تركش، موجب غرامت.[1]
انواع جعاله
جعاله بر دو نوع «عام» و «خاص» است:
1- جعاله عام
اگر جاعل (: كارفرما)، براى انجام كار به فردى خاص نظر ندارد- مثلًا اعلام مىكند كه هر كس، فلان كار را برايم انجام دهد، فلان مبلغ به او پاداش مىدهم- چنين جعالهاى را «جعاله عام» مىگويند.[2]در جعاله عام، اگر عملى را چند نفر بهطور مشترك انجام دهند، هر يك به مقدار سهمى كه در كار داشتهاند، در پاداش سهيم خواهند بود.[3]
2- جعاله خاص
چنانچه جاعل، شخصى معيّن را مخاطب قرار دهد و مثلًا به او بگويد: اگر مركب سوارى مرا پيدا كنى فلان مبلغ به تو مىپردازم، به چنين جعالهاى «جعاله خاص» گفته مىشود.[4]
در جعاله خاص، اگر كار را شخصى ديگر غير از شخص معيّن انجام دهد، هيچ يك مستحق پاداش نخواهند شد.[5]
اگر بخشى از كار را فرد معيّن و بخشى را فردى ديگر انجام دهد، فرد معيّن تنها به مقدار كارى كه انجام داده مستحق پاداش خواهد بود، و ديگرى مستحق چيزى از ناحيه جاعل نخواهد بود.[6]
احكام جعاله
1- كسى كه كار را پيش از جعاله يا به قصد رايگان انجام داده است،
[1]- تحريرالوسيله، ج 1، ص 542، م 16
[2]- همان، ص 538
[3]- همان، ص 541، م 13
[4]- همان، ص 538
[5]- همان، م 8
[6]- همان، م 14
مستحق اجرت نيست.[1]
2- عامل، در دو صورت مستحق اجرة المثل است:
الف- در جايى كه جعاله، بر اثر جهالت[2]باطل شود؛
ب- درجايى كه جاعل، مقدار جعل را معيّن نكرده و تنها وعده مژدگانى داده است.[3]
3- جز صاحب مال يا كار، كسى ديگر نيز مىتواند از خرج خود براى انجام آن، جعاله تعيين كند.[4]
عاريه
«عاريه» آن است كه انسان مال خود را به ديگرى بدهد كه از آن استفاده بكند و در عوض، چيزى هم از او نگيرد.[5]
عاريه از سنّتهاى پسنديده اسلام است كه مردم بهواسطه آن نياز خود را به آسانترين وجه، برطرف مىسازند. از مهمترين بركات عاريه، افزون بر پيشگيرى از اسراف و مشكلات اقتصادى، شكوفايى فضايل اخلاقى جامعه است كه بارزترين مصداقهاى آن ايجاد مهر و الفت، تعاون و وحدت، همدلى و اخوت است؛ چنانكه رسول خدا6فرموده است:
«اذا ارادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْراً صَيَّرَ حَوائِجَ النَّاسِ الَيْهِ»[6]
آن گاه كه خداوند براى بندهاى خير بخواهد، رفع نياز مردم را بهدست او مىسپارد.
[1]- تحريرالوسيله، ج 1، ص 540، م 9
[2]- منظور از جهالت اين است كه جعاله بر عمل غير معلومى واقع شود بهطورى كه دستيابى عامل به آن ممكن نباشد؛ مثل اينكه بگويد: «هر كس آنچه را كه از من گم شده برگرداند. فلان مبلغ به او مىدهم.» در اين مورد عامل نسبت به عمل جهل دارد و نمىداند چه چيزى را بجويد
[3]- تحرير الوسيله، ج 1، ص 540، م 6
[4]- همان، م 7
[5]- توضيح المسائل، م 2344
[6]- كنزالعمال، ج 6، ص 7
احكام عاريه
1- لازم نيست در عاريه صيغه بخوانند و اگر مثلًا لباس را به قصد عاريه به كسى بدهد و او به همين قصد بگيرد، عاريه صحيح است.[1]
2- عاريه از عقود جايز است و طرفين هر وقت بخواهند مىتوانند شىء عاريه را بازپس بگيرند يا پس دهند.[2]
3- چيزى را كه منفعتش مال انسان است، مثلًا آن را اجاره كرده مىتواند عاريه بدهد. ولى اگر در اجاره شرط كرده باشد كه خودش از آن استفاده كند، نمىتواند آن را به ديگرى عاريه دهد.[3]
4- چيزى را كه عاريه كرده، بدون اجازه صاحب آن نمىتواند به ديگرى اجاره يا عاريه بدهد.[4]
5- اگر كسى در نگهدارى چيزى كه عاريه كرده است، كوتاهى نكند و در استفاده از آن زيادهروى نيز نكند و اتفاقاً آن چيز تلف شود، ضامن نيست، مگر در دو صورت ذيل:
الف- درصورتى كه در عاريه شرط ضمانت شده باشد؛
ب- چيزى را كه عاريه كرده است، طلا يا نقره باشد.[5]
6- بر عاريه گيرنده واجب است به همان منفعتى كه عاريه دهنده برايش معيّن كرده است، اكتفا و از استفادههاى ديگر خوددارى كند. همچنين، هنگام استفاده نبايد بيش از حد معمول و متعارف از جنس عاريهاى استفاده كند. پس، اگر از نوع استفاده يا حد معمولش تعدى كند، غاصب و ضامن است؛ بدين صورت كه اگر تعدى در نوع استفاده باشد، اجرت آن را بايد بپردازد و اگر تعدى در استفاده بيش از حد معمول باشد، بعيد
[1]- توضيح المسائل، م 2345
[2]- تحريرالوسيله، ج 1، ص 544، م 8
[3]- توضيح المسائل، م 2347
[4]- همان، م 2358
[5]- تحريرالوسيله، ج 1، ص 546، م 12؛ توضيحالمسائل، م 2349
نيست كه اجرت استفاده بيشتر بر او واجب باشد.[1]
7- اگر بداند مالى را كه عاريه كرده، غصبى است، بايد آن را به صاحبش برساند و نمىتواند به عاريه دهنده بدهد.[2]
امانت
«امانت» عبارت است از قرار دادن مال نزد ديگرى، تا آن را براى مالكش حفظ كند.[3]
قرآن كريم، امانتدارى را بهعنوان يكى از مهمترين ويژگىهاى مؤمنان معرّفى كرده است:
(وَالَّذينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَ عَهْدِهِمْ راعُونَ)[4]
و [مؤمنان] كسانى هستند كه به امانتها و عهد و پيمان خود وفا مىكنند.
در احاديث معصومين:نيز از آن بهعنوان مهمترين «محك ايمان» ياد شده است؛ چنان كه امام صادق7مىفرمايد:
«لا تَغْتَرُّوا بِصَلاتِهِمْ وَ لا بِصِيامِهِمْ، فَأِنَّ الرَّجُلَ رُبَّما لَهِجَ بِالصَّلاةِ وَالصَّوْمِ حَتَّى لَوْ تَرَكَهُ اسْتَوْحَشَ، وَ ليكِنِ اخْتَبِرُوهُمْ عِنْدَ صِدْقِ الْحَديثَ وَ أَداءِ الْأَمانَةِ»[5]
فريب نماز و روزههايشان را نخوريد؛ زيرا بسا كه كسى به نماز و روزه انس مىگيرد تا آن جا كه اگر آن را رها كند به هراس مىافتد، ولى آنان را به راستگويى و امانت بيازماييد.
اقسام امانت
1- امانت مالكانه:
سپردن امانت به ديگرى را كه به خواست و اذن مالك صورت مىگيرد، «امانت
[1]- تحريرالوسيله، ج 1، ص 545، م 10
[2]- توضيح المسائل، م 2360
[3]- فرهنگ فارسى عميد، واژۀ امانت
[4]- مؤمنون (23)، آيۀ 8
[5]- اصول كافى، كلينى، تصحيح و تعليق علىاكبر غفارى، ج 2، ص 104
[1]
[1]
مالكانه» گويند؛ خواه اين كار تنها براى امانتدارى باشد- مانند وديعه- يا به تبع عنوانى ديگر، كه مقصود اصلى است؛ مانند مال رهنى، عاريهاى، اجارهاى و مضاربهاى.
2- امانت شرعى:
مالى كه بدون خواست و اذن مالك و بدون غصب، در اختيار كسى قرار گيرد «امانت شرعى» ناميده مىشود؛ مانند موارد زير:
الف- چيزى كه (بهواسطه باد يا سيل) بهطور قهرى دراختيار شخصى قرار گيرد.
ب- مالى كه مالك، بدون اطلاع خود و گيرنده به وى تسليم مىكند (مانند پولى كه در جيب لباس يافت شود و هيچ يك، از آن آگاه نباشند).
ج- مقدار اضافهاى كه بر اثر اشتباه در حساب، از فروشنده يا خريدار بهديگرى مىرسد.
د- مال پيدا شده.
ه- مالى كه از دزد يا غاصب مىگيرند.
و- مالى كه از ديوانه يا كودك براى حفظ از تلف مىگيرند.
ز- هنگامىكه كسى مال معلوم المالك را، كه در خطر تلف است، براى حفظ آن نزد خود نگه مىدارد.[1]
نكته: در امانت شرعى، واجب است كه امانتدار، مال را حفظ كند و در نخستين فرصت ممكن آن را به صاحبش برساند يا او را آگاه سازد. ولى در امانت مالكانه، تا عنوان قرارداد به حال خود باقى است، ردّ امانت واجب نيست. در هر دو صورت، چنانچه بدون تعدى و تفريط به مال آسيبى برسد، امانتدار ضامن نخواهد بود.[2]
شرايط امانتدار و امانتگذار
امانتدار و امانتگذار، بايد هر دو بالغ و عاقل باشند. پس اگر انسان مالى را پيش بچه يا
[1]- تحريرالوسيله، ج 1، ص 556
[2]- همان
ديوانه امانت بگذارد يا ديوانه و بچه، مالى را پيش كسى امانت بگذارند، صحيح نيست.[1]
احكام امانت
1- اگر مالك، مال خود را به كسى بدهد و بگويد نزد تو امانت باشد و او نيز بپذيرد يا بدون اين كه مالك سخنى بگويد به كسى بفهماند مال را براى نگهدارى بدو مىدهد و او هم به قصد نگهدارى بگيرد، بايد به احكام وديعه و امانتدارى عمل نمايد.[2]
2- كسىكه چيزى را امانت مىگذارد، هر وقت بخواهد مىتواند آن را پس بگيرد و كسى هم كه امانت را قبول مىكند، هر وقت بخواهد مىتواند آن را به صاحبش برگرداند.[3]
3- كسىكه نمىتواند امانت را نگهدارى نمايد، بنابر احتياط واجب نبايد قبول كند ولى اگر صاحب مال در نگهدارى آن عاجزتر باشد و كسى هم كه بهتر حفظ كند نباشد، اين احتياط واجب نيست.[4]
4- كسىكه امانت را قبول مىكند بايد آن را در جاى مناسب نگهدارد و اگر در جاى غير مناسب بگذارد و تلف شود، بايد عوض آن را بدهد، و براى تشخيص مناسبت، نظر عرف ملاك است.[5]
[1]- توضيحالمسائل، م 2328
[2]- توضيحالمسائل، م 2327
[3]- همان، م 2332
[4]- همان، م 2330
[5]- همان، م 2334
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة