مَنْ أَصَابَ مَالًا مِنْ غُلُولٍ أَوْ رِبًا أَوْ خِيَانَةٍ أَوْ سَرِقَةٍ لَمْ يُقْبَلْ مِنْهُ فِي زَكَاةٍ وَ لا فِي صَدَقَةٍ وَ لا فِي حَجٍّ وَ لا فِي عُمْرَةٍ».[1]
«كسى كه از چهار طريق مالى بهدست آورد، هزينهكردن آن درآمد، در چهار چيز پذيرفته نمىشود:
كسى كه مالى را از راه فريب، ربا، خيانت و يا سرقت بهدست آورد و با آن زكات يا صدقه دهد و يا به حج و عمره رود، خداوند از او نمىپذيرد.»
رسول خدا6نيز فرمود:
هنگامى كه مردى با مال حرام به حج مىرود و [در ميقات] مىگويد:
«لَبَّيْك، اللَّهُمَّ لَبَّيْك ...»؛
«به فرمانبردارى ايستادهام، بارخدايا! در اطاعت و خدمت تو هستم».
خداوند در پاسخ به او مىفرمايد:
«لا لَبَّيكَ وَلا سَعْدَيكِ، حَتّى تَرُدَّ ما فِي يَدَيْكَ»؛[2]
[1]- امالى صدوق، ص 442
[2]- هداية السالك، ج 1، ص 136
«نه، به فرمانبردارى نايستادهاى و در اطاعت و خدمت نيستى، تا آنكه هرچه در اختيار و در دست تو است، به صاحبان آن بازگردانى.»
و در حديثى ديگر فرمود:
«... و حَجُّكَ مَرْدُودٌ إِلَيْكَ».
«حج تو، به تو برگردانده مىشود.»[1]
احمد بن حنبل در اشعارى كه منسوب به او است مىگويد:
إذا حَجَجْتَ بِمالٍ اصْلُهُ سُحْتُ
فما حَجَجْتَ ولكن حَجَّتِ الْعِيرُ
لا يَقْبَلُ اللَّه إلّاكُلَّ طَيّبةٍ
ما كُلُّ مَن حَجَّ بيتَ اللَّه مَبرُورٌ[2]
«با مالى حج گزاردى كه اصل آن حرام است، پس تو حج انجامندادهاى، بلكه حيوانى حج گزارده است.
خداوند جز پاك را نپذيرد، اينگونه نيست كه هركس حج خانه خدا كند، حج او مبرور و پذيرفته باشد.»
[1]- همان.
[2]- همان، ص 137
5- خداحافظى و حلاليتطلبى
حاجى هرگاه تصميم مىگيرد به حج مشرف شود، براساس توصيه امام صادق7، شايسته است آن را به اطلاع برادران دينى خود برساند. آن حضرت به نقل از رسول خدا6فرمود:
«حَقٌّ عَلَى الْمُسْلِمِ إِذَا أَرَادَ سَفَراً أَنْ يُعْلِمَ إِخْوَانَهُ وَ حَقٌّ عَلَى إِخْوَانِهِ إِذَا قَدِمَ أَنْ يَأْتُوهُ».[1]
«مسلمانى كه قصد مسافرت دارد، شايسته است برادران خويش را آگاه سازد، بر برادران او نيز لازم است هنگام بازگشت به ديدن وى بيايند.»
انجام اين دستورالعمل مىتواند ثمرات و بركات فراوانى را بهدنبال داشته باشد؛ يكى از اين بركات، زدودن تيرگىها و كدورتها از دل انسانها است.
افراد بشر به دليل اجتماعى بودن، در زندگى شخصى و اجتماعى خود گرفتار تضادها و مشكلاتى مىشوند كه درنتيجه رنجش و نارضايتى ديگران را بهدنبال دارد، همسر، فرزندان، برادران و خواهران،
[1]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 448، ح 15227
همسايگان، همكاران، مردم كوچه و بازار و ....
اگر به يكى از اين كسان ظلمى روا داشته، غيبتى كرده، حقوقى از آنان پايمال نموده، روابط غيرصميمانه با آنان داشته، ناسزا و دشنامى به آنها داده و ... لازم است پيش از سفر به عنوان خداحافظى نزد آنان رفته، حلاليت بطلبد و به آنها بگويد، من عازم سفر خانه خدا هستم و از آنجا كه در اين سفر ميهمان خداوندم و او از راز و درون من باخبر است، نمىخواهم با دل آلوده به كينه و كدورت در محضر او حضور يابم. من در اين سفر براى شما دعا مىكنم، شما نيز اگر حقى به گردن من داريد، مرا حلال كنيد. به يقين چنين برخوردى عاطفه طرف مقابل را تحريك نموده، اشك از ديدگانش جارى مىشود و رضايت مىدهد و فضايى كاملًا معنوى و الهى را بر زندگى حاجى و ديگران حاكم مىسازد. و پس از آن زمينه براى بهرهگيرى هرچه بيشتر از حج فراهم مىشود؛ زيرا حاجى تصميم گرفته است تا در اين سفر، قلب خود را لبريز از محبت خدا كند. اگر بخشى از قلب را كدورت و كينه نسبت به مردم پر كرده باشد، تنها بخش خالى آن ظرفيت خواهد داشت و اگر آن ظرفيت پرشده از كينه، خالى شود به يقين جاى بيشترى براى ذخيره معرفت و عشق بهحق فراهم مىآيد.
در اينجا توجه به اين نكته مهم نيز ضرورى است كه در بسيارى اوقات شيطان مانع ايجاد كرده، انسان را وسوسه مىكند كه اگر نزد ديگران بروم و اين حركت را آغاز كنم، ممكن است باعث حقارت و كوچكى من شود و همين وساوس شيطانى انسان را از دستيابى به يك نعمت بزرگ محروم سازد.
خودشكنى و پرهيز از كبر و غرور زمينه پاكى از گناه و آمرزش را فراهم مىآورد و اگر حاجى خودشكنى را پيش از سفر آغاز نكند، بهره لازم را نخواهد برد.
امام صادق7مىفرمايد:
«كَانَ أَبِي يَقُولُ:
مَنْ أَمَّ هَذَا الْبَيْتَ حَاجّاً أَوْ مُعْتَمِراً مُبَرَّأً مِنَ الْكِبْرِ رَجَعَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَهَيْئَةِ يَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ».[1]
«پدرم امام باقر7پيوسته مىفرمود:
كسى كه براى حج يا عمره قصد اين خانه كند، در حالىكه از كبر و خودپسندى برى و دور باشد، همانند روزى كه از مادر متولد گرديده، از گناهان پاك مىشود.»
[1]- كافى، ج 4، ص 252، ح 2
بنابراين، بر حاجى لازم است از اقوام و دوستان و همسايگان و همكاران حلاليت بخواهد و سپس عازم ديار نور شود.
6- آگاهى كامل
آشنايى با اهداف حج، موجب مىشود تا حاجى براى دستيابى به آنها، معلومات و دانستنىهاى مورد نياز اين سفر را به خوبى فراگيرد و با آگاهى كامل در اين مسير قدم بگذارد.
رسول خدا6در سخنرانى مهم روز غدير از مردم خواستند تا با آگاهى و بصيرت كامل به حج روند و از اين اماكن مقدس جز با توبه و رها شدن از گناه بازنگردند؛ (قَالَ رَسُولُ اللَّهِ6فِي خُطْبَتِهِ فِي الْغَدِيرِ: مَعَاشِرَ النَّاسِ! حُجُّوا الْبَيْتَ بِكَمَالِ الدِّينِ وَالتَّفَقُّهِ وَلا تَنْصَرِفُوا عَنِ الْمَشَاهِدِ إِلَّا بِتَوْبَةٍ وَ إِقْلاعٍ).[1]
برخى از اهداف حج كه در روايات آمده است عبارتند از:
* رسول خدا6فرمود:
طواف خانه خدا و سعى ميان صفا و مروه و رمى
[1]- الحج و العمره في القُرآن و السنه، ص 257، ح 718
جمرات، براى برپايى و اقامه ياد خدا وضع شده است.[1]
* على7فرمود:
... خداوند حج را نشانه تواضع مردم دربرابر عظمت خود و ... پرچم افراشته اسلام و پناهگاه امن پناهجويان قرار داده است.[2]
* و نيز فرمود:
... خداوند حج را وسيله دستيابى به رحمت خود و رسيدن به بهشت و موجب آمرزش و امتحان مردم، و زدودن كبر از دلها و ايجاد تواضع و فروتنى در درون جان آنان، قرار داد.[3]
* امام رضا7بخشى از فلسفه حج را، جداشدن از سنگدلى، خسّت و زبونى نفس، نااميدى، بازداشتن نفس از فساد و بازيابى حقوق شمردهاند.[4]
* و امام صادق7آن را براى شناخت بيشتر مسلمانان از يكديگر، بهرهگيرىهاى تجارى، شناخت نشانهها و آثار رسول خدا6دانستهاند و ....[5]
آيا اين اهداف تنها با دانستن احكام و مناسك حج
[1]- سنن ابىداوود، ج 2، ص 179، ح 188
[2]- نهجالبلاغه: خطبه 1
[3]- كافى، ج 4، ص 199، ح 2
[4]- عللالشرايع: 404
[5]- عللالشرايع: 405
قابل دستيابى است؟ هرگز!
از اينرو حاجى بايد از ماهها پيش از حج، با مطالعه كتب و يكسلسله تمرينات جسمى و روحى، خود را براى دستيابى به اين اهداف آماده نمايد و تنها به شركت در چند جلسه محدود كه معمولًا كاروانها برگزار مىكنند بسنده نكند.
امام صادق7به عيسى بن أبى منصور فرمود:
«يَا عِيسَى إِنِّي أُحِبُّ أَنْ يَرَاكَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ فِيمَا بَيْنَ الْحَجِّ إِلَى الْحَجِّ وَ أَنْتَ تَتَهَيَّأُ لِلْحَجِّ».[1]
«اى عيسى، من دوست مىدارم كه خداوند عزوجل در فاصله بين دو حج، تو را در حال آماده شدن براى حج بعد ببيند.»
برخى از اطلاعات مورد نياز و ضرورى اين سفر عبارتند از:
1- احكام عمومى از قبيل وضو، غسل، تيمم، طهارات، نجاسات و ...؛
2- مناسك حج؛
3- اسرار و معارف حج؛
[1]- كافى، ج 4، ص 281، ح 1