15- احكام خمس
مقدّمه:
خمس يكى از عبادات مالى است كه تحت شرائط ويژه بر افراد خاصّى واجب مىشود. خمس پشتوانه مطمئن و مناسبى براى بيت المال مسلمين مىباشد. خمس قسمتى از خلأ اقتصادى موجود در جامعه اسلامى را پر نموده، و بودجه مورد نياز فعاليّتهائى كه جنبه دينى دارد را تأمين مىكند.
سؤال 428-آيا تعيين سال خمسى اختصاص به مردها دارد، كه به عنوان نانآور و مدير خانواده هستند، يا شامل زنان خانهدارى كه تحت سرپرستى مردها به سر مىبرند و عايدات جزئى دارند نيز مىشود؟ در صورتى كه جواب مثبت است، آيا نحوه محاسبه خمس اموال آنان با مردان متفاوت است؟
جواب:هر كس درآمدى زايد بر مخارجش دارد بايد سال خمسى داشته باشد، و بعد از گذشتن سال اموال خود را تخميس كند، و تفاوتى بين زن و مرد از اين جهت نيست.
سؤال 429-از آنجا كه اين جانبه معلّم هستم حساب سال جداگانهاى از شوهرم دارم، مىخواستم بدانم كه آيا به لوازم مصرفى، كه قسمتى از آن در پايان سال اضافه مىآيد، مانند لوازم آرايش خانمها، خمس تعلّق مىگيرد؟ بطور كلّى، آيا لوازم آرايش جزء مؤونه است، يا همه آن خمس دارد؟
جواب:اين لوازم در حدّ معقول جزء مؤونه است، و هرگاه چيزى از آن آخر سال اضافه بيايد خمس دارد، و اين در صورتى است كه باقيمانده واقعاً قيمت داشته باشد.
سؤال 430-بعضى از خانمها در هر ميهمانى يا عروسى يك نوع لباس مىپوشند، و براى بار دوم از آن استفاده نمىكنند، چرا كه مردم آن لباس را يك بار به تن آنها ديدهاند! اولا: آيا اين كار جايز است، و اسراف محسوب نمىشود؟ ثانياً: با توجه به اين كه چنين لباسهايى يك بار استفاده شده، آيا خمس دارد؟
جواب:به يقين اين كار نوعى اسراف است، و زنان با ايمان بايد از آن بپرهيزند، و چنين لباسهايى خمس دارد.
مسأله 431-در ميان بسيارى از خانوادهها معمول است كه جهيزيّه دختران را تدريجاً تهيّه مىكنند، چنانچه سال بر آن بگذرد خمس آن واجب است؛ ولى در مناطقى كه اگر جهيزيّه را قبلا تهيّه نكنند عيب محسوب مىشود، يا اين كه تهيّه آن جز به صورت تدريجى مشكل است، خمس ندارد.
سؤال 432-با توجّه به اين كه پدرم جهيزيّه مرا تدريجاً و از درآمد بين سالش تهيه كرده، چنانچه برخى از اقلام جهيزيّه فعلا مورد نياز نباشد، آيا پرداخت خمس آن بر من لازم است؟
جواب:هرگاه واقعاً مقدارى از آن زائد بر نياز بوده باشد خمس دارد، بنابر احتياط واجب.
سؤال 433-دخترى شاغل و در سنّ ازدواج مىباشم، بر خلاف آنچه در بين مردم متداول است، من به تدريج جهيزيّهام را تهيّه نمىكنم، بلكه پولى كه هر ماه بدست مىآورم را تبديل به طلا نموده و نگهدارى مىكنم، تا به هنگام نياز جهيزيّه را يكجا تهيّه كنم، تا هم نيازى به حفظ و نگهدارى نداشته باشد، و هم مُد روز باشد. آيا به اين پساندازها خمس تعلّق مىگيرد؟
جواب:آرى به اينها خمس تعلّق مىگيرد، ولى چنانچه در زحمت باشند ما به اينگونه افراد اجازه مىدهيم خمس آن را بر ذمّه بگيرند و هنگام توانايى بپردازند.
سؤال 434-شغلم آرايشگرى خانمهاست. در ضمن گاهى از اوقات براى همسايهها لباس نيز مىدوزم، آيا به لوازم آرايشگرى و خيّاطى خمس تعلّق مىگيرد؟
جواب:به هر گونه ابزار كار خمس تعلّق مىگيرد، ولى اگر وسيلهاى را براى زندگى شخصى بگيريد و گاهى از آن براى ديگران استفاده كنيد، خمس ندارد.
سؤال 435-آيا به شيربها و مهريّه خانمها خمس تعلّق مىگيرد؟
جواب:خمس ندارد.
سؤال 436-اگر خانمى داراى زينت آلات طلا باشد و برخى از آن نيز هديه باشد و سال بر آن بگذرد، آيا خمس دارد؟
جواب:چنانچه زينت آلات مزبور مورد نياز و جزء شئون او بوده باشد خمس ندارد.
سؤال 437-شخصى پارچه چادرى تهيّه نموده، ولى به خاطر مشغله كارى، يا علل ديگر، نتوانسته آن را براى دوختن به خيّاط بدهد، و اكنون سال خمسى او فرا رسيده است، آيا خمس اين چادر را بايد بپردازد؟
جواب:در صورتى كه نياز به آن داشته، هر چند اتّفاقاً آماده مصرف نشده، خمس ندارد.
سؤال 438-شخصى لباس يا وسيله ديگرى براى جهيزيّه فرزندش مىخرد. پس از گذشت چند سال آن را از جهيزيّه برداشته، و به عنوان هديه به فرزند ديگرش مىدهد، يا در مصارف ضرورىتر هزينه مىكند. آيا پرداخت خمس آن واجب است؟
جواب:خمس ندارد.
سؤال 439-مجبور شدم براى حلّ مشكلى از مشكلات زندگى، زينت آلاتم را بفروشم، ولى اكنون بيش از يك سال پول آن نزد من است، آيا اين پول مشمول خمس است؟
جواب:مشمول خمس نيست.
سؤال 440-آيا حقوقى كه از طرف بنياد شهيد به خانواده محترم شهداء پرداخت مىشود مشمول خمس است؟
جواب:بنابر احتياط لازم در سر سال، خمس باقىمانده آن را بدهند.
سؤال 441-بيشتر خانمهاى شهر ما قالىباف هستند؛ ولى معمولا خريد لوازم فرش و نيز فروش فرش و تصرّف در پول حاصل از آن، به عهده شوهر است؛ با توجّه به اين كه بافتن اين فرشها چندين سال طول مىكشد، چگونه حساب مىشود؟ آيا خمس آن بر عهده شوهر است، يا خود زن بايد بپردازد؟
جواب:فرش هنگامى كه آماده فروختن شد جزء درآمد آن سال محسوب مىشود، و خمس آن بر عهده كسى است كه مالك آن فرش و درآمد آن است.
سؤال 442-خانمى زمين موروثى پدرىاش را فروخته، و با پول آن خود و فرزندانش جهت عزيمت به حجّ، ثبت نام نمودهاند. آيا در صورت گذشتن سال خمسى بر زمين يا پول آن، خمس به آن تعلّق مىگيرد؟
جواب:ارث مشمول خمس نيست؛ مگر اين كه قيمت زمين از زمانى كه مال الارث به او منتقل شده افزايش يافته باشد، كه به افزايش آن خمس تعلّق مىگيرد، ولى اگر قبل از گذشتن سال، آن را براى نامنويسى هزينه كرده، در اين صورت چيزى بر او نيست.
سؤال 443-متأسّفانه شوهرم اهل پرداخت وجوهات شرعيّه نيست، تكليف من و فرزندانم چيست؟
جواب:به شما و امثال شما اجازه مىدهيم كه در صورت نياز در اموال او به مقدار نيازتان تصرّف كنيد، و خمس آن را به ذمّه بگيريد، و اگر بعداً توانايى پيدا كرديد بپردازيد، و اگر توانايى پيدا نكرديد بخشوده خواهد شد.
سؤال 444-چنانچه پدرى كه- نعوذ باللّه- ثروتش از راه حرام بدست آمده، جهيزيّهاى براى دخترش تهيّه كند، يا هديهاى به او بدهد، آيا دختر مىتواند از آن استفاده كند؟ راه پاك كردن آن چيست؟
جواب:اگر يقين ندارد كه از مال حرام است، براى او اشكالى ندارد. و اگر يقين دارد، چنانچه مقدار حرام و صاحبانش شناخته شده نيستند، واجب است خمس آن را بپردازد، و بقيّه پاك مىشود.
سؤال 445-آيا سيادت از طريق مادر به فرزندان او منتقل مىشود؟
جواب:بعضى از احكام سيادت، از جمله گرفتن خمس، منتقل نمىشود. و سبب آن در كتب فقهيّه نوشته شده است. ولى اين گونه افراد به خاطر انتسابشان به پيامبر اكرم (صلى الله عليه و آله) داراى احترام هستند.
سؤال 446-آيا مىتوان به زن سيّدهاى كه شوهرش سيّد نيست، ولى نيازمند است، از سهم سادات كمك نمود، تا خرج شوهر و فرزندانش كند؟
جواب:اشكالى ندارد.
سؤال 447-چرا وقتى پدر خانواده سيّد است به فرزندانش سيّد مىگويند، ولى اگر مادر سيّد باشد به آنها سيّد نمىگويند؟
جواب:معمولا نسب انسان در عرف از طريق پدر منشعب مىشود، به همين جهت هميشه فاميل كودكان مطابق فاميل پدر ثبت مىشود، و در اسلام نسب خانواده از طريق پدر است؛ هر چند سيادت مادر نيز سبب احترام فرزند است.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
16- احكام زكات
مقدّمه:
زكات نيز از عبادات مالى اسلام است، و با شرائط خاصّى واجب مىشود. در اهميّت زكات همين بس كه خداوند متعال در نزديك به سى آيه قرآن، پس از دستور به نماز، سفارش به زكات مىكند، گوئى رابطهاى عميق بين نماز و زكات است، به گونهاى كه نماز بىزكات، نماز مقبولى نخواهد بود.[1]
روايات فراوانى نيز در مورد زكات وجود دارد، از جمله در روايتى مىخوانيم كه: «مانع زكات و شخصى كه زكات بر او واجب شده و نمىپردازد مسلمان از دنيا نمىرود!».[2]
سؤال 448-من به تازگى ازدواج كردهام، مجموع طلاهايى كه همسرم و بستگانش، و نيز بستگان و آشنايان خودم به من هديه كردهاند بيش از 15 مثقال معمولى (نصاب اوّل طلا) مىباشد، و اكنون بيش از يك سال است كه از آنها استفاده مىكنم، آيا به اين طلاها زكات تعلّق مىگيرد؟ زكات آن چقدر است؟
جواب:زكات تنها به طلاهايى تعلّق مىگيرد كه به صورت سكّه رايج معامله باشد.
سؤال 449-خواهر شوهرم مقدارى از طلاجات خود را جهت استفاده در يك جشن به
[1]. وسائل الشيعة، جلد 6، صفحه 3، حديث 1.
[2]. وسائل الشيعة، جلد 6، صفحه 18، حديث 3 و 5.
رسم امانت به من داد، و سپس بطور ناگهانى و بخاطر معالجه به خارج از كشور سفر كرد، و اكنون بيش از يك سال است كه اين طلاها نزد من مىباشد و از آن استفاده مىكنم، شخصى مىگفت: «اگر كسى طلا قرض كند و يك سال نزد او بماند، بايد زكات آن را بدهد». آيا اين مطلب صحيح است، و زكات بر من واجب مىباشد؟
جواب:همانگونه كه در مسأله بالا گفته شد اين گونه طلاها زكات ندارد.
سؤال 450-زن بيوهاى هستم كه براى حفظ ارزش اندك ذخيرهاى كه دارم بيش از يك سال است كه آن را تبديل به سى عدد سكّه بهار آزادى كردهام. آيا به اين سكّهها زكات تعلّق مىگيرد؟
جواب:چون اين سكّهها بصورت پول رايج معامله در بازار به كار نمىرود، زكات ندارد.
مستحقّين زكات
مسأله 451-هرگاه شوهر مخارج همسرش را نمىپردازد، ولى زن مىتواند از طريق حاكم شرع يا غير او حقّ خود را بگيرد، چنين زنى نمىتواند از زكات استفاده كند.
مسأله 452-زن مىتواند به شوهر فقير خود زكات دهد، هر چند شوهر زكات را بگيرد و صرف مخارج آن زن و اولادش كند.
سؤال 453-از آنجا كه شوهرم مفقود الاثر گرديده، جهت طلاق به دادگاه مراجعه كردم، قرار شد چهار سال جستجو نموده، سپس حكم طلاق را صادر كنند. در اين مدّت از جهت نفقه واقعاً در مضيقه هستم، آيا مىتوانم از زكات استفاده كنم؟
جواب:آرى، در چنين شرايطى استفاده كردن از زكات مانعى ندارد.
سؤال 454-شوهرم وضع مالى مناسبى ندارد و مخارج خانوادهاش را به سختى تأمين مىكند، با توجّه به اين كه من سيّده هستم، آيا او كه سيّد نيست مىتواند زكات بگيرد و صرف مخارج ما نمايد؟
جواب:اشكالى ندارد.