امام صادق7فرمود:
«همانا خداوند تبارك و تعالى مىفرمايد:
هيچ چيزى نيست مگر آنكه، كسى را مأموريت دادهامتاآن رابگيردجزصدقه، كه آن را خود مىگيرم».[1]
16- آغاز سفر با نماز
در سفر حج، حاجى ميهمان خداوند است و بايد قبل از سفر، خود را براى اين ميهمانى مهم آماده كند، لذا مستحب است سفر را با نماز، كه ياد خدا است، آغاز نمايد.
امام صادق7از طريق پدران بزرگوارشان، از رسول خدا6نقل كردهاند كه فرمود:
مردى كه عازم سفر است هيچ چيزى براى خانوادهاش از خود باقى نمىگذارد بهتر از اينكه هنگام رفتن دو ركعت نماز بخواند و بگويد:
«اللَّهُمَّ انّي أسْتَودِعُكَ نَفْسي وَ اهْلي وَ مالي وَ ذُرِّيَتي وَ دُنْياىَ وَ آخِرَتي وَ أَمانَتي وَ خاتِمَةَ عَمَلي، الّا اعْطاهُ اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ ما سئل».[2]
[1]- بحارالانوار، ج 80، ص 329، ح 2
[2]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 379، ح 15064
«بارخدايا! خود و خانواده و مال و اولاد و دنيا و آخرت و امانت و پايان كارم را نزد تو به امانت مىگذارم. [اين دعا را كسى نمىخواند] مگر اينكه آنچه را از خدا خواسته، به او عنايت مىكند.»
17- دعا هنگام خروج
صباح حذاء گويد: از موسى بن جعفر8شنيدم كه فرمود:
«اگر يكى از مردان شما قصد مسافرت كرد، هنگام خروج از منزل و روبه سمتى كه بهقصد آن در حركت است بايستد و سوره حمد را در چهار سوى خود بخواند، همچنين معوذتين [يعنى سورههاى فلق و ناس] و قل هواللَّه احد و آيةالكرسى را در پيش رو و سمت راست و پشتسر بخواند و سپس بگويد:
«اللَّهُمَّ احْفَظْنِي وَ احْفَظْ مَا مَعِي وَ سَلِّمْنِي وَ سَلِّمْ مَا مَعِي وَ بَلِّغْنِي وَ بَلِّغْ مَا مَعِي بِبَلاغِكَ الْحَسَنِ الْجَمِيلِ».[1]
«بارخدايا! مرا و هرچه همراه من است را
[1]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 381، ح 15067
نگهدار و من و هرچه با من است را سالم بدار و من و هرچه با من است را به مقصد برسان به گونهاى شايسته و زيبا.»
[آنگاه] خداوند او را با آنچه همراه خود دارد محفوظ داشته و به سلامت بهمقصد مىرساند. آيا نديدهاى كه مرد [مسافر] خود مصون و سالم مىماند، ليكن آنچه همراه خود دارد محفوظ نمانده و سالم بهمقصد نمىرسد؟
در حديث ديگرى امام صادق7فرمود:
«هركس هنگام بيرون رفتن از خانه، ده مرتبه سوره «قُل هُوَ اللَّهُ احَد» (توحيد) را بخواند، پيوسته در پناه و حمايت خداوند است تا به خانه برگردد».[1]
ابوحمزه ثمالى نيز گفت:
هرگاه امام باقر7از خانه بيرون مىرفت مىفرمود:
«بِسْمِ اللَّهِ خَرَجْتُ وَ عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْتُ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ إِلَّا بِاللَّهِ».[2]
«بهنام خداخارج شدموبر او توكل كردم، هيچ توانايى و نيرويى نيست جز بهنيروى خدا.»
امير مؤمنان على7هنگام بيرون رفتن از خانه براى
[1]- كافى، ج 4، ص 333.
[2]- همان.
مسافرت، اين دعا را مىخواند:
«اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ وَ كَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ وَ سُوءِ الْمَنْظَرِ فِي الْأَهْلِ وَ الْمَالِ وَالْوَلَدِ اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِي السَّفَرِ وَ أَنْتَ الْخَلِيفَةُ فِي الْأَهْلِ وَ لا يَجْمَعُهُمَا غَيْرُكَ لِأَنَّ الْمُسْتَخْلَفَ لايَكُونُ مُسْتَصْحَباً وَالْمُسْتَصْحَبُ لا يَكُونُ مُسْتَخْلَفاً»[1]
«بارخدايا! به تو پناه مىبرم از سختىهاى سفر و اندوهناك برگشتن و بدنگرى [مردم] در جان و خانواده و مال و فرزندم؛ بارخدايا! تو در سفر همراه منى و جانشين من در خانوادهام و جز تو كسى نيست كه بتواند ميان ايندو جمع كند [و در سفر همراه و در وطن جانشين باشد] زيرا آنكه بازمانده و [در وطن] جانشين در خانواده باشد [در سفر] همراه و رفيق نيست و آنكه رفيق سفر است جانشين در خانواده نيست.»
پيمودن راه و طى مسير در زمين و آسمان، همراه با فراز و نشيب و اوج و فرود است، اتومبيل وقتى به مناطق كوهستانى مىرسد، جادههاى پرپيچ و خم
[1]- نهجالبلاغه: خ 46
كوهستان را طى كرده بالا مىرود و پس از رسيدن به قله سرازير مىشود، هواپيما از باند فرودگاه برمىخيزد، اوج مىگيرد و با رسيدن به مقصد فاصله خود را با زمين كم كرده، در فرودگاهِ مقصد، به زمين مىنشيند، مسافرِ خانه خدا سزاوار است كه در تمامى اين مراحل بهياد خدا بوده، زير لب زمزمه عاشقانه با خدا داشته باشد.
رسول خدا6هر زمان در مسيرى بالا مىرفت «اللَّه اكبر» و آنگاه كه فرود مىآمد «سبحاناللَّه» مىگفت.[1]
برخى مناطق در ميان راه، همچون گردنههاى صعبالعبور و راههاى پرپيچ و خم، خطرناك و ترس آفريناند، امام صادق7فرمود:
اگر به جايى رسيدى كه ترسانى اين آيه را بخوان:
«وَ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَ أَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَ اجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطاناً نَصِيراً».[2]
«پروردگارا! مرا [در هركارى] بهطرز درست داخل كن و بهطرز درست خارج ساز و از جانب خود براى من تسلّطى يارىبخش قرار ده [و پيروزى و يارى عنايت فرما].»
[1]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 391، ح 15088
[2]- اسراء: 80
امام سجاد7فرمود:
«اگر كسى پياده حج گزارد و سوره «إنّا انْزلناه ...» [سوره قدر] را بخواند، درد سخت پيادهروى را لمس نمىكند».[1]
ادعيه سفر فراوان است و پيشوايان دين براى مراحل مختلف همچون: خروج از منزل، زمان سوار شدن بر مركب، موقع حركت و زمان فرود آمدن، ادعيه گوناگونى را نقل كردهاند كه بهدليل رعايت اختصار، از ذكر آنها خوددارى مىشود. علاقهمندان مىتوانند به كتب مربوط مراجعه كنند.
18- همراه داشتن دارو
در عصر حاضر، بهدليل توسعه گردشگرى در جهان، مسؤولان هر كشورى تلاش مىكنند تا امكانات رفاهى و پزشكى را براى مسافران فراهم سازند.
جمهورى اسلامى ايران نيز در كاروانهاى زيارتى حج و عمره، پزشكى را همراه كاروان مىفرستد كه از آغاز تا پايان سفر، حاجيان را همراهى و در صورت نياز به دارو و درمان، آنها را معالجه كند. ليكن در عين حال حاجيان اگر بيمارى خاصّى دارند لازم است ضمن آگاه
[1]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 396، ح 15099
ساختن پزشك كاروان، داروهاى ضرورى و سوابق مربوط به بيمارى خود را همراه بردارند، ديگران نيز براى دردها و بيمارىهاى سطحى مقدارى دارو بردارند تا در صورت نياز از آن استفاده كنند. لقمان حكيم به فرزندش فرمود:
« [در مسافرت] با خود دارو بردار [تا در صورت نياز] هم تو و هم همسفرانت از آن بهرهگيرند ...».[1]
19- نيازمندىهاى سفر
شايسته است مسافر برخى از نيازمندىهاى خود را همراه بردارد تا هنگام نياز از آن بهره گيرد. عايشه گويد:
«رسول خدا6هرگاه به مسافرت مىرفت چند چيز با خود برمىداشت:
1- آيينه 2- سرمهدان 3- شانه كوچك (مِدْرَى) 4- مسواك 5- شانه بزرگ».[2]
ام سعد انصارى نيز گويد:
رسول خدا6در مسافرت آيينه و سرمهدان را از
[1]- بحارالانوار، ج 73، ص 275
[2]- محجة البيضاء، ج 4، ص 72
خود دور نمىكرد.[1]
مرحوم مجلسى رحمه الله نيز در بحارالأنوار نقل مىكند:
«رسول خدا6هرگاه به مسافرت مىرفت، شانه، مسواك و سرمهدان با خود برمىداشت».[2]
باتوجه به خصوصيات اخلاقىِ رسول خدا6مىتوان از اين احاديث بهخوبى دريافت كه پيروان آن حضرت، بايد در مسافرتها ابزار و وسايلى كه آنان را در منظم و آراسته بودن و نيز نظم و ترتيب يارى مىدهد، همراه بردارند و از نامنظم و آشفته بودن سر و صورت و وضعيت ظاهرى خود اجتناب ورزند.
حماد بن عيسى از امام صادق7نقل كرده كه آن حضرت فرمود:
در وصيت لقمان به فرزندش اين چنين آمده است:
«اى پسرم، شمشير و كفش و عمامه و ريسمان و مشك آب و نخ خياطى و سوزن در سفر همراه داشته باش و داروى بيشترى همراه خود بردار تا هم خود و هم همراهانت از آن استفاده كنيد و در هر كارى كه نافرمانى خدا در آن نباشد با همسفرانت موافقت كن».[3]
مرحوم فيض نقل كرده است كه بعضى از متوكلين و
[1]- همان: 73
[2]- بحارالانوار، ج 73، ص 235
[3]- من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 185، ح 834