61- رو به قبله نشستن
حاجيان در حرمين شريفين تلاش كنند رو به قبله بنشينند، به خصوص زمانى كه در مسجد الحرام و يا در مسجد النبى حضور دارند، اين عمل پيروى از سنت رسول خدا6است و پاداش دارد.
پيامبر خدا6در حديثى فرمود:
«براى هر چيزى شرف و حرمتى است و شريفترين مكانِ نشستن، جايى است كه رو به قبله باشد.»[1]
امام صادق7فرمود:
«رسول خدا6بيشتر اوقات رو به قبله مىنشست.»[2]
متأسفانه گاهى مشاهده مىشود كه حاجيان در مسجد الحرام پشت به كعبه نشسته و با دوستان خود گفتگو مىكنند، اين نه تنها خلاف سنت رسول خدا6است بلكه حاجيان را از ثواب نگاه به كعبه نيز محروم مىكند.
[1]- بحار الانوار، ج 72، ص 469
[2]- مكارم الاخلاق، ج 1، ص 66
62- مراعات حال ديگران
در بيشتر اوقات سال، به خصوص فصل تابستان، هواى مكه و مدينه گرم است از اين رو، شايسته است حاجيان هنگام شركت در نمازهاى جماعت و يا در جلسات آموزشى كمى با فاصله بنشينند تا همسفران خود و يا ديگر مسلمانان از تنگى جا اذيت نشوند.
رسول خدا6فرموده:
«براى آنان كه در تابستان دور هم مىنشينند، شايسته است كه هنگام نشستن، ميان هر دو نفر به اندازه استخوان ذراعى فاصله باشد تا در نتيجه از نزديكى به يكديگر در گرما به مشقت نيفتند.»[1]
63- پرهيز از اسراف
يكى از نكات مهم و قابل توجّه حاجيان اين است كه در سفر حج بايد از اسراف و تبذير خوددارى كنند.
گاهى اوقات حاجيان بيش از نياز و مصرف خود، غذا و نوشابه و آب ميوه را داخل اتاق برده و در نتيجه به دليل ماندن و مصرف نكردن فاسد شده، آنها را دور مىريزند و يا هنگام خروج از اتاق، كولر و چراغها را
[1]- كافى، ج 2، ص 662
روشن مىگذارند و از اتاق خارج مىشوند.
قرآن خطاب به مؤمنان مىفرمايد:
كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ[1]
«و بخوريد و بياشاميد ولى اسراف نكنيد، همانا خداوند اسراف كنندگان را دوست نمىدارد.»
و در آيه ديگر مىفرمايد:
وَ أَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ.[2]
و همانا اسراف كنندگان ياران آتشاند.
على7فرمود:
اسراف موجب هلاكت و نابودى، و ميانه روى مايه زيادى ثروت است.[3]
امام سجاد7در دعاى بيستم صحيفه سجاديه، از خداوند مىخواهد:
«بار خدايا! مرا از زياده روى و اسراف باز دار و روزيم را از نابودى نگاهدار و ثروتم را
[1]- اعراف: 31
[2]- غافر: 43
[3]- بحار الانوار، ج 59، ص 192
با دادن بركت به آن، زياد گردان و راه مصرفآن را در كارهاى خير به من بنمايان.»[1]
على7در روايتى اسراف را اينچنين معرفى كرده و فرمودهاند:
«خرج كردن دارايى در مسير نادرست، زياده روى و اسراف است.»[2]
بنابراين، هزينه كردن مال در كارهاى غير ضرورى و خريد كالاهايى كه خيلى به آن نياز ندارد و نيز خريد كالاهاى تزيينى و تجمّلى را مىتوان از موارد اسراف شمرد.
در حديث ديگرى رسول خدا6فرمود:
«اين كه هرچه دلت بخواهد بخورى، خود نوعى اسراف است.»[3]
در حديث ديگرى امام صادق7دور ريختنِ مانده غذا در ظرف (چه آب و چه غذا و استفاده از لباس بيرون در خانه را) از موارد اسراف دانستهاند.[4]
[1]- صحيفه سجاديه، ص 86
[2]- نهج البلاغه، خطبه 126
[3]- كنز العمال، ح 7366
[4]- بحار الانوار، ج 72، ص 303
و در حديثى ديگر امام صادق7در بيان معناى آيه «وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذيراً» فرمود:
«هر كس چيزى در راهى غير از اطاعت خدا انفاق كند، او ولخرج است و هر كس در راه خير انفاق نمايد، صرفه جو و ميانهرو است.»[1]
مُعَمَّرِ بن خِلَّاد گويد:
از امام رضا7شنيدم كه مىفرمود:
«كسى كه در منزل غذا مىخورد و چيزى از غذا [در سفره] ريخته و باقى مانده، آن را بخورد و كسى كه در صحرا و خارج منزل غذا مىخورد، [باقيمانده غذا را] براى پرندگان و حيوانات وحشى بگذارد.»[2]
64- پرهيز از پرخورى و خواب زياد
يكى از نكات مهم و قابل توجه در سفر حج اين است كه به دليل فراهم بودن امكانات و تغذيه مناسب، برخى افراد بيش از ظرفيت مورد نياز بدن، اقدام به
[1]- بحار الانوار، ج 72، ص 302
[2]- فروع كافى، ج 6، ص 300
خوردن غذا و نوشيدنىها مىكنند و در نتيجه به دليل پر شدن شكم و غلبه خواب بر آنها، از فيض حضور بيشتر در حرمين شريفين و به خصوص بهرهگيرى از سحرهاى مكه و مدينه محروم مىشوند، از اين رو كسانى كه طالب صفاى روح و حضور زيادتر در مسجد الحرام و مسجد النبى6و بهرهگيرى افزونتر معنوى از اين سفر عظيم الهى هستند، بايد از غذاى كمترى استفاده كنند و به اندازه ضرورت بخوابند و استراحت كنند.
على7فرمود:
«هرگاه خداوند خوبى بندهاش را اراده كند، كم گويى، كم خورى و كم خوابى را به او الهام و نصيب گرداند.»[1]
در حديث ديگرى رسول خدا6فرمود:
«با خوردن و آشاميدن فراوان، دلها را نميرانيد، پس همانا قلب [بر اثر پرخورى] مىميرد، مانند زراعتى كه به آن زياد آب داده شود.»[2]
حضرت مسيح7به پيروان خود مىفرمود:
[1]- مستدرك الوسائل، ج 16، ص 213
[2]- تنبيه الخواطر، ج 1، ص 46
«اى بنى اسرائيل، غذا زياد نخوريد؛ زيرا هر كه فراوان غذا بخورد زياد مىخوابد و هر كس زياد بخوابد كمتر نماز گزارد و هر كه كمتر نماز بخواند نامش در شمار غافلان ثبت گردد.»[1]
رسول خدا6فرمود:
«از پرخورى پرهيز كنيد؛ زيرا مايه بيمارى و تباهى بدن گردد و انسان را در عبادت تنبل و سست گرداند.»[2]
و باز در جاى ديگر فرمود:
«نزد خداوند چيزى منفورتر از معده پر نيست.»[3]
امام صادق7نقل كردهاند كه يحياى پيامبر7، روزى با ابليس برخورد كرد و به وى فرمود:
اين آويزها چيست كه همراه دارى؟
ابليس گفت:
اينها شهوات و تمايلاتى است كه فرزندان آدم گرفتار آن شدهاند.
[1]- وسائل الشيعه، ج 24، ص 241
[2]- بحار الانوار، ج 59، ص 266
[3]- وسائل الشيعه، ج 24، ص 248
يحيى گفت:
آيا چيزى از آنها براى من هست؟
ابليس پاسخ داد:
چه بسا برخى اوقات كه از خوردن غذا سير شوى، تو را از نماز و ياد خدا باز مىداريم.
يحيى فرمود:
با خدا عهد مىكنم كه هرگز معده خود را از غذا پر نكنم.
ابليس نيز گفت:
«... للَّهِ عَلَيَّ أَنْ لا أَنْصَحَ مُسْلِماً أبَداً»[1]
«با خداوند پيمان مىبندم كه هرگز، از اين پس مسلمانى را اندرز ندهم ...»
65- مسواك زدن
مسواك دندانها مستحب مؤكد است و در روايات به مؤمنان سفارش شده تا با هر وضويى دندانها را مسواك كنند.
رسول خدا6فرمود:
«وضو نيم يا پارهاى از ايمان و مسواك زدن
[1]- وسائل الشيعه، ج 24، ص 241