توفيق يافتن براى چنين سفر ارزشمندى، فراهم ساختن ابزار و وسايل سفر و ديگر نعمتهايى كه به او عنايت فرموده سپاس گويد.
آنگاه براساس آيه شريفه لِاِنْ شَكَرْتُمْ لَاَزِيدَنَّكُمْ، خداوند نعمتهايش را در اين سفر بر حاجى افزون خواهد كرد.
25- پرهيز از عجله و شتاب
در سفر، هرگز در انجام كارها نبايد عجله كرد؛ زيرا عجله موجب مىشود تا كار يا بهدرستى انجام نشود و يا داراى فضاى معنوى مناسب نباشد.
رسول خدا6فرمود:
«الْأَنَاةُ مِنَ اللَّهِ وَ الْعَجَلَةُ مِنَ الشَّيْطَانِ».[1]
«تأنّى در كارها از جانب خدا و عجله از جانب شيطان است.»
مرحوم علامه ملا مهدى نراقى در تعريف عجله مىگويد:
«عجله حالتى است در دل كه به مجرد خطور امرى در ذهن، بىدرنگ و بدون تأمل در باره آن، به آن اقدام كند و اين حالت از لوازم ضعف و
[1]- وسائلالشيعه، ج 27، ص 169
كوچكى نفس و از درهاى بزرگ ورود شيطان به دل آدمى است كه بسيارى از مردم را از اين راه به هلاكت افكنده است».[1]
يكى از دلايل مذمّتِ عجله و شتاب، آن است كه كارها، اگر بخواهد صحيح انجام شود بايد همراه با بصيرت و معرفت باشد و اين نياز به تأنى و آرامش و صبر دارد و فردى كه شتابزده عمل مىكند فرصت انديشيدن در كارها را نيافته و درنتيجه كارى انجام مىدهد كه سرانجامِ آن، پشيمانى و خسران خواهد بود.
على7فرمود:
«مَعَ الْعَجَلِ يَكْثُرُ الزَّلَلُ».[2]
«با شتابزدگى، لغزشها فراوان گردد.»
امير مؤمنان على7هنگام شهادت، به فرزند بزرگوارشان امام حسن مجتبى7فرمودند:
«أَنْهَاكَ عَنِ التَّسَرُّعِ بِالْقَوْلِ وَ الْفِعْلِ».[3]
«تورا ازشتاب در گفتار و كردار نهى مىكنم.»
[1]- جامعالسعادات، ج 1، ص 335
[2]- غررالحكم، ح 9740
[3]- امالى طوسى، ص 7
26- حفظ دارايى و اثاثيه
مسافر بايد حافظ و نگهبان پول و اثاثيه خود باشد و در طول سفر مراقبت كند تا چيزى را گم نكند و يا در محلّى جا نگذارد.
صفوان جمال به امام صادق7گفت:
«مىخواهم به حج بروم، خانواده من نيز همراه من است، نفقه سفرم را در كيسهاى گذاشته، به كمر مىبندم [نظر شما در اينباره چيست؟]
امام صادق7فرمود:
آرى، پدرم [امام باقر7] پيوسته مىفرمود:
«حفظ و نگهبانى نفقه از توانمندى مسافر است».[1]
يعقوب بن سالم گويد: به امام صادق7گفتم:
همراه من درهمهايى است كه داراى تصويراند و من نيز مُحرم هستم؛ آنها را در هميانم قرار داده و آن را به كمر مىبندم. [آيا اشكالى ندارد؟]
امام فرمودند: مانعى ندارد. مگر نه اين است كه آنها خرجى سفر تو است؟ و پس از خداوند عزّ و جل اعتماد تو بر آنها است؟[2]
بنابراين در سفر حج، حاجى بايد مراقب ارز و ديگر
[1]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 419، ح 15152
[2]- من لا يحضره الفقيه، ج 2، ص 280، ح 2449
كالاهاى همراه خود بوده، آنها را به صندوق امانات تحويل دهد و يا در جاى امنى نگهدارى كند تا گرفتار سرقتهاى احتمالى و يا مفقود شدن نشود.
27- پرداخت هزينهها
رسول خدا6فرمود:
«مستحب است وقتى گروهى با هم به مسافرت مىروند، مخارج سفر را از مال خود جدا نموده، آن را پرداخت كنند. اين شيوه براى اخلاق آنها بهتر و براى خودشان پاكيزهتر است»؛[1]
بديهى است اگر هر مسافرى براى تهيه غذا و امكانات مورد نياز خود، بخواهد جداگانه تصميمگيرى نموده، اقدام نمايد و يا تنها براى خود غذا طبخ كند، علاوه بر صرف وقت زياد، خستگى روحى بهدنبال دارد و از فيض حضور در اماكن مقدس مكه و مدينه نيز كمبهره خواهد شد.
از اين رو شايد بتوان گفت، الگوى امروزه حج و عمره همان توصيه روايت است كه زائر هزينههاى خود؛ اعم از هواپيما، هتل، غذا و ... را يكجا پرداخت نموده، بهشكل كاروانى حركت مىكند و در مدتى كه
[1]- وسائلالشيعه، ج 11، ص 413، ح 15136
در مكه و مدينه حضور دارد، بههيچوجه دغدغه غذا و مسكن و امثال آن را ندارد و درنتيجه مىتواند براى لحظهلحظه حضور خود در حرمين شريفين برنامهريزى نموده، بهره معنوى ببرد.
28- اخلاق حاجيان
رعايت اخلاق اسلامى در سفر حج يكى از ضروريات اين سفر عبادى و معنوى است. كسانى كه مىخواهند از اين سفر بهره معنوى برده، مورد عنايت حضرت حق قرار گيرند، بايد نكاتى را رعايت كنند:
امام باقر7فرمود:
«مَا يُعْبَأُ مَنْ يَسْلُكُ هَذَا الطَّرِيقَ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ ثَلاثُ خِصَالٍ:
وَرَعٌ يَحْجُزُهُ عَنْ مَعَاصِي اللَّهِ وَ حِلْمٌ يَمْلِكُ بِهِ غَضَبَهُ وَ حُسْنُ الصُّحْبَةِ لِمَنْ صَحِبَهُ».[1]
«كسى كه به حج مىرود و اين راه را طى مىكند، اگر سه خصلت در وى نباشد مورد عنايت و توجه [خداوند] قرار نمىگيرد:
1- ورع و پارسايى كه او را از گناه بازدارد.
2- صبر و بردبارى كه بتواند خشم خود را
[1]- كافى، ج 4، ص 286
در اختيار گيرد.
3- خوشرفتارى با همراهان.»
در سفر حج، به دليل ازدحام بيش از حد جمعيت و نيز محدوديت بسيارى از امكانات، معمولًا مشكلاتى بروز مىكند كه اگر حاجى داراى ويژگىهاى فوق نباشد ممكن است از كنترل خارج شود و خداى ناكرده با ديگران درگيرى پيدا كرده، موجب آزار و اذيب ديگران گردد. براى پيشگيرى از بروز چنين وضعيتى، در مرحله اول نياز به ورع و پارسايى است تا حاجى بتواند از يكسو خود را كنترل كند و از سوى ديگر به ثمرات حج دست يابد.
رسول خدا6فرمود: «كسى كه حج يا عمره انجام دهد و در آن گناه و فسقى مرتكب نشود، برمىگردد همانند روزى كه از مادر متولد شده است».[1]
بنابراين ورع مىتواند مانع انجام گناه و موجب آمرزش شود.
نكته ديگر اينكه حاجى بايد تمرين كند تا هميشه در برابر مشكلات و سختىها صبور و بردبار بوده، آشفته و خشمگين نشود.
رسول خدا6در اين زمينه فرمود: «خشم ايمان را
[1]- سنن دارقطنى، ج 2، ص 284
تباه مىكند، چونان كه سركه عسل را خراب مىكند».[1]
روزى عربى بيابانى نزد رسول خدا6آمد و گفت:
من مردى بياباننشينم، سخنانى جامع به من بياموز [تا راهنماى عملم باشد].
حضرت فرمود: به تو فرمان مىدهم كه خشم نكنى!
عرب سهبار سؤال خود را تكرار كرد و حضرت همان پاسخ را داد، تا آنكه آن مرد به خود آمد و گفت:
پس از اين ديگر چيزى سؤال نمىكنم؛ رسول خدا6جز به خير مرا فرمان نداده است.[2]
زيبايى كلام رسول خدا6را سخن امام صادق:تفسير مىكند كه فرمود:
«الْغَضَبُ مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ».[3]
«خشم كليد هر بدى است.»
بنابراين هر حاجى بايد مراقب خود باشد تا بر كسى خشم نگيرد و اگر خشمگين شد، خشم خويش را فرو برد و اجازه ندهد كه خداى ناكرده به درگيرى و خشونت مبدّل گردد.
امام صادق7فرمود:
[1]- كافى، ج 2، ص 302
[2]- همان.
[3]- كافى، ج 2، ص 303
«هيچ بندهاى خشم خود را فرو نبرد مگر آنكه خداوند بر عزت او در دنيا و آخرت بيافزايد ...».[1]
و سومين توصيه، خوشرفتارى با همسفران است.
امام صادق7فرمود:
« [در سفر حج] خويشتن را آماده ساز تا با هركس همراه مىشوى، همنشينى خوب و خوشاخلاق باشى، زبانت را نگهدار و خشمت را فرونشان، از كارهاى بيهوده و بىفايده كمكن، عفو و بخششات را براى ديگران بگستران و سخىّ و گشادهدست باش».[2]
مردى نزد رسول خدا6آمد و گفت: اى رسول خدا به من سفارشى كن. حضرت توصيههايى به او نمود، از جمله فرمود: با برادر دينىات با روى گشاده برخورد كن.[3]
يكى از اصحاب امام صادق7نيز گويد:
«به آن حضرت گفتم: حدود حسن خلق چيست؟
امام فرمود:
اينكه بال خود را براى ديگران بگسترانى و نرمخو باشى، سخن شيرين بگويى و با برادر دينىات با
[1]- كافى، ج 2، ص 110
[2]- كافى، ج 4، ص 286
[3]- كافى، ج 2، ص 103