جواب:احتياط واجب آن است ترتيبى بدهد كه او آلوده گناه نشود.
مسأله 611-مرد حق ندارد زن دائمى خود را طورى ترك كند كه نه مانند زن شوهردار باشد و نه بىشوهر؛ ولى واجب نيست هر چهار شب يك شب نزد او بماند، امّا اگر همسرهاى متعدّد دارد بايد در ميان آنها از اين جهت با عدالت رفتار نمايد.
سؤال 612-آيا شوهر حق دارد بدون رضايت همسرش از انزال نطفه خوددارى كند، و به آميزش تنها قناعت نمايد؟
جواب:مانعى ندارد؛ ولى در موردِ آميزشِ واجب، بدون رضايت همسر نمىتواند اين كار را انجام دهد.
سؤال 613-آيا زن حق دارد از شوهر بخواهد كه به جاى آميزش واجب (هر چهار ماه يك بار) از راههاى ديگر او را ارضاء كند؟
جواب:در صورتى كه طرفين راضى شوند مانعى ندارد.
سؤال 614-اگر شخصى دو همسر داشته باشد، آيا لازم است يك شب را نزدِ يكى، و شب بعد را نزد ديگرى باشد؟ يا از هر چهار شب بايد يك شب را نزد هر يك از آنها باشد، و دو شب ديگر را آزاد است هركجا باشد؟
جواب:از هر چهار شب واجب است يك شب را نزد هر يك از آنها باشد، و دو شب ديگر را مختار است، هر چند بهتر آن است كه در ميان آنها مساوات قائل شود.
ب) حقوق شوهر بر زن
1- تمكين
مسأله 615-زنى كه عقد دائم شده، نبايد بدون عذر شرعى از نزديكى شوهر جلوگيرى كند.
سؤال 616-اگر زن دائمى شرط كند كه هفتهاى يكى دو بار تمكين كند، آيا اين شرط صحيح است؟
جواب:چنانچه طرفين به اين شرط راضى شده باشند، اين شرط صحيح است.
سؤال 617-آيا زن مىتواند به اين علّت كه شوهرش به او تهمت زده و آبروى او را برده، خود را بر او حرام كند، و با ديدنش در حجاب شود، و از تمكين عامّ و خاصّ جلوگيرى نمايد؟ هرچند شوهر بارها به پاكى او اعتراف كرده باشد.
جواب:زن حق ندارد به اين عذرها از تمكين خوددارى كند، و اگر شوهر به او تهمت زده، بايد نزد حاكم شرع برود و مجازات او را بخواهد، مگر اين كه زن او را ببخشد.
سؤال 618-آيا تمكين از مرد حدّ خاصّى دارد، يا هر زمانى كه او تقاضاى تمكين كند زن بايد اجابت كند، هر چند موجب عسر و حرج براى زن شود؟
جواب:در صورتى كه سبب عسر و حرج براى زن باشد واجب نيست، و اصولا درخواست او بايد در حدّ معقول و متعارف باشد.
سؤال 619-چه چيزهائى حقّ تمكين مرد را ساقط مىكند؟
جواب:در صورتى كه درخواست مرد غير معقول و غير متعارف باشد، تمكين در برابر آن لازم نيست. همچنين در صورتى كه زن مريض يا در عسر و حرج بوده باشد، يا تقاضاى شوهر نامشروع باشد، مانند ايّام عادت، تمكين واجب نمىباشد.
سؤال 620-اگر شوهر (با توجّه به مُعسر بودن) به حكم دادگاه، مهريّه را به صورت اقساطى بپردازد، با توجّه به اين كه امروزه مهريّهها متأسّفانه بالاست و پرداخت قسطى آن هم سالها طول مىكشد، آيا در اين فرض زن، كه هنوز باكره است، حق دارد تا پايان اقساط مهريّه تمكين نكند؟
جواب:در صورتى كه قرائنى وجود داشته باشد كه اين مهريّه سنگين را يكجا نمىتوان مطالبه كرد، خوددارى از تمكين جايز نيست، بنابراين متوقّف كردن تمكين بر پرداخت تمام مهر در اين گونه موارد جايز نيست.
سؤال 621-آيا آميزش با همسر از پشت جايز است؟
جواب:اين كار حرام نيست، امّا كراهت شديد دارد؛ ولى در صورت عدم رضايت همسر جايز نيست.
سؤال 622-شوهرم تمكين را مشروط به پوشيدن لباسهاى خاص، يا آرايش مخصوصى مىكند، آيا رعايت اين امور لازم است؟
جواب:لازم نيست؛ ولى انجام در خواستهاى معقولِ همسر براى طرفين خوب است.
سؤال 623-آيا وظيفه زن مسلمان صرفاً تمكين است؟ اگر چنين است، نگهدارى از فرزندان، نظافت منزل، شستشوى ظروف و البسه، پختوپز، وظيفه كيست؟ تقسيم كارى كه رسول الله (صلى الله عليه و آله) بين دختر گرامى و داماد عزيزش انجام داد، كه كار بيرون منزل را به على (عليه السلام)، و كار درون منزل را به زهرا (عليها السلام) واگذار كرد[1]، به چه معنايى است؟ اگر فلسفه ازدواج فقط رفع شهوت است، آيا بهتر نيست مرد با هزينهاى كمتر از آوردن زن به خانه به عنوان موجودى پرخرج، شهوتش را بيرون خانه به طريق شرعى (صيغه) رفع كند؟ اگر وظيفه زن صرفاً تمكين است، چرا مرد مخارج عروسى، خورد و خوراك، لباس، وسائل رفاهى، پزشكى، درمانى، مهريّه، شيربها و مانند آن را بر گردن مىگيرد؟ بهتر نيست مجرّد و بىمسئوليت به كار و عبادت و زندگى خود بپردازد، نه دغدغه خاطرى، نه دلبستگى، نه ترس از دست دادنى، نه جنگ اعصابى، و نه نگرانىهاى ديگر. لطفاً نظرتان را به طور صريح در اين زمينه بيان فرماييد:
جواب:هدف از ازدواج، همان گونه كه قرآن مىگويد، آن است كه زن و مرد در كنار يكديگر زندگى آرامى داشته باشند (لِتَسْكُنُوا إِلَيْها) و اين هدف بدون زندگى مشترك حاصل نمىشود. و زندگى توأم با تجرّد موجب بدبختى و انواع مشكلات و بيمارىهاست، ولى زن نبايد به صورت برده مرد درآيد، و اگر كارهاى خانه را انجام مىدهد، بايد با ميل و رضايتش باشد. البتّه تقسيم كار بر اساس رضايت طرفين كار بسيار خوبى است.
سؤال 624-عدم تمكين زن، در صورت امتناع مرد از پرداخت نفقه، چه حكمى دارد؟
جواب:احتياط واجب آن است كه زن از تمكين خوددارى نكند؛ ولى مىتواند با اجازه حاكم شرع از اموال او به مقدار نفقه خود بردارد.
[1]. وسائل الشيعة، جلد 14، ابواب مقدّمات النكاح، باب 89، حديث اوّل.
2- اطاعت از شوهر
مسأله 625-زنى كه عقد دائم شده بنا بر احتياط واجب نبايد بدون اجازه شوهر از خانه بيرون رود، يا كارى در خارج خانه انتخاب كند (خواه اجازه لفظى باشد، و يا از قرائن معلوم شود كه او راضى است).
سؤال 626-لطفاً به سؤالات زير پاسخ دهيد:
الف) آيا زوجه حق دارد بدون رضايت شوهر از منزل خارج شود؟
جواب:بنابر احتياط واجب بايد اجازه بگيرد؛ مگر براى كارهاى واجب شرعى، يا نيازها و ضرورتهاى مادّى و معنوى زندگى.
ب) در صورتى كه بدون رضايت شوهر منزل را ترك كند و تمكين ننمايد، و تقاضاى مكرّر بازگشت همسرش را بىپاسخ بگذارد، آيا ناشزه محسوب مىشود؟
جواب:چنين زنى ناشزه است.
ج) در شرايط فوق، آيا زوجه استحقاق دريافت نفقه دارد؟
جواب:قدر مسلّم از نشوز و عدم تمكين، كه موجب سلب حقّ نفقه مىشود، عدم تمكين در برابر تمتّعات جنسى است؛ بنابراين نفقه در فرض بالا، يعنى خروج از منزل، ساقط نمىشود (بنابر احتياط واجب).
سؤال 627-آيا زن بدون رضايت شوهر مىتواند براى فعّاليّتهاى اقتصادى، سياسى و اجتماعى، از منزل خارج شود؟
جواب:در صورتى كه براى يك هدف مادّى يا معنوى ضرورى خارج شود، اشكال ندارد. همچنين در صورتى كه زن در عقد ازدواج چنين حقّى براى خود قائل شده باشد، اشكال ندارد.
سؤال 628-در صورتى كه مهر حالّ (نقد) باشد زوجه غير مدخوله حق دارد تا گرفتن مهريّه تمكين نكند؛ امّا آيا اين حق را هم دارد كه در غير تمكين نيز از زوج اطاعت نكند؛ مثلا منزل پدر و مادر خود بماند، و هر جا كه مايل بود برود، و هر كار كه خواست انجام دهد، و با اين حال مطالبه نفقه نمايد؟
جواب:بايد به وظايف ديگر خود عمل كند، تنها مىتواند تمكين را منوط به گرفتن مهر كند، آن هم در صورتى كه مهر حالّ بوده و قرائنى دالّ بر تأخير آن نبوده باشد.
سؤال 629-زنى پس از فوت شوهرش با برادر همسر مرحومش ازدواج مىكند، آيا مىتواند شبهاى جمعه براى قرائت فاتحه به مزار شوهر اوّل برود؟
جواب:با اجازه شوهر اشكال ندارد.
سؤال 630-آيا زنان مىتوانند بدون اجازه و رضايت همسران خويش، كه افرادى مؤمن و متديّن مىباشند، در مسجد فعّاليّت كنند؟ به گونهاى كه امورات يك مسجد را كاملا در دست بگيرند. در حالى كه اين كار موجب اختلاف خانوادگى مىشود.
جواب:بدون اجازه همسر جايز نيست؛ ولى رفتن به مسجد براى فرا گرفتن احكام و معارف دين جايز است.
سؤال 631-شخصى دوازده سال قبل به همسرش پيشنهاد مىكند كه از تهران مهاجرت كنند؛ امّا زن حاضر به اين هجرت نمىشود، و مرد هجرت مىكند. اكنون مرد، به بهانه اين كه زن اطاعت نكرده، نه نفقه مىپردازد و نه طلاق مىدهد، حكم اين مسأله چيست؟
جواب:در صورتى كه در ازدواج قرار داد خاصّى براى محلّ سكونت زن نباشد، زن موظّف است در محلّ سكونت تابع مرد باشد؛ مگر اين كه ضرر و زيان مهمّى براى او داشته باشد.
سؤال 632-آيا اطاعت نكردن زن از شوهر در غير مسائل واجب و مستحب حرام است؟
جواب:اطاعت زن از شوهر مربوط به حقوق زناشوئى و بيرون رفتن از منزل است، در كارهاى ديگر اطاعت بر او واجب نيست، هر چند بهتر است كه زن و مرد در تمام مسائل با هم تفاهم داشته باشند.
سؤال 633-در صورتى كه مرد با رفتن زنش به دانشگاه، اداره، و هر محيط ديگرى مخالف باشد، زن شرعاً چه وظيفهاى دارد؟
جواب:بايد رضايت شوهر را جلب كند؛ مگر اين كه در عقد ازدواج شرط كرده باشد.
سؤال 634-اگر شوهر اجازه انتخاب شغلى به همسر خود بدهد، آيا بعد از طىّ مراحل خاصّ گزينش و شروع به كار، مىتواند ممانعت كند، يا اجازه اوّل التزام به تمام لوازم آن است؟
جواب:هرگاه زن قرار دادى با اجازه شوهر نسبت به مدّتى با اداره يا مؤسّسهاى بسته، آن قرار داد لازم الاجرا مىباشد، و شوهر حقّ ممانعت ندارد. و اين در صورتى است كه هنگام عقد، اجازه كار زن در خارج از منزل شرط نشده باشد، و الّا احتياجى به اجازه شوهر در عقد قرار داد نيست؛ ولى در هر حال بايد شئون شوهر و خانواده را رعايت كند.
سؤال 635-اگر زن به خاطر انجام مستحبّات زياد، دچار خستگى فراوان شود، بطورى كه مرد نتواند تمتّعات لازم را ببرد، آيا مرد حق دارد او را از انجام چنين مستحبّاتى نهى كند؟ آيا اطاعت از شوهر در اينجا لازم است؟
جواب:مرد نمىتواند او را نهى كند؛ مگر اين كه بطور كلّى تمتّع از بين برود، و در اين صورت چون مزاحم حقّ شوهر است زن بدون اجازه او نمىتواند اقدام كند.
مسأله 636-اگر زن در همه كارهايى كه در مسائل قبل (به شرحى كه گذشت) گفته شد، از شوهر اطاعت نكند گناهكار است و حقّ غذا و لباس و منزل و همخوابى او از بين مىرود؛ ولى مهر او از بين نمىرود.
كارهاى منزل
مسأله 637-زن وظيفه ندارد خدمت خانه را انجام دهد و غذا تهيّه كند و نظافت و مانند آن را عهده دار شود؛ مگر به ميل خود. و اگر مرد او را مجبور بر اين كارها نمايد، زن مىتواند حقّ الزحمه خود را در برابر اين كارها از او بگيرد.
سؤال 638-آيا زن مىتواند در منزل وظايف خود را انجام ندهد؛ مثلا غذا نپزد، يا خانه را مرتّب نكند؟ آيا مرد مىتواند او را مجبور به انجام اين گونه امور بنمايد؟
جواب:مرد حق ندارد او را مجبور به اين كارها كند؛ مگر اين كه زن با ميل خود اين كارها را انجام دهد.
سؤال 639-آيا اين شرط، كه همسر آينده كارهاى متعارف و معمول منزل را انجام دهد، صحيح است؟ در صورتى كه زن به شرط عمل نكند حكم آن چيست؟
جواب:هرگاه شرط كنند، اين شرط لازم الاجراست؛ و در صورت تخلّف احتياط آن است كه زن هزينه آن را بپردازد.
سؤال 640-مىدانيم كه زن موظّف به انجام كارهاى منزل نيست، حتّى مىتواند براى شير دادن و پرورش طفل از شوهرش اجرت دريافت كند؛ لكن با توجّه به اين كه در ايران رسم بر اين است كه زنان معمولا كارهاى خانه را انجام مىدهند و پس از تولّد بچّه، او را نگهدارى نموده و شير مىدهند، آيا مىتوان گفت كه عقد مبنيّاً عليها واقع شده و در نتيجه زن بايد كارهاى معمولى خانه را انجام دهد و مزدى هم از شوهرش طلبكار نيست؛ مگر در جايى كه خلاف آن ثابت شود؟
جواب:اين گونه موارد عقد مبنىٌ عليه نيست، تا حكم شرط ضمن العقد داشته باشد؛ ولى بهتر است مردان و زنان در زندگى مشترك خانوادگى اين گونه سختگيرىها را با هم نداشته باشند، تا زندگى خوبى داشته باشند.
ازدواج موقّت
سؤال 641-نظر حضرتعالى در رابطه با ازدواج موقّت چيست؟ آيا آن را راه حلّ مناسبى براى جوانان، كه مشكلاتى بر سر راه ازدواج دائم دارند و از طرفى مىترسند كه به فساد كشيده شوند، مىدانيد؟
جواب:اگر با شرايط معقول و رعايت موازين شرعى انجام شود، و دستاويزى براى هوسبازى هوسبازان و فساد بيشتر نشود بيقين كارساز است؛ ولى اين، كار بسيار دقيق و ظريفى است.[1]
سؤال 642-اگر پسر و دخترى بخواهند از طريق ازدواج موقّت (بدون استمتاع جنسى و آميزش) رابطه متعارف شغلى، يا تحصيلى داشته باشند، آيا در دو فرض زير اجازه پدر دختر شرط است؟
[1]. مشروح اين بحث را در كتاب «اين است آئين ما» و «تفسير نمونه» جلد 3، صفحه 335، مطالعه فرمائيد.
الف) امكان دسترسى به ولىّ دختر نيست و فرضاً ايجاد رابطه شرعى، ضرورى و فورى است.
ب) امكان دسترسى هست؛ امّا ولىّ دختر بدون منطق مخالفت مىكند، و اصلا رضايت نمىدهد.
جواب:در هر صورت احتياط واجب استيذان از ولىّ دختر است؛ ضمناً تجربه نشان داده است كه اين رابطهها، مخصوصاً در جوانها، معمولا در يك حدّ محدود و معيّنى ثابت نمىماند، و تدريجاً توسعه مىيابد و مايه مشكلات فراوانى مىشود.
سؤال 643-كسى كه قصد ازدواج موقّت دارد، آيا مىتواند بدون اطّلاع ولىّ دختر از او خواستگارى كند؟ در دو صورت باكره بودن و بيوه بودن زن، حكم آن را بيان فرمائيد.
جواب:خواستگارى در هر صورت مانعى ندارد، ولى اجراء صيغه عقد بدون اذن ولىّ دختر باكره اشكال دارد، امّا در بيوه رضايت طرفين براى اجراى صيغه عقد كافى است.
سؤال 644-اگر شخصى با زن بىشوهرى ازدواج موقّت كند، و زن به برادرش اطّلاع ندهد، آيا اين كار خيانت به برادر محسوب مىشود؟ در صورتى كه برادر با اين ازدواج مخالف باشد و زن شرايط ازدواج موقّت را داشته باشد، عمل مذكور چه حكمى دارد؟
جواب:اجازه برادر معتبر نيست، و اطّلاع ندادن به او خيانت محسوب نمىشود؛ ولى مشورت با او مناسب است.
سؤال 645-زنى به عقد موقّت مردى در آمده و بعد از دخول، شوهرش را ترك كرده است، آيا بر مرد واجب است كه تمام مهريّه او را بپردازد؟
جواب:تنها آن مقدار از زمان كه زن تمكين كرده مهريّهاش لازم است.
مسأله 646-همسر موقّت مىتواند بدون اجازه شوهر از خانه بيرون رود، يا كارى در خارج از خانه براى خود انتخاب كند، مگر اين كه به خاطر بيرون رفتنش حقّ شوهر از بين برود.
مسأله 647-همسر در ازدواج موقّت حقّ خرجى ندارد، هر چند باردار شود. و از شوهر