و در حديثى ديگر امام صادق7در بيان معناى آيه «وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذيراً» فرمود:
«هر كس چيزى در راهى غير از اطاعت خدا انفاق كند، او ولخرج است و هر كس در راه خير انفاق نمايد، صرفه جو و ميانهرو است.»[1]
مُعَمَّرِ بن خِلَّاد گويد:
از امام رضا7شنيدم كه مىفرمود:
«كسى كه در منزل غذا مىخورد و چيزى از غذا [در سفره] ريخته و باقى مانده، آن را بخورد و كسى كه در صحرا و خارج منزل غذا مىخورد، [باقيمانده غذا را] براى پرندگان و حيوانات وحشى بگذارد.»[2]
64- پرهيز از پرخورى و خواب زياد
يكى از نكات مهم و قابل توجه در سفر حج اين است كه به دليل فراهم بودن امكانات و تغذيه مناسب، برخى افراد بيش از ظرفيت مورد نياز بدن، اقدام به
[1]- بحار الانوار، ج 72، ص 302
[2]- فروع كافى، ج 6، ص 300
خوردن غذا و نوشيدنىها مىكنند و در نتيجه به دليل پر شدن شكم و غلبه خواب بر آنها، از فيض حضور بيشتر در حرمين شريفين و به خصوص بهرهگيرى از سحرهاى مكه و مدينه محروم مىشوند، از اين رو كسانى كه طالب صفاى روح و حضور زيادتر در مسجد الحرام و مسجد النبى6و بهرهگيرى افزونتر معنوى از اين سفر عظيم الهى هستند، بايد از غذاى كمترى استفاده كنند و به اندازه ضرورت بخوابند و استراحت كنند.
على7فرمود:
«هرگاه خداوند خوبى بندهاش را اراده كند، كم گويى، كم خورى و كم خوابى را به او الهام و نصيب گرداند.»[1]
در حديث ديگرى رسول خدا6فرمود:
«با خوردن و آشاميدن فراوان، دلها را نميرانيد، پس همانا قلب [بر اثر پرخورى] مىميرد، مانند زراعتى كه به آن زياد آب داده شود.»[2]
حضرت مسيح7به پيروان خود مىفرمود:
[1]- مستدرك الوسائل، ج 16، ص 213
[2]- تنبيه الخواطر، ج 1، ص 46
«اى بنى اسرائيل، غذا زياد نخوريد؛ زيرا هر كه فراوان غذا بخورد زياد مىخوابد و هر كس زياد بخوابد كمتر نماز گزارد و هر كه كمتر نماز بخواند نامش در شمار غافلان ثبت گردد.»[1]
رسول خدا6فرمود:
«از پرخورى پرهيز كنيد؛ زيرا مايه بيمارى و تباهى بدن گردد و انسان را در عبادت تنبل و سست گرداند.»[2]
و باز در جاى ديگر فرمود:
«نزد خداوند چيزى منفورتر از معده پر نيست.»[3]
امام صادق7نقل كردهاند كه يحياى پيامبر7، روزى با ابليس برخورد كرد و به وى فرمود:
اين آويزها چيست كه همراه دارى؟
ابليس گفت:
اينها شهوات و تمايلاتى است كه فرزندان آدم گرفتار آن شدهاند.
[1]- وسائل الشيعه، ج 24، ص 241
[2]- بحار الانوار، ج 59، ص 266
[3]- وسائل الشيعه، ج 24، ص 248
يحيى گفت:
آيا چيزى از آنها براى من هست؟
ابليس پاسخ داد:
چه بسا برخى اوقات كه از خوردن غذا سير شوى، تو را از نماز و ياد خدا باز مىداريم.
يحيى فرمود:
با خدا عهد مىكنم كه هرگز معده خود را از غذا پر نكنم.
ابليس نيز گفت:
«... للَّهِ عَلَيَّ أَنْ لا أَنْصَحَ مُسْلِماً أبَداً»[1]
«با خداوند پيمان مىبندم كه هرگز، از اين پس مسلمانى را اندرز ندهم ...»
65- مسواك زدن
مسواك دندانها مستحب مؤكد است و در روايات به مؤمنان سفارش شده تا با هر وضويى دندانها را مسواك كنند.
رسول خدا6فرمود:
«وضو نيم يا پارهاى از ايمان و مسواك زدن
[1]- وسائل الشيعه، ج 24، ص 241
نيمى يا پارهاى از وضو است.»[1]
امام صادق7فرمود:
«مِنْ اخْلاقِ الأَنْبِياءِ السِّواكِ».[2]
«مسواك زدن از اخلاق پيامبران است.»
به ويژه كسانى كه در حرمين شريفين اقدام به خواندن قرآن مىكنند، شايسته است پيش از آن، دهان را مسواك كنند.
رسول خدا6فرمود:
«دهانهاى خود را با مسواك زدن خوشبو كنيد؛ زيرا دهانها گذرگاههاى قرآن است.»[3]
امام صادق7براى مسواك، دوازده ويژگى برشمردهاند:
1- از سنت رسولخدا6است 2- دهان را تميز مىكند 3- نور چشم را زياد مىكند 4- خداوند را خشنود مىسازد 5- دندانها را سفيد مىكند 6- پوسيدگى دندانها را از ميان مىبرد 7- لثه را قوى و محكم مىكند 8- اشتهاى به غذا را زياد مىكند 9- بلغم
[1]- كنز العمال، ح 26200
[2]- بحار الانوار، ج 73، ص 131
[3]- كنز العمال، ح 2753
را از بين مىبرد 10- حافظه را زياد مىكند 11- حسنات انسان را مضاعف مىسازد 12- با مسواك زدن فرشتگان خوشحال مىشوند.[1]
حال با توجه به ويژگىهاى فوق و سفارشهاى پيامبر6و ائمه معصومين:و به خصوص از آنجا كه سفر حج يك سفر جمعى است و حاجيان در طول شبانه روز، علاوه بر همسفران، در مساجد نيز با ديگر مسلمانان جهان از نزديك ارتباط دارند، لذا شايسته است كه با مسواك زدن دهان خود را خوشبو سازند.
66- چند نكته بهداشتى
رعايت امورى كه تأمين كننده سلامتى انسان در سفر حج مىباشد، بسيار ضرورى و لازم است؛ چرا كه ممكن است با اندك غفلتى، حاجى گرفتار بيمارى شده و چند روزى از فيض حضور در حرم محروم بماند. از اين رو، توجّه زائران را به چند نكته مهم بهداشتى از زبان معصومين:جلب مىنمايم:
1- امام باقر7فرمود:
«هر كه مىخواهد غذا به او ضرر نرساند، بايد تا گرسنه نشده و معده وى خالى
[1]- خصال، ص 481
نگشته، غذا نخورد، پس هنگام خوردن غذا ابتدا نام خدا را بر زبان جارى كند و بايد غذا را خوب بجود و تا اشتها دارد از خوردن غذا دست بكشد.»[1]
امام صادق7فرمود:
«هر كس پيش و پس از غذا خوردن، دستهاى خود را بشويد، در آغاز و پايان آن غذا به او بركت داده شود و تا زنده است در گشايش به سر برده و از بيمارى جسمانى مصون ماند.»[2]
3- على7فرمود:
«غذا را با خوردن [كمى] نمك آغاز كنيد ...»[3]
4- در روايات از خوردن غذاى داغ و فوت كردن غذامردم را نهىكردهاند، بنابرايناينبا كمى تأمل و پس از ملايم شدن حرارت غذا، اقدام به خوردن آن كنيد.
روزى براى رسول خدا6غذاى داغ و سوزان آوردند، حضرت فرمود:
[1]- وسائل الشيعه، ج 24، ص 433
[2]- فروع كافى، ج 6، ص 290
[3]- همان، ص 325
بگذاريد تا خنك شود، خداوند نخواسته آتش به ما بخوراند و بركت در [غذاى] خنك است.[1]
67- ادب لبّيك گفتن
حاجى در ميقات با لبيك گويى حضور خود در محضر حق را اعلام و به خداوند پاسخ مثبت مىدهد، بر اين اساس بر حاجى لازم است ادب را در گفتگو با خداوند مراعات نمايد، برخى آداب لبيك عبارتند از:
1- خشوع
سفيان بن عيينه گويد:
امام زين العابدين7در سفر حج، زمانى كه احرام بست و بر مركب قرار گرفت، رنگش زرد شده و لرزه بر اندام آن حضرت افتاد، كسى به آن حضرت گفت: آيا لبيك نمىگوييد؟
فرمود: مىترسم بگويم و خداوند در پاسخ من بگويد: «لا لَبَّيْكَ وَلا سَعْدَيْك» پس زمانى كه آن حضرت لبيك گفت، بيهوش شد و از مركب فرو افتاد و تا پايان انجام مناسك حج اين حالت به آن حضرت دست مىداد.[2]
[1]- فروع كافى، ج 6، صص 321 و 322
[2]- الحج فى الكتاب والسنة، ص 182، ح 456