّى لازم براى او قرار داده است، تا از هر گونه تعرّض نسبت به آنها جلوگيرى نمايد.
در اين درس به شرح احكام دفاع از جان و مال مىپردازيم:
دفاع از جان
با ارزشترين دارايى انسان كه بايد در حفظ آن كوشيد، گوهر وجود و جان آدمى است.
حفظ نفس در اسلام بسيار مهم است و قرآن كريم، به ناحق كشتن انسان را باقتل همه انسانها برابر دانسته، از آن نهى كرده است.[1]در آيهاى مىخوانيم:
(وَ لا تَقْتُلوُا النَّفْسَ الَّتى حَرَّمَ اللَّهُ الَّا بِالْحَقِّ ...)[2]
انسانى را كه خداوند محترم شمرده، جز به حق (و به دستور شرع) به قتل نرسانيد.
بيشتر فقها معتقدند كه انسان براى دفاع از جان خود و بستگانش حق دارد هر تدبيرى بينديشد و با هر وسيلهاى كه مىتواند دفاع كند، و بر او واجب است كه در مقام دفاع، نهايت سعى خود را براى دفع مهاجم انجام دهد. جهت توضيح مطلب، به چند مسأله در اين باره اشاره مىكنيم.
1- اگر شخص مهاجم به كسى هجوم آورد تا ظالمانه او را بكشد، بر او واجب است به هر وسيله ممكن، دفاع كند و تسليم شدن و پذيرفتن ظلم جايز نيست.[3]
2- در صورتى كه به او حمله كند تا او را به قتل رساند، واجب است دفاع نمايد، اگر چه بداند كشته مىشود و در صورتى كه احتمال كشته شدن دهد، به طريق اوْلى بايد دفاع كند.[4]
[1]ر.ک: مائده (5)، آِیة 32.
[2]انعام (6)، آِیة 151.
[3]تحرِیر الوسِیله، ج 1، ص 487، مسأله 2.
[4]همان، ص 488، مسأله 10.
3- اگر مهاجم به قصد قتل به انسان هجوم آورد، واجب است از خويش دفاع كند، اگر چه بداند دفاع او بىفايده است و حق تسليم شدن ندارد.[1]
4- اگر به وابستگان كسى- همانند فرزند، پدر، برادر و يا بقيه كسانى كه با او مرتبط هستند حتى خدمتكار- ظالمانه هجوم آورند، جايز بلكه واجب است از ايشان دفاع نمايد؛ اگر چه به قتل مهاجم منجر شود.[2]
يك نكته مهم
از نظر اسلام نهتنها كشتن ديگران مورد نهى و نكوهش قرار گرفته، بلكه خودكشى نيز- به هر وسيلهاى كه باشد- امرى ناپسند، حرام و از جمله گناهان كبيره شمرده شده است.
اسلام به مسلمانان اجازه نمىدهد كه با رضايت خود، خويشتن را به نابودى بسپارند. قرآن كريم مىفرمايد:
(... وَ لا تَقْتُلُوا انْفُسَكُمْ انَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحيماً * وَ مَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَ ظُلْماً فَسَوْفَ نُصْليهِ ناراً وَ كانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسيراً)[3]
خودكشى نكنيد! خداوند نسبت به شما مهربان است و هر كس اين عمل را از روى تجاوز و ستم انجام دهد، به زودى او را در آتشى وارد خواهيم ساخت و اين كار براى خدا آسان است.
از اين آيه شريف استفاده مىشود كه هر كس از اين فرمان الهى سرپيچى كند و دست به خودكشى بزند، نه تنها به آتش اين جهان مىسوزد، بلكه در آتش قهر و غضب پروردگار نيز خواهد سوخت.
امام صادق7مىفرمايد:
[1]همان، ص 489، مسأله 12.
[2]همان، مسأله 3.
[3]نساء (4)، آِیات 29 ـ 30.
(مَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ مُتَعَمِّداً فَهُوَ فى نارِ جَهَنَّمَ خالِداً فيها)[1]
هر كس از روى عمد خودكشى كند در آتش دوزخ جاويدان معذّب خواهد بود.
مىتوان گفت گناه خودكشى از ديگر كشى هم سنگينتر است؛ چرا كه قاتل ديگران فرصت توبه و جبران را مىيابد، ولى كسى كه دست به انتحار مىزند، چنين فرصتى را نيز از خويش سلب كرده است.
دفاع از مال
همان گونه كه آدمى از جان خويش دفاع مىكند، براى حفاظت از اموال خود نيز بايد تلاش كرده، در محدوده قدرت خود از آن مراقبت كند. برخى از احكام دفاع از مال به قرار زير است:
1- بدون ترديد انسان حق دارد- در حد توان خود- دزد را از مال خويش دور كند.[2]
2- اگر كسى به مال خودِ انسان يا خانوادهاش هجوم آورد، مىتواند شخص مهاجم را به هر وسيله ممكن دفع كند، اگر چه به كشته شدن او [مهاجم] منجر شود.[3]
3- در صورتى كه دزد پس از كتك خوردن راه گريز در پيش گيرد، از زدن او بايد خوددارى شود ودر صورت ادامه، اگر صدمهاى بر او وارد شد، ضارب ضامن است.[4]
4- چنانچه دزد را دستگير كند، كتك زدن، قتل و مجروح كردن او جايز نيست [و بايستى تحويل مقامات قضايى گردد] و اگر صدمهاى بر او وارد شود، ضامن است.[5]
5- اگر مدافع براى راندن دزد چارهاى جز زدن و مجروح كردن او ندارد، [چنين كند و] ضمانى در كار نيست.[6]
[1]وسائل الشِیعه، ج 19، ص 13.
[2]تحرِیر الوسِیله، ج 1، ص 487، مسأله 1.
[3]همان، ص 488، مسأله 5.
[4]همان، ص 490، مسأله 25.
[5]همان، مسأله 22.
[6]همان.
6- اگر قدرت دفع دزد را نداشته باشد و [مىداند كه] چنانچه دفاع كند، كشته خواهد شد، دفاع واجب نيست؛ بلكه احتياط آن است كه اگر يقين به كشته شدن دارد يا احتمال كشته شدن هم مىدهد تسليم شود.[1]
[1]همان، ص 488، مسأله 10.