امام خمينى در پاسخ اين پرسش: «آيا آواز خواندن زوجه براى زوج خود، در صورتى كه منجر به غنا شود جايز است يا خير؟» فرمود: «حرام است.»[1]
آواز (غناى) زنهاى خواننده در عروسىها، استثنا شده است. احتياط واجب، آن است كه اين آواز به هنگام بردن عروس به خانه شوهر و مجلسى كه براى قبل و بعد آن مهيا شده است، اكتفا شود. احتياط مستحب، اجتناب از آن در همه وقت و همه جا است.[2]
2. فالگيرى و پيشگويى: كارِ فالگيرى و پيشگويى، حرام است. پيش گويى با پيش بينى- كه در هواشناسى كاربرد دارد- تفاوت دارد. مقام معظم رهبرى در پاسخ اين پرسش: «آيا فالگيرى از طريق سنگريزه و كسب درآمد با آن، جايز است؟» فرمود: «اخبار به كذب، جايز نيست.»[3]
نيز در پاسخ اين پرسش: «اشخاصى هستند كه محل گمشده يا دزدى را در آينه به ما نشان مىدهند، كمك گرفتن از آنها چه صورتى دارد؟» فرمود: «اين عمل جايز نيست.»[4]
3. سحر و جادوگرى: جادوگرى، ياد گرفتن و تعليم دادن و كاسبى با آن، حرام است. مقصود از سحر، كارى است كه ساحران انجام مىدهند؛ چيزهايى را مىنويسند يا مىخوانند، مىكشند يا مىدمند كه در بدن، قلب يا عقل شخص سِحر شده اثر مىگذارد، و وى را احضار يا خواب يا بيهوش مىكند، يا دوستى و دشمنىاش را نسبت به چيزى بر مىانگيزد.[5]
امام خمينى در پاسخ اين پرسش: «كسى كه سِحر ساحر را باطل مىكند و شخصى را نجات مىدهد، آيا حرام است و گناه دارد اين كار يا خير؟» فرمود: «اگر سحر مىكند جايز نيست و اگر حفظ نفس يا واجب ديگرى بر آن موقوف باشد، با ملاحظه اهميت واجب ديگر، مانع ندارد.»[6]
4. نقاشى و مجسمه سازى: صورت سازى موجودات جاندار، مانند انسان و حيوان، اگر به صورت مجسمه باشد مانند مجسمه هايى كه از سنگ و فلزات و چوب و مانند آن مىسازند،
[1]استفتاءات، ج 2، ص 15.
[2]رسالة نوِین، ج 3، ص 212.
[3]اجوبة الاستفتاءات، ص 270، س 1232.
[4]استفتاءات، ج 2، ص 22.
[5]تحرِیر الوسِیله، ج 1، ص 458.
[6]استفتاءات، ج 2، ص 21.
حرام است؛ ولى اگر تصوير، مجسمهاى نباشد، جايز است؛ هر چند كه احتياط (مستحب) ترك آن است.
به تصوير كشيدن غير جانداران، مانند درختان و گلها، جايز است؛ هر چند به صورت مجسمه باشد. در اين مورد، فرقى ميان انواع تصوير نيست و نقاشى، ترسيمى، گلدوزى و كندهكارى، حكم يكسان دارند.
همانطور كه مجسمه سازى جانداران حرام است، كسب درآمد با ساختن مجسمه و گرفتن دستمزد براى آن نيز حرام است؛ البته خريد و فروش مجسمه و تصوير، مالك شدن و استفاده كردن از آنها و نيز نگاه كردن به آنها جايز است؛ چنانكه تصويربردارى و عكاسى با دوربين نيز جايز است.[1]
عروسك سازى نيز حكم مجسمه سازى را دارد و جايز نيست.[2]
مقام معظم رهبرى در پاسخ پرسشى درباره حكم ساخت عروسك، مجسمه، نقاشى و ترسيم چهره موجودات زنده، خريد و فروش و نگهدارى و ارائه آنها در نمايشگاه فرمود:
ساخت مجسمه و نقاشى و ترسيم موجودات بىروح، اشكال ندارد و همچنين نقاشى و ترسيم چهره موجودات ذى روح، اگر بدون برجستگى باشد و يا مجسمه آنها به صورت غير كامل باشد، اشكال ندارد؛ ولى ساخت مجسمه انسان يا ساير حيوانات به صورت كامل اشكال دارد؛ اما خريد و فروش و نگهدارى و نقاشى و مجسمه جايز است و ارائه آنها در نمايشگاه هم اشكال ندارد.[3]
نيز درباره عروسك سازى و مجسمه سازى به وسيله دستگاه مخصوص فرمود:
اگر ساخت مجسمه به وسيله دستگاه، مستند به فعل مستقيم انسان نباشد، اشكال ندارد. در غير اين صورت، اشكال دارد.[4]
[1]تحرِیر الوسِیله، ج 1، ص 456.
[2]ر.ک: استفتاءات، ج 2، ص 19.
[3]رسالة اجوبة الاستفتاءات، سِید علِی خامنهاِی، ص 267 ـ 268.
[4]همان، ص 268.
پرسش
1. كار كردن زن در خانه از نظر فقهى چه حكمى دارد؟
2. آيا مرد مىتواند زن را به انجام كارهاى خانه مجبور كند؟
3. كار كردن زن در بيرون از منزل چه حكمى دارد؟
4. دليل جواز اشتغال بانوان چيست؟
5. زن در چه صورتى پس از ازدواج مىتواند در بيرون از منزل كار كند؟
6. آيا شوهر مىتواند از كار كردن زن در بيرون از منزل جلوگيرى كند؟
7. در چه صورتى مرد مىتواند از كار كردن همسرش در بيرون از منزل جلوگيرى نمايد؟
8. در چه صورتى مرد نمىتواند مانع كار كردن همسرش در بيرون از منزل گردد؟
9. اگر اشتغال زن موجب تضييع حقوق زناشويى شوهر شود، تكليف چيست؟
10. آيا زن مىتواند بدون توافق همسرش، در ارگانهاى انقلابى فعاليت كند؟
11. حدود و ضوابط شرعى اشتغال بانوان چيست؟
12. تدريس خانمها براى آقايان چه حكمى دارد؟
13. در چه صورتى زن مىتواند رانندگى كند؟
14. غنا يعنى چه و حكم آن چيست؟
15. آواز خوانى زن بر شوهر چه حكمى دارد؟
16. آواز خوانى زنان در چه موردى استثنا شده است؟ توضيح دهيد.
17. فالگيرى چه حكمى دارد؟
18. كسب درآمد از طريق جادوگرى چه حكمى دارد؟
19. جادوگرى در چه صورتى اشكالى ندارد؟
20. حكم نقاشى، مجسمه سازى و عكاسى را بنويسيد.
21. ساختن عروسك و مجسمه در چه صورتى اشكال ندارد؟
فصل هفتم
حقوق متعلق به اموال زوجه
بر اموال و داراييهاى زن حقوقى- اعم از حق مالى واجب و مستحب- تعلق مىگيرد. انفاقهاى مستحب، مانند: صدقه، احسان و كمكهاى مالى به افراد، از حقوق مالى مستحب است. پرداخت خمس و زكات، نفقه والدين، كفارات و جريمههاى مالى شرعى از حقوق واجبى است كه بر اموال زن تعلق مىگيرد.
آنچه در اين فصل مورد بررسى قرار مىگيرد تنها حقوق واجبى است كه بر داراييهاى زن تعلق مىگيرد.
1. خمس
خمس، عبارت است از
(وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُم مِن شَيْءٍ فَأَنَّ لِلّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ)(انفال: 41)
بدانيد هرگونه غنيمتى كه به دست آوريد، خمس آن براى خدا و براى پيامبر و براى نزديكان و يتيمان و مسكينان و در راه ماندگان است.
در روايات آمده است: «براى هيچ كس حلال نيست با مالى كه خمس آن را نداده چيزى بخرد، جز آن كه سهم خمس آن را [جدا كند و] به ما برساند و اين حق محمد6و آل محمد6است.[1]
[1]وسائل الشِیعه، ج 6، ص 378.
امام رضا7مىفرمايد:
هيچ مالى حلال نمىگردد مگر از طريقى كه خداوند آن را حلال كرده است؛ خمس، پشتوانه ما براى تقويت دين ما و اداره زندگى ما و كمك به دوستان ما است. با خمس، آبروى خود را از كسانى كه از قدرتشان بيم داريم، حفظ مىكنيم. پس خمس را از ما دريغ نداريد و خود را از دعاى ما محروم نكنيد.[1]
زن نيز مانند مرد مكلّف است اگر درآمدى دارد مازاد مخارج سالانه آن را محاسبه كرده، خمس آن را بپردازد. همچنين است اگر پولى پسانداز كرده و سال بر او گذشته باشد.
الف. موارد خمس
به منفعت كسب، مال مخلوط به حرام، غنيمت جنگ، معدن، گنج، جواهرى كه به واسطه غوّاصى در دريا به دست مىآيد و زمينى كه كافر ذمّى از مسلمان بخرد، خمس تعلق مىگيرد.»
از ميان موارد ياد شده، تنها به ذكر دو مورد از آن كه بيشتر مورد ابتلاست اشاره مىكنيم:
1. منفعت كسب: هرگاه انسان از تجارت يا صنعت يا كسبهاى ديگر، مالى به دست آورد، اگر چه مثلًا نماز و روزه ميتى را به جا آورد و از اجرت آن، مالى تهيه كند، چنانچه از مخارج سال خود او و عيالاتش زياد بيايد، بايد خمس آن را بدهد.[3]
2. مال حلال مخلوط به حرام: اگر مال حلال با مال حرام به طورى مخلوط شود كه انسان نتواند آنها را از يكديگر تشخيص دهد و صاحب مال حرام و مقدار آن، هيچ كدام معلوم نباشد، بايد خمس تمام مال را بدهد و بعد از دادن خمس، بقيه مال حلال مىشود.[4]
مهريه، ارث و هديه خمس ندارند.[5]نيز آن چه از منافع كسب در بين سال به مصرف خوراك،
[1]همان، ص 375.
[2]توضِیح المسائل، مسئلة 1751.
[3]همان، مسئلة 1752.
[4]همان، مسئلة 1813.
[5]بِیشتر مراجع در هدِیه، خمس را واجب مِیدانند و بعضِی نِیز مانند آِیت الله مکارم و مرحوم فاضل لنکرانِی مِیفرماِیند: هدِیه بنا بر احتِیاط واجب خمس دارد.
پوشاك، اثاثيه، خريد منزل، عروسى، جهيزيه، زيارت و مانند آن، در صورتى كه از شأن او زياد نباشد و زياده روى هم نكرده باشد خمس ندارد.[1]
نيز لوازمى كه با استفاده از آنها، عين آنها باقى مىماند، مثل فرش، خمس ندارد. اگر نيازهاى مصرفى روزمرّه، مانند برنج و روغن، اضافه بيايد و تا سر سال خمسى باقى بماند، خمس دارند.[2]
ب. سال خمسى
سال خمسى، وقتى است كه شخص، همه ساله، بنابر موازين شرعى، به حساب خود رسيدگى مىكند. شروع سال خمسى، براى كسى كه شغلش كاسبى است و درآمد تدريجى دارد، روز شروع كاسبى است؛ براى كارمند، وقتى است كه اولين حقوقش را مىگيرد و براى كشاورز و باغدار هنگام جمعآورى محصول است.[3]
براى كسى كه شغلش كاسبى نيست، چنان چه به طور اتفاقى معاملهاى كند و منفعتى ببرد، بعد از گذشت يك سال از موقعى كه فايده برده، بايد خمس مقدار زياد آمده از خرج سالش را بدهد.[4]
اگر هر كدام از زن و شوهر درآمدى مستقل دارند، بايد سال خمسى مستقل به حسب درآمد خود داشته باشند و واجب است هر كدام خمس باقى مانده حقوق و درآمد سالانه خود را در پايان سال خمسى خويش بپردازد.[5]
تأخير پرداخت خمس از سال خمس به سال ديگر، جايز نيست؛ هر چند هر وقت آن را بپردازند اداى بدهى حاصل مىشود.[6]
ج. وظيفه شخص خمس نداده
كسى كه از اوّل تكليف خمس نداده، اگر از منافع كسب چيزى كه به آن احتياج ندارد خريده و يك سال از خريد آن گذشته، بايد خمس آن را بدهد و اگر اثاث خانه و چيزهاى ديگرى كه به آنها
[1]ر.ک: رسالة اجوبة الاستفتاءات، ج 1، ص 255 و 257؛ توضِیح المسائل، مسئلة 1753 ـ 1754، 1759، 1764 و ... .
[2]اجوبة الاستفتاءات، ج 1، ص 276.
[3]تحرِیر الوسِیله، ج 1، ص 488، مسئلة 6.
[4]توضِیح المسائل، مسئلة 1765.
[5]ر.ک: رسالة اجوبة الاستفتاءات، ج 1، ص 307.
[6]ر.ک: همان، ص 299.
احتياج دارد مطابق شأن خود خريده، پس اگر بداند در بين سالى كه در آن سال فايده برده آنها را خريده، لازم نيست خمس آنها را بدهد و اگر نداند كه در بين سال خريده يا بعد از تمام شدن سال، بنا بر احتياط واجب، بايد با حاكم شرع مصالحه كند.[1]
د. استفتائات
1. زن و شوهرى، هر دو كار مىكنند و درآمد دارند، آيا به پول زن هم خمس تعلّق مىگيرد؟
جواب: در زايد بر آنچه در بين سال خرج زندگى كرده، خمس واجب است.[2]
2. زنى كه همه حقوق خود يا مقدارى از آن را- براى خرج زندگى- در اختيار شوهر خود قرار مىدهد، آيا بايد خمس همه حقوق را بدهد يا خمس باقيمانده را؟
جواب: هر مقدار از حقوق هر يك از زن و شوهر از مخارج سال زياد بيايد، صاحب حقوق مالك آن است و بايد خمس آن را بپردازد و چنانچه زن به شوهر بخشيده است و چيزى از آنچه بخشيده شده زياد نيايد، خمس ندارد.[3]
3. زن و شوهرى براى اينكه خمس به اموال آنها تعلق نگيرد، قبل از رسيدن سال خمسىشان، اقدام به هديه كردن سود سالانه خود به يكديگر مىكنند، اميدواريم حكم خمس آنها را بيان فرماييد.
جواب: با اين گونه بخشش كه براى فرار از خمس است، خمسِ واجب از آنان ساقط نمىشود.[4]
4. طلايى كه مرد براى زن خود مىخرد، آيا بايد خمسش را بدهد؟
جواب: اگر به مقدار شئون باشد، خمس ندارد.[5]
5. در حدود هيجده مثقال طلا داشتم، ... [و] آن را فروختم ... آيا ... پول [آن] خمس دارد يا نه؟
جواب: اگر طلاها از درآمد كسب و حقوق شما تهيّه شده پول فروش آنها خمس دارد، مگر آنكه خمس پول آن داده شده باشد و اگر بخشش و مثل آن بوده، خمس ندارد.[6]
[1]توضِیح المسائل، مسئلة 1797.
[2]استفتاءات، ج 1، ص 386، س 128.
[3]همان.
[4]رسالة اجوبة الاستفتاءات، ص 178، س 856.
[5]استفتاءات، ج 1، ص 355، س 34.
[6]همان، ص 360، س 48.
6. خمس لوازم منزل چگونه محاسبه مىشود؟
جواب: لوازمى كه با استفاده از آنها عين آن باقى مىماند، مثل فرش و غير آن، خمس ندارد؛ ولى از نيازهاى مصرفى روزمره، مانند برنج و روغن و غير آنها، آنچه اضافه بيايد و تا سر سال خمسى باقى بماند، خمس دارد.[1]
7. آيا ملاك عدم وجوب خمس در مؤونه، استفاده از آن در طول سال است يا اينكه نياز به آن در طى سال كافى است، هر چند موردى براى استفاده از آن پيش نيايد؟
جواب: ملاك در امثال لباس و فرش و مانند آن از چيزهايى كه هنگام استفاده، عين آنها باقى مىماند، نياز به آنها است؛ ولى در احتياجات روزانه زندگى، مانند برنج و روغن و غيره، مصرف است كه هر چه از مصرف سالانه آنها زياد بيايد، خمس دارد.[2]
8. يك سرويس ظروف منزل وجود دارد، آيا استفاده از بعضى از آنها براى عدم تعلق خمس به آن كافى است؟
جواب: معيار عدم تعلّق خمس به لوازم منزل، صدق عنوان نياز به آن مطابق با شأن عرفى مناسب با انسان است، هر چند در طول سال از آن استفاده نشود.[3]
9. يك خانواده 3 تا 4 نفرى آيا چند دست رختخواب مىتواند داشته باشد كه جزء ضروريات اوليه منزل مىباشد، لطفاً حكم شرعى را بيان فرماييد؟
جواب: اشخاص، مختلفند؛ و ميزان، نياز عرفى و مراعات شئون است.[4]
10. اشيايى را كه انسان در طول سال خمسى مىخرد و سپس آن را بعد از سال خمسىاش مىفروشد، چه حكمى دارد؟
جواب: اشياى ياد شده اگر جزو لوازم زندگى است و جهت استفاده شخصى خريده است، خمس ندارد؛ ولى اگر آن را براى فروش خريده و فروش آن هم تا سر سال خمسى ممكن است، پرداخت خمس سود آن واجب است. در غير اين صورت، تا آن را نفروخته، خمس ندارد
[1]رسالة اجوبة الاستفتاءات، ص 191، س 911.
[2]همان، ص 194، س 922.
[3]همان، ص 190، س 903.
[4]استفتاءات، ج 1، ص 379، س 105.