کتاب احکام اقتصادی خانواده

فصل هشتم

تدبير منزل‌

«تدبير»، در اصل به معناى چيزى را دنبال چيزى آوردن است و «تدبير امر» يعنى اشياى متعدد و مختلف را طورى تنظيم كنى و ترتيب‌دهى كه هر كدام در جاى خاص خود قرار بگيرد؛ به طورى كه به محض تنظيم، آن غرضى كه از هر كدام آنها دارى و فايده‌اى كه هر كدام دارد حاصل گردد. بر اين پايه، «تدبير منزل» يعنى منظم كردن امور خانه و تصرفاتى كه به آن مربوط است؛ به طورى كه وضع آن رو به صلاح گذارد و اهل منزل از فوايد مطلوب آن برخوردار شوند.[1]

با توجه به اينكه انديشيدن و چاره‌انديشى كردن، لازمه تدبير است، اهل لغت، چاره انديشى و انديشيدن براى انجام درستِ كارها يا پيدا كردن راه حل مشكل يا مسئله‌اى را تدبير ناميده‌اند.[2]بر اين اساس، مى‌توان گفت تدبير منزل كه شاخه‌اى از فلسفه و حكمت عملى است، چاره انديشى، برنامه ريزى و مديريت كردن در تنظيم امور خانه و زندگى خانوادگى است.

ضرورت و اهميت تدبير

ضرورت و اهميت تدبير در امور زندگى، سبب شده است كه معصومان7با سخن و سيره خود، بر آن تأكيد ورزند. امام على7تدبير و برنامه‌ريزى كردن را صلاح زندگى دانسته: «صَلاحُ الْعَيْشِ التَّدْبيرُ»[3]و دنياى بدون تدبير را بى‌خير معرفى كرده است: «لا خَيْرَ فى دُنْيا لا تَدْبيرَ فيها».[4]

[1]ر.ک: ترجمة تفسِیر المِیزان، ج 11، ص 394.

[2]ر.ک: فرهنگ بزرگ سخن، حسن انورِی، واژة تدبِیر.

[3]شرح غرر الحکم، ج 4، ص 194.

[4]بحار الانوار، ج 70، ص 307.

مردى به امام صادق7عرض كرد: به ما گفته‌اند: اقتصاد و تدبير در معيشت، نيمى از كسب است.

آن حضرت فرمود: لا، بَلْ هُوَ الْكَسْبُ كُلُّهُ، وَ مِنَ الدّينِ التَّدْبيرُ فِى الْمَعيشَةِ؛ نه، بلكه اين كار، همه كسب است و تدبير در معيشت، جزئى از دين (و دين دارى) است.

نقش زن در تدبير منزل‌

اسلام، سرپرستى خانواده را بر عهده مرد گذاشته و او را به تأمين هزينه زندگى همسر و فرزندان و حمايت از آنان موظف ساخته است؛ اما نقش زن در مديريت كانون خانواده و تدبير امور داخلى آن را ناديده نگرفته است. رسول خدا6مى‌فرمايد:

... الرَّجُلُ فِى اهْلِهِ راعٍ وَ هُوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ وَ الْمَرْأَةُ فى بَيْتِ زَوْجِها راعِيَةٌ وَ هِىَ مَسْئُولَةٌ عَنْ رَعِيَّتِها ...[1]

مرد سرپرست و نگهبان خانواده و در برابر آنان مسئول است و زن [نيز]، در خانه شوهرش نگهبان است و از رعيّت [خانه، اموال و داراييهاى شوهر و فرزندان‌][2]او مورد بازخواست قرار مى‌گيرد.

درايت و زيركى زن، دقت و ظرافت او در برنامه ريزى و مديريت درست او، اعتدال مطلوب اسلامى را در خانه و زندگى حاكم مى‌سازد، اقتصاد خانواده را سامان مى‌دهد و خانواده را به صلاح و سعادت رهنمون مى‌سازد.

با توجه به اين مقدمه، با ذكر مواردى از نقش آفرينى زن در تدبير و تنظيم امور داخلى خانواده، بحث را پى مى‌گيريم.

1. تقدير معيشت‌

زن شايسته، همواره دخل و خرج زندگى مشترك را مورد ارزيابى و اندازه‌گيرى قرار مى‌دهد و چگونگى تأمين نيازهاى خود و اعضاى خانواده را با آن ميزان مى‌سنجد و بر همان پايه خرج مى‌كند. امام على7مى‌فرمايد:

[1]عوالِی اللآلِی، ج 1، ص 129.

[2]در بعضِی رواِیات چنِین آمده است: «اَلمَرأَةُ راعِِیَةٌ عَلِی مالِ زَوجِها وَ مَسئُولَةٌ عَنهُ» ر.ک: مستدرک الوسائل، ج 14، ص 248؛ «وَ المرأةُ راعِيةٌ عَلى بَيتِ بَعلِها و وُلدِهِ و هِيَ مَسؤولَةٌ عَنهُم» ر.ک: ارشاد القلوب، دِیلمِی، ج 1، ص 184.

التَّقْديرُ نِصْفُ الْعَيْشِ.[1]

اندازه‌گيرى، نيمى از زندگى است.

منظور از «تقدير» در اين گفتار، حسابگرى، سنجيدن ميزان دخل و خرج و به اندازه خرج كردن است.

امام على7، افسار گسيختگى و عدم حسابگرى در هزينه‌هاى زندگى را موجب تنگدستى مى‌داند: «تَرْكُ التَّقْديرِ فِى الْمَعيشَةِ يُورِثُ الْفَقْرَ.»[2]

امام صادق7مى‌فرمايد:

اذا ارادَ اللَّهُ عَزَّوَجَلَّ بِاهْلِ بَيْتٍ خَيْراً رَزَقَهُمُ الرِّفْقَ فِى الْمَعيشَةِ.[3]

هرگاه خداوند بزرگ براى خانواده‌اى خير بخواهد، رفق در زندگى را به آنان روزى مى‌كند.

رفق در معيشت، آن است كه انسان براى گذران زندگى تدبير كند و به آنچه خدايش روزى كرده، بسازد و پا از گليم خود درازتر نكند.

2. ميانه‌روى در مصرف‌

تدبير زنِ شايسته را مى‌توان در شيوه زندگى‌اش شناخت؛ چنين زنى، اعتدال و ميانه‌روى را الگوى عملى خود قرار مى‌دهد و از آن تجاوز نمى‌كند؛ ساده زيست و كم خرج است؛ از حدّ متعارف و معمول خارج نمى‌شود؛ از امكاناتى كه خدايش داده، درست استفاده مى‌كند. رسول خدا6درباره ويژگيهاى چنين زنى مى‌فرمايد:

خَيْرُ نِسائِكُمُ الطَّيِّبَةُ الطَّعامُ، الطَّيِّبَةُ الرّيحُ الَّتى انْ انْفَقَتْ انْفَقَتْ بِمَعْرُوفٍ وَ انْ امْسَكَتْ امْسَكَتْ بِمَعْرُوفٍ فَتِلْكَ عامِلٌ مِنْ عُمَّالِ اللَّهِ وَ عامِلُ اللَّهِ لايَخيبُ.[4]

بهترين زنان شما، زنى است كه غذاى پاكيزه بپزد، خوشبو و پاكيزه باشد، خرج كردن و خرج نكردنش بر اساس معروف (و متعارف) باشد. چنين بانويى از كارگزاران خداست و كارگزار خدا زيان نمى‌بيند.

[1]بحار الانوار، ج 71، ص 347.

[2]بحار الانوار، ج 71، ص 349.

[3]الکافِی، ج 5، ص 88.

[4]همان، ص 325.

نيز مى‌فرمايد:

اعْظَمُ النِّساءِ بَرَكَةً ايْسَرُهُنَّ مَئُونَةً.[1]

زنى كه مخارج او آسان‌تر و سبك‌تر باشد بركتش بيشتر [از ديگر زنان‌] است.

3. پرهيز از اسراف و تبذير

اسراف، به معناى تجاوز كردن از حدّ اعتدال و از گناهان كبيره است. بر اساس روايات، شاخصهاى اسراف عبارت است از:

الف. مصرف به گونه‌اى باشد كه به تلف كردن و ضايع ساختن آن بينجامد، مانند اينكه آب و غذا را دور بريزد. رسول خدا6مى‌فرمايد:

همانا ميانه روى كارى است كه خداى بزرگ دوستش مى‌دارد، ولى اسراف را دشمن مى‌دارد تا آنجا كه حتى دور ريختن باقى مانده آب و دور انداختن هسته خرما را ناپسند مى‌دارد؛ چون ممكن است مورد استفاده قرار گيرد.[2]

مقام معظم رهبرى فرمود:

حد و اندازه نگه داريد؛ زياده روى و اسراف نكنيد؛ نعمتهاى الهى را ضايع ننماييد؛ كه متأسفانه بسيارى مى‌كنند. در جمهورى اسلامى، كسانى هستند كه دستشان به نعمتهاى الهى نمى‌رسد، نه به خاطر اينكه كم داريم؛ به خاطر اينكه بسيارى به خودشان حق مى‌دهند كه نعمتهاى الهى را بى‌حساب و كتاب مصرف كنند؛ بى‌اندازه مصرف كنند؛ هيچ ملاحظه‌اى نكنند، هيچ حدى نگه ندارند و حتى نعمتهاى الهى را ضايع كنند. چقدر نان ضايع مى‌شود و از خانه‌ها بيرون ريخته مى‌شود! چقدر لباس زيادتر از اندازه لازم، چند برابر اندازه لازم خريدارى مى‌شود و در خانه‌ها و صندوقها مى‌ماند، براى اينكه يك بار در مراسمى پوشيده شود! اينها اسراف است.[3]

ب. مصرف كردن مال بيش از حد نياز باشد. براى مثال، كسى كه يك خانه يا يك طبقه از منزل نياز او را برمى‌آورد، پولش را در بيشتر از آن مصرف كند.

[1]مستدرک الوسائل، ج 14، ص 162.

[2]بحار الانوار، ج 71، ص 364.

[3]خطبه‌هاِی نماز عِید سعِید فطر، 4/1/1372.

ج. مصرف، در شأن او نباشد. براى مثال، كسى كه درآمدش، تنها به مقدار قوت خود و خانواده‌اش است، پا از گليم خود درازتر كرده، خودش را به زحمت اندازد و چيزى را به بيش از آن مقدارى كه شايسته‌اش است بخرد. امام على7مى‌فرمايد:

براى اسراف كننده، سه نشانه است: چيزى مى‌خورد كه براى او [و در شأن او] نيست، چيزى خريدارى مى‌كند كه براى او نيست و لباسى مى‌پوشد كه شايسته او نيست.[1]

با اين توضيح، علاوه بر مفهوم اسراف، روشن شد كه ميانه‌روى در مصرف، عبارت است از بهره‌گيرى از امكانات زندگى به گونه‌اى كه به تلف كردن و هدر دادن مال نينجامد و زايد بر نياز و شأن نباشد.

امام خمينى (ره) در پاسخ اين پرسش: زياده روى در مصرف آب و برق در صورتى كه موجب كمبودهايى در سطح عمومى شود چه حكمى دارد؟ فرمود:

زياده‌روى به نحو غير متعارف، حرام است و چنانچه موجب اتلاف و ضرر باشد موجب ضمان است.[2]

مقام معظم رهبرى در پاسخ اين پرسش: آيا اين سخن صحيح است كه گفته مى‌شود استفاده از نيروى برق براى روشنايى بيشتر از مقدار نياز، اسراف محسوب نمى‌شود؟ فرمود:

شكى نيست كه استفاده و مصرف هر چيز، حتى نيروى برق و نور چراغ، بيشتر از مقدار نياز، اسراف محسوب مى‌شود. آنچه صحيح است سخن منقول از رسول اللّه6است كه مى‌فرمايد: «لا سَرَفَ فى خَيْرٍ»؛ در كار خير، اسراف وجود ندارد.[3]

4. قناعت و صرفه جويى‌

زنِ نمونه به آنچه دارد خشنود است؛ براى رسيدن به آنچه ندارد، حرص و طمع نمى‌ورزد؛ به زندگى ديگران چشم نمى‌دوزد و گرفتار چشم و هم‌چشمى نمى‌شود؛ در مخارج زندگى حد و اندازه و حساب و كتاب دارد؛ دورانديش و آينده نگر و اهل پس انداز است.

امام على7مى‌فرمايد:

گواراترين زندگى، متعلق به كسى است كه به آنچه خدايش داده، راضى باشد.[4]

[1]بحار الانوار، ج 75، ص 303.

[2]استفتاءات، ج 2، ص 621 ـ 622، س 23.

[3]رسالة اجوبة الاستفتاءات، ص 328، س 1469.

[4]شرح غرر الحکم، ج 2، ص 491.

آن حضرت، قناعت را همان «حيات طيّبه» اى دانسته كه قرآن كريم به مؤمنان صالح وعده داده است.[1]

مقام معظم رهبرى فرمود:

موضوع قناعت را جدى بگيريد. منظورم از قناعت، اين نيست كه دست به نعمتهاى الهى نزنيد و از آنها بهره‌مند نشويد؛ بلكه مقصود اين است كه حدّ و اندازه نگه داريد و نعمتهاى الهى را ضايع ننماييد.[2]

5. كوشش در حفظ اموال شوهر

زن، امينِ اموال و داراييهاى شوهر است، لازمه اين امانتدارى، آن است كه در حفظ اموال وى بكوشد و از اتلاف و ضايع شدن آن جلوگيرى كند. رسول خدا6مى‌فرمايد:

... وَ الْمَرْأَةُ راعِيَةٌ عَلى مالِ زَوْجِها وَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُ.[3]

زن، نگهبان مال شوهر و در برابر آن مسئول است.

آن حضرت در معرفى بهترين زنان مى‌فرمايد:

بهترين زنان شما، زنى است كه ديدنش شوهر را مسرور مى‌سازد، هرگاه به او فرمان دهد اطاعتش مى‌كند و هنگامى كه شوهر در كنارش نيست از مال و ناموس او محافظت مى‌كند.[4]

زن، حق ندارد بدون اجازه شوهر در اموال او تصرف كند و از آن مال به كسى- اگر چه به خويشان و نزديكان خود يا شوهر- ببخشد، يا صدقه دهد يا نذر كند. اجازه گرفتن زن از شوهر در اين گونه موارد، از حقوق شوهر شمرده شده است. امام صادق7مى‌فرمايد: زنى نزد رسول خدا6آمد و درباره حق شوهر بر زن سؤال كرد، آن حضرت فرمود:

... وَ لاتُعْطى شَيْئاً الّا بِاذْنِهِ فَانْ فَعَلَتْ فَعَلَيْهَا الْوِزْرُ وَ لَهُ الْاجْرُ.[5]

بدون اجازه شوهر چيزى [از اموالش‌] را نبخشد. اگر بخشيد گناهش براى زن و پاداشش براى شوهر است.

[1]نهج البلاغه، حکمت 229.

[2]سخنان مقام معظم رهبرِی، 1/1/1376.

[3]مستدرک الوسائل، ج 14، ص 248.

[4]محجة البِیضاء، فِیض کاشانِی، ج 3، ص 90.

[5]الکافِی، ج 5، ص 508.

پرسش‌

1. منظور از تدبير منزل چيست؟

2. اهميت تدبير در زندگى را با ذكر روايتى توضيح دهيد.

3. زن چه نقشى در تدبير منزل دارد؟

4. تقدير معيشت يعنى چه؟

5. رفق در معيشت به چه معناست؟

6. منظور از ميانه روى در مصرف چيست؟

7. رسول خدا6درباره ويژگيهاى بهترين زنان چه فرمود؟

8. اسراف چيست و شاخصه‌هاى آن كدام است؟

9. امام على7درباره نشانه‌هاى اسراف كننده چه فرمود؟

10. زياده روى در مصرف آب و برق چه حكمى دارد؟

11. قناعت يعنى چه؟

12. زن چه وظيفه‌اى نسبت به اموال و داراييهاى شوهر دارد؟

13. زن در چه صورتى مى‌تواند در اموال شوهرش تصرف كند؟

14. منظور از تصرف در اموال شوهر، چه نوع تصرفاتى است؟

فهرست منابع‌

قرآن كريم.

نهج البلاغه.

آموزش فقه، محمدحسين فلاح زاده، انتشارات الهادى، چاپ هفدهم، 1382.

احكام روابط زن و مرد و مسايل اجتماعى آنان، سيد مسعود معصومى، دفتر تبليغات اسلامى، چاپ اول، 1372.

احكام عمومى، محمد وحيدى، انتشارات عصمت، چاپ اول، 1380.

احكام ويژه بانوان در حج، محمدحسين فلاح‌زاده، انتشارات حوزه نمايندگى ولى فقيه در امور حج، چاپ ششم، 1382.

ارث در اسلام، محمدتقى گنجوى، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.

ارشاد القلوب، ديلمى، دار الاسوه، چاپ اول، 1375.

ازدواج در اسلام، على مشكينى، ترجمه احمد جنتى، انتشارات ياسر.

الاستبصار، ابوجعفر محمد بن الحسن الطوسى، چاپ بيروت.

استفتاءات از محضر امام خمينى (ره)، دفتر انتشارات اسلامى.

بحار الانوار، مجلسى، چاپ ايران.

تحرير الوسيله، امام خمينى (ره)، انتشارات جامعه مدرسين، قم، سال 1368.

ترجمه تفسير الميزان، سيد محمدباقر موسوى همدانى، دفتر انتشارات اسلامى.

تفسير راهنما، اكبر هاشمى رفسنجانى، دفتر تبليغات اسلامى.

توضيح المسائل، امام خمينى (ره)، آستان قدس رضوى.