ج. مصرف، در شأن او نباشد. براى مثال، كسى كه درآمدش، تنها به مقدار قوت خود و خانوادهاش است، پا از گليم خود درازتر كرده، خودش را به زحمت اندازد و چيزى را به بيش از آن مقدارى كه شايستهاش است بخرد. امام على7مىفرمايد:
براى اسراف كننده، سه نشانه است: چيزى مىخورد كه براى او [و در شأن او] نيست، چيزى خريدارى مىكند كه براى او نيست و لباسى مىپوشد كه شايسته او نيست.[1]
با اين توضيح، علاوه بر مفهوم اسراف، روشن شد كه ميانهروى در مصرف، عبارت است از بهرهگيرى از امكانات زندگى به گونهاى كه به تلف كردن و هدر دادن مال نينجامد و زايد بر نياز و شأن نباشد.
امام خمينى (ره) در پاسخ اين پرسش: زياده روى در مصرف آب و برق در صورتى كه موجب كمبودهايى در سطح عمومى شود چه حكمى دارد؟ فرمود:
زيادهروى به نحو غير متعارف، حرام است و چنانچه موجب اتلاف و ضرر باشد موجب ضمان است.[2]
مقام معظم رهبرى در پاسخ اين پرسش: آيا اين سخن صحيح است كه گفته مىشود استفاده از نيروى برق براى روشنايى بيشتر از مقدار نياز، اسراف محسوب نمىشود؟ فرمود:
شكى نيست كه استفاده و مصرف هر چيز، حتى نيروى برق و نور چراغ، بيشتر از مقدار نياز، اسراف محسوب مىشود. آنچه صحيح است سخن منقول از رسول اللّه6است كه مىفرمايد: «لا سَرَفَ فى خَيْرٍ»؛ در كار خير، اسراف وجود ندارد.[3]
4. قناعت و صرفه جويى
زنِ نمونه به آنچه دارد خشنود است؛ براى رسيدن به آنچه ندارد، حرص و طمع نمىورزد؛ به زندگى ديگران چشم نمىدوزد و گرفتار چشم و همچشمى نمىشود؛ در مخارج زندگى حد و اندازه و حساب و كتاب دارد؛ دورانديش و آينده نگر و اهل پس انداز است.
امام على7مىفرمايد:
گواراترين زندگى، متعلق به كسى است كه به آنچه خدايش داده، راضى باشد.[4]
[1]بحار الانوار، ج 75، ص 303.
[2]استفتاءات، ج 2، ص 621 ـ 622، س 23.
[3]رسالة اجوبة الاستفتاءات، ص 328، س 1469.
[4]شرح غرر الحکم، ج 2، ص 491.
آن حضرت، قناعت را همان «حيات طيّبه» اى دانسته كه قرآن كريم به مؤمنان صالح وعده داده است.[1]
مقام معظم رهبرى فرمود:
موضوع قناعت را جدى بگيريد. منظورم از قناعت، اين نيست كه دست به نعمتهاى الهى نزنيد و از آنها بهرهمند نشويد؛ بلكه مقصود اين است كه حدّ و اندازه نگه داريد و نعمتهاى الهى را ضايع ننماييد.[2]
5. كوشش در حفظ اموال شوهر
زن، امينِ اموال و داراييهاى شوهر است، لازمه اين امانتدارى، آن است كه در حفظ اموال وى بكوشد و از اتلاف و ضايع شدن آن جلوگيرى كند. رسول خدا6مىفرمايد:
... وَ الْمَرْأَةُ راعِيَةٌ عَلى مالِ زَوْجِها وَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُ.[3]
زن، نگهبان مال شوهر و در برابر آن مسئول است.
آن حضرت در معرفى بهترين زنان مىفرمايد:
بهترين زنان شما، زنى است كه ديدنش شوهر را مسرور مىسازد، هرگاه به او فرمان دهد اطاعتش مىكند و هنگامى كه شوهر در كنارش نيست از مال و ناموس او محافظت مىكند.[4]
زن، حق ندارد بدون اجازه شوهر در اموال او تصرف كند و از آن مال به كسى- اگر چه به خويشان و نزديكان خود يا شوهر- ببخشد، يا صدقه دهد يا نذر كند. اجازه گرفتن زن از شوهر در اين گونه موارد، از حقوق شوهر شمرده شده است. امام صادق7مىفرمايد: زنى نزد رسول خدا6آمد و درباره حق شوهر بر زن سؤال كرد، آن حضرت فرمود:
... وَ لاتُعْطى شَيْئاً الّا بِاذْنِهِ فَانْ فَعَلَتْ فَعَلَيْهَا الْوِزْرُ وَ لَهُ الْاجْرُ.[5]
بدون اجازه شوهر چيزى [از اموالش] را نبخشد. اگر بخشيد گناهش براى زن و پاداشش براى شوهر است.
[1]نهج البلاغه، حکمت 229.
[2]سخنان مقام معظم رهبرِی، 1/1/1376.
[3]مستدرک الوسائل، ج 14، ص 248.
[4]محجة البِیضاء، فِیض کاشانِی، ج 3، ص 90.
[5]الکافِی، ج 5، ص 508.
پرسش
1. منظور از تدبير منزل چيست؟
2. اهميت تدبير در زندگى را با ذكر روايتى توضيح دهيد.
3. زن چه نقشى در تدبير منزل دارد؟
4. تقدير معيشت يعنى چه؟
5. رفق در معيشت به چه معناست؟
6. منظور از ميانه روى در مصرف چيست؟
7. رسول خدا6درباره ويژگيهاى بهترين زنان چه فرمود؟
8. اسراف چيست و شاخصههاى آن كدام است؟
9. امام على7درباره نشانههاى اسراف كننده چه فرمود؟
10. زياده روى در مصرف آب و برق چه حكمى دارد؟
11. قناعت يعنى چه؟
12. زن چه وظيفهاى نسبت به اموال و داراييهاى شوهر دارد؟
13. زن در چه صورتى مىتواند در اموال شوهرش تصرف كند؟
14. منظور از تصرف در اموال شوهر، چه نوع تصرفاتى است؟
فهرست منابع
قرآن كريم.
نهج البلاغه.
آموزش فقه، محمدحسين فلاح زاده، انتشارات الهادى، چاپ هفدهم، 1382.
احكام روابط زن و مرد و مسايل اجتماعى آنان، سيد مسعود معصومى، دفتر تبليغات اسلامى، چاپ اول، 1372.
احكام عمومى، محمد وحيدى، انتشارات عصمت، چاپ اول، 1380.
احكام ويژه بانوان در حج، محمدحسين فلاحزاده، انتشارات حوزه نمايندگى ولى فقيه در امور حج، چاپ ششم، 1382.
ارث در اسلام، محمدتقى گنجوى، انتشارات دفتر تبليغات اسلامى.
ارشاد القلوب، ديلمى، دار الاسوه، چاپ اول، 1375.
ازدواج در اسلام، على مشكينى، ترجمه احمد جنتى، انتشارات ياسر.
الاستبصار، ابوجعفر محمد بن الحسن الطوسى، چاپ بيروت.
استفتاءات از محضر امام خمينى (ره)، دفتر انتشارات اسلامى.
بحار الانوار، مجلسى، چاپ ايران.
تحرير الوسيله، امام خمينى (ره)، انتشارات جامعه مدرسين، قم، سال 1368.
ترجمه تفسير الميزان، سيد محمدباقر موسوى همدانى، دفتر انتشارات اسلامى.
تفسير راهنما، اكبر هاشمى رفسنجانى، دفتر تبليغات اسلامى.
توضيح المسائل، امام خمينى (ره)، آستان قدس رضوى.
جامع المسائل، فاضل لنكرانى، چاپخانه مهر، چاپ دوم، 1379.
خانواده در نگرش اسلام و روانشناسى، محمدرضا سالارى فر، انتشارات سمت، چاپ اول، 1385.
الخصال، شيخ صدوق (ره)، انتشارات جامعه مدرسين، قم، چاپ پنجم، 1416 ه. ق.
الخلاف، شيخ ابوجعفر الطوسى (ره)، انتشارات جامعه مدرسين.
دوره مقدماتى حقوق خانواده، ناصر كاتوزيان، نشر يلدا، 1375.
رابطه اقتصاد خانوادگى، احمد مطهرى، چاپ خيام، قم، 1359.
رساله اجوبة الاستفتاءات، سيد على خامنهاى، انتشارات بين المللى الهدى، چاپ اول، 1381.
رساله نوين، عبدالكريم بىآزار شيرازى، دفتر نشر فرهنگ اسلامى.
زن در آيينه جلال و جمال، عبدالله جوادى آملى، انتشارات اسرا، قم، 1381.
سايت حوزه، مقاله بازشناسى مهريه در قاموس عرف و شرع، سيد حسين اسحاقى.
شرح غرر الحكم و درر الكلم، جمال الدين محمد خوانسارى، انتشارات دانشگاه تهران.
فرهنگ بزرگ سخن، حسن انورى، انتشارات سخن، چاپ دوم، 1382.
فرهنگ زبان فارسى، على اكبر نفيسى، انتشارات خيّام.
فرهنگ معارف اسلامى، دكتر سيد جعفر سجادى، انتشارات كومش، چاپ سوم، 1373.
قانون مدنى جمهورى اسلامى ايران.
قوانين و مقررات ويژه زنان در جمهورى اسلامى ايران، طيبه آرتىدار، نشر برگ زيتون، چاپ سوم، 1382.
عوالى اللئالى، ابن ابىجمهور احسايى، انتشارات سيدالشهداء، قم، 1405 ه. ق.
الكافى، ثقة الاسلام كلينى، بيروت.
مبانى اقتصاد اسلامى، دفتر همكارى حوزه و دانشگاه، انتشارات سمت.
مجله معرفت.
مجموعه آثار، مرتضى مطهرى، صدرا.
محجة البيضاء، فيض كاشانى، بيروت.
مستدرك الوسائل، محدّث نورى، مؤسسة آل البيت.
نثر طوبى يا دائرة المعارف لغات قرآن مجيد، ميرزا ابوالحسن شعرانى، انتشارات كتابفروشى اسلاميه، چاپ دوم، 1398 ه. ق.
نشريه راه مردم، تاريخ 20/ 7/ 1378.
نهج الفصاحه، ترجمه ابوالقاسم پاينده، سازمان چاپ و انتشارات جاويدان، چاپ نهم، 1354.
وسائل الشيعه، شيخ حرّ عاملى، دار احياء التراث العربى، بيروت.