2- اطاعت از شوهر
مسأله 625-زنى كه عقد دائم شده بنا بر احتياط واجب نبايد بدون اجازه شوهر از خانه بيرون رود، يا كارى در خارج خانه انتخاب كند (خواه اجازه لفظى باشد، و يا از قرائن معلوم شود كه او راضى است).
سؤال 626-لطفاً به سؤالات زير پاسخ دهيد:
الف) آيا زوجه حق دارد بدون رضايت شوهر از منزل خارج شود؟
جواب:بنابر احتياط واجب بايد اجازه بگيرد؛ مگر براى كارهاى واجب شرعى، يا نيازها و ضرورتهاى مادّى و معنوى زندگى.
ب) در صورتى كه بدون رضايت شوهر منزل را ترك كند و تمكين ننمايد، و تقاضاى مكرّر بازگشت همسرش را بىپاسخ بگذارد، آيا ناشزه محسوب مىشود؟
جواب:چنين زنى ناشزه است.
ج) در شرايط فوق، آيا زوجه استحقاق دريافت نفقه دارد؟
جواب:قدر مسلّم از نشوز و عدم تمكين، كه موجب سلب حقّ نفقه مىشود، عدم تمكين در برابر تمتّعات جنسى است؛ بنابراين نفقه در فرض بالا، يعنى خروج از منزل، ساقط نمىشود (بنابر احتياط واجب).
سؤال 627-آيا زن بدون رضايت شوهر مىتواند براى فعّاليّتهاى اقتصادى، سياسى و اجتماعى، از منزل خارج شود؟
جواب:در صورتى كه براى يك هدف مادّى يا معنوى ضرورى خارج شود، اشكال ندارد. همچنين در صورتى كه زن در عقد ازدواج چنين حقّى براى خود قائل شده باشد، اشكال ندارد.
سؤال 628-در صورتى كه مهر حالّ (نقد) باشد زوجه غير مدخوله حق دارد تا گرفتن مهريّه تمكين نكند؛ امّا آيا اين حق را هم دارد كه در غير تمكين نيز از زوج اطاعت نكند؛ مثلا منزل پدر و مادر خود بماند، و هر جا كه مايل بود برود، و هر كار كه خواست انجام دهد، و با اين حال مطالبه نفقه نمايد؟
جواب:بايد به وظايف ديگر خود عمل كند، تنها مىتواند تمكين را منوط به گرفتن مهر كند، آن هم در صورتى كه مهر حالّ بوده و قرائنى دالّ بر تأخير آن نبوده باشد.
سؤال 629-زنى پس از فوت شوهرش با برادر همسر مرحومش ازدواج مىكند، آيا مىتواند شبهاى جمعه براى قرائت فاتحه به مزار شوهر اوّل برود؟
جواب:با اجازه شوهر اشكال ندارد.
سؤال 630-آيا زنان مىتوانند بدون اجازه و رضايت همسران خويش، كه افرادى مؤمن و متديّن مىباشند، در مسجد فعّاليّت كنند؟ به گونهاى كه امورات يك مسجد را كاملا در دست بگيرند. در حالى كه اين كار موجب اختلاف خانوادگى مىشود.
جواب:بدون اجازه همسر جايز نيست؛ ولى رفتن به مسجد براى فرا گرفتن احكام و معارف دين جايز است.
سؤال 631-شخصى دوازده سال قبل به همسرش پيشنهاد مىكند كه از تهران مهاجرت كنند؛ امّا زن حاضر به اين هجرت نمىشود، و مرد هجرت مىكند. اكنون مرد، به بهانه اين كه زن اطاعت نكرده، نه نفقه مىپردازد و نه طلاق مىدهد، حكم اين مسأله چيست؟
جواب:در صورتى كه در ازدواج قرار داد خاصّى براى محلّ سكونت زن نباشد، زن موظّف است در محلّ سكونت تابع مرد باشد؛ مگر اين كه ضرر و زيان مهمّى براى او داشته باشد.
سؤال 632-آيا اطاعت نكردن زن از شوهر در غير مسائل واجب و مستحب حرام است؟
جواب:اطاعت زن از شوهر مربوط به حقوق زناشوئى و بيرون رفتن از منزل است، در كارهاى ديگر اطاعت بر او واجب نيست، هر چند بهتر است كه زن و مرد در تمام مسائل با هم تفاهم داشته باشند.
سؤال 633-در صورتى كه مرد با رفتن زنش به دانشگاه، اداره، و هر محيط ديگرى مخالف باشد، زن شرعاً چه وظيفهاى دارد؟
جواب:بايد رضايت شوهر را جلب كند؛ مگر اين كه در عقد ازدواج شرط كرده باشد.
سؤال 634-اگر شوهر اجازه انتخاب شغلى به همسر خود بدهد، آيا بعد از طىّ مراحل خاصّ گزينش و شروع به كار، مىتواند ممانعت كند، يا اجازه اوّل التزام به تمام لوازم آن است؟
جواب:هرگاه زن قرار دادى با اجازه شوهر نسبت به مدّتى با اداره يا مؤسّسهاى بسته، آن قرار داد لازم الاجرا مىباشد، و شوهر حقّ ممانعت ندارد. و اين در صورتى است كه هنگام عقد، اجازه كار زن در خارج از منزل شرط نشده باشد، و الّا احتياجى به اجازه شوهر در عقد قرار داد نيست؛ ولى در هر حال بايد شئون شوهر و خانواده را رعايت كند.
سؤال 635-اگر زن به خاطر انجام مستحبّات زياد، دچار خستگى فراوان شود، بطورى كه مرد نتواند تمتّعات لازم را ببرد، آيا مرد حق دارد او را از انجام چنين مستحبّاتى نهى كند؟ آيا اطاعت از شوهر در اينجا لازم است؟
جواب:مرد نمىتواند او را نهى كند؛ مگر اين كه بطور كلّى تمتّع از بين برود، و در اين صورت چون مزاحم حقّ شوهر است زن بدون اجازه او نمىتواند اقدام كند.
مسأله 636-اگر زن در همه كارهايى كه در مسائل قبل (به شرحى كه گذشت) گفته شد، از شوهر اطاعت نكند گناهكار است و حقّ غذا و لباس و منزل و همخوابى او از بين مىرود؛ ولى مهر او از بين نمىرود.
كارهاى منزل
مسأله 637-زن وظيفه ندارد خدمت خانه را انجام دهد و غذا تهيّه كند و نظافت و مانند آن را عهده دار شود؛ مگر به ميل خود. و اگر مرد او را مجبور بر اين كارها نمايد، زن مىتواند حقّ الزحمه خود را در برابر اين كارها از او بگيرد.
سؤال 638-آيا زن مىتواند در منزل وظايف خود را انجام ندهد؛ مثلا غذا نپزد، يا خانه را مرتّب نكند؟ آيا مرد مىتواند او را مجبور به انجام اين گونه امور بنمايد؟
جواب:مرد حق ندارد او را مجبور به اين كارها كند؛ مگر اين كه زن با ميل خود اين كارها را انجام دهد.
سؤال 639-آيا اين شرط، كه همسر آينده كارهاى متعارف و معمول منزل را انجام دهد، صحيح است؟ در صورتى كه زن به شرط عمل نكند حكم آن چيست؟
جواب:هرگاه شرط كنند، اين شرط لازم الاجراست؛ و در صورت تخلّف احتياط آن است كه زن هزينه آن را بپردازد.
سؤال 640-مىدانيم كه زن موظّف به انجام كارهاى منزل نيست، حتّى مىتواند براى شير دادن و پرورش طفل از شوهرش اجرت دريافت كند؛ لكن با توجّه به اين كه در ايران رسم بر اين است كه زنان معمولا كارهاى خانه را انجام مىدهند و پس از تولّد بچّه، او را نگهدارى نموده و شير مىدهند، آيا مىتوان گفت كه عقد مبنيّاً عليها واقع شده و در نتيجه زن بايد كارهاى معمولى خانه را انجام دهد و مزدى هم از شوهرش طلبكار نيست؛ مگر در جايى كه خلاف آن ثابت شود؟
جواب:اين گونه موارد عقد مبنىٌ عليه نيست، تا حكم شرط ضمن العقد داشته باشد؛ ولى بهتر است مردان و زنان در زندگى مشترك خانوادگى اين گونه سختگيرىها را با هم نداشته باشند، تا زندگى خوبى داشته باشند.
ازدواج موقّت
سؤال 641-نظر حضرتعالى در رابطه با ازدواج موقّت چيست؟ آيا آن را راه حلّ مناسبى براى جوانان، كه مشكلاتى بر سر راه ازدواج دائم دارند و از طرفى مىترسند كه به فساد كشيده شوند، مىدانيد؟
جواب:اگر با شرايط معقول و رعايت موازين شرعى انجام شود، و دستاويزى براى هوسبازى هوسبازان و فساد بيشتر نشود بيقين كارساز است؛ ولى اين، كار بسيار دقيق و ظريفى است.[1]
سؤال 642-اگر پسر و دخترى بخواهند از طريق ازدواج موقّت (بدون استمتاع جنسى و آميزش) رابطه متعارف شغلى، يا تحصيلى داشته باشند، آيا در دو فرض زير اجازه پدر دختر شرط است؟
[1]. مشروح اين بحث را در كتاب «اين است آئين ما» و «تفسير نمونه» جلد 3، صفحه 335، مطالعه فرمائيد.
الف) امكان دسترسى به ولىّ دختر نيست و فرضاً ايجاد رابطه شرعى، ضرورى و فورى است.
ب) امكان دسترسى هست؛ امّا ولىّ دختر بدون منطق مخالفت مىكند، و اصلا رضايت نمىدهد.
جواب:در هر صورت احتياط واجب استيذان از ولىّ دختر است؛ ضمناً تجربه نشان داده است كه اين رابطهها، مخصوصاً در جوانها، معمولا در يك حدّ محدود و معيّنى ثابت نمىماند، و تدريجاً توسعه مىيابد و مايه مشكلات فراوانى مىشود.
سؤال 643-كسى كه قصد ازدواج موقّت دارد، آيا مىتواند بدون اطّلاع ولىّ دختر از او خواستگارى كند؟ در دو صورت باكره بودن و بيوه بودن زن، حكم آن را بيان فرمائيد.
جواب:خواستگارى در هر صورت مانعى ندارد، ولى اجراء صيغه عقد بدون اذن ولىّ دختر باكره اشكال دارد، امّا در بيوه رضايت طرفين براى اجراى صيغه عقد كافى است.
سؤال 644-اگر شخصى با زن بىشوهرى ازدواج موقّت كند، و زن به برادرش اطّلاع ندهد، آيا اين كار خيانت به برادر محسوب مىشود؟ در صورتى كه برادر با اين ازدواج مخالف باشد و زن شرايط ازدواج موقّت را داشته باشد، عمل مذكور چه حكمى دارد؟
جواب:اجازه برادر معتبر نيست، و اطّلاع ندادن به او خيانت محسوب نمىشود؛ ولى مشورت با او مناسب است.
سؤال 645-زنى به عقد موقّت مردى در آمده و بعد از دخول، شوهرش را ترك كرده است، آيا بر مرد واجب است كه تمام مهريّه او را بپردازد؟
جواب:تنها آن مقدار از زمان كه زن تمكين كرده مهريّهاش لازم است.
مسأله 646-همسر موقّت مىتواند بدون اجازه شوهر از خانه بيرون رود، يا كارى در خارج از خانه براى خود انتخاب كند، مگر اين كه به خاطر بيرون رفتنش حقّ شوهر از بين برود.
مسأله 647-همسر در ازدواج موقّت حقّ خرجى ندارد، هر چند باردار شود. و از شوهر
ارث نمىبرد و شوهر هم از او ارث نمىبرد، و حقّ واجب همخوابى نيز ندارد.
مسأله 648-زن مىتواند در ازدواج موقّت شرط كند كه شوهر با او نزديكى نكند و تنها لذّتهاى ديگر ببرد؛ ولى اگر بعداً به اين امر راضى شود مانعى ندارد.
مسأله 649-پدر يا جدّ پدرى مىتواند براى محرم شدن با زنى، او را به عقد موقّت پسر نابالغ خود درآورد (به شرط اين كه مدّت عقد به اندازهاى باشد كه پسر به حدّ بهرهگيرى جنسى برسد)، و نيز مىتواند دختر نابالغى را براى محرم شدن بستگان به عقد كسى درآورد (به همان شرط كه در مورد پسر گفته شد)، و در هر دو صورت بنابر احتياط واجب بايد عقد فايدهاى براى آن دو داشته باشد، و خالى از مفسده باشد.
سؤال 650-به مدّت ده سال به عقد موقّت مردى درآمدهام، ولى اكنون سه سال است كه مرا رها كرده و هيچ خبرى از او ندارم، به دادگاه مدنى مراجعه كردم ولى نتيجهاى نگرفتم، من شرايط ازدواج موقّت را نمىدانستم و منبع درآمدى هم ندارم و در وضعيّت سختى بسر مىبرم، تكليف من چيست؟
جواب:هرگاه شما به تشخيص حاكم شرع، در عسر و حرج شديد باشيد و راه حلّى نداشته باشيد، و دسترسى به شوهرتان نيز نباشد، حاكم شرع مىتواند باقيمانده مدّت را به شما ببخشد، و مىتوانيد پس از عدّه (در صورت آميزش) شوهر كنيد.
سؤال 651-آيا در ازدواج موقّت عسر و حرج براى زوجه متصوّر است؟ در صورت اثبات، آيا مىتوان زوج را به بذل مدّت اجبار نمود؟
جواب:در صورتى كه به تشخيص حاكم شرع واقعاً عسر و حرج حاصل شود تفاوتى بين عقد انقطاعى و دائم نيست، و حاكم شرع زوج را ملزم به بذل باقيمانده مدّت مىكند و اگر قبول نكند، حاكم شرع به عنوان ولىّ ممتنع، باقيمانده مدّت را مىبخشد. و زوجه مىتواند بعد از سپرى شدن عدّه شوهر كند.
سؤال 652-يكى از موانع و مشكلات، و شايد مهمترين آنها در راه ترويج و كاربردى نمودن ازدواج موقّت، وجوب عدّه پس از انقضا يا بذل مدّت مىباشد، كه عملا استفاده از آن را در حدّى كه بتواند پاسخگوى نيازهاى موجود باشد، غير ممكن نموده است. بر
علماى دين و زعماى امّت اسلامى است كه با تحقيق و تدبّر در منابع غنىّ اسلامى، و به ويژه با تمسّك به فقه پوياى تشيّع، راهكارهاى مناسب و عملى- كه كاملا منطبق بر اراده شارع مقدّس باشد- در اين راستا ارائه نمايند، و با ايفاى نقش بسيار مهمّ خود از ارتكاب بسيارى از گناهان و مفاسد فردى و اجتماعى جلوگيرى نمايند. پيشرفتهاى علمى، خارج كردن رحم را در برخى بيمارىها، يا به دليل انگيزههاى شخصى ممكن ساخته، و شخص مىتواند پس از اين عمل بدون هيچگونه مشكلى به زندگى آسوده ادامه دهد. اگر رحم زنى را خارج كرده باشند، وى بىشكّ توان باردارى نداشته، و دچار حالت قاعدگى نخواهد شد. سخن در اين است كه: آيا چنين زنى در صورت طلاق، فسخ نكاح، انقضاء، يا بذل مدّت در نكاح منقطع، بايد عدّه نگهدارد؟
جواب:از مجموع ادلّه شرعيّه استفاده مىشود كه نگهداشتن عدّه تنها به خاطر احتمال باردارى نيست، و اين در واقع يكى از علل آن مىباشد؛ نه تنها علّت. و يكى از علل آن حفظ حريم زوجيّت است؛ به همين دليل اگر شوهر يك سال در مسافرت باشد، و زنش را طلاق دهد، همه مىگويند بايد عدّه نگه دارد، در حالى كه بعد از غيبت يك ساله، احتمال انعقاد ولد وجود ندارد. همچنين اگر شوهر در زندان باشد، يا بر اثر بيمارى گرفتار عنن گردد، و يقين پيدا كنيم كه شوهر براى هميشه عقيم شده، در تمام اين فروض، عدّه بر زن لازم است؛ در حالى كه احتمال انعقاد نطفه وجود ندارد.
سؤال 653-لطفاً پيرامون ازدواج موقّت به پرسشهاى زير پاسخ دهيد:
1- آيا جواز مُتعه مربوط به دوره و شرايط خاصّى از تاريخ اسلام بوده است؟
2- آيا حكومت اسلامى در قبال قانونمندى، يا جلوگيرى از گسترش آن در جامعه، وظيفهاى دارد؟
3- در شرايط كنونى وظيفه روحانيّت در ارتباط با ازدواج موقّت چيست؟ آيا همچون ساير احكام مكلّف به ترويج آن هستند؟
4- در فتواى مشهور آمده است: «زن يائسه عدّه ندارد». آيا كسانى كه لولههاى رحم خود را بستهاند، در حكم زنان يائسه هستند؟
جواب:مسأله متعه اختصاص به زمان معيّنى نداشته و ندارد، ولى گاه (مثل زمان ما) شرائط ايجاب مىكند قيود و شرايطى براى آن قائل شوند، كه افراد هوسباز از آن سوء استفاده نكنند. و تبليغ از آن بدون فراهم شدن آن شرايط خالى از مشكلات نيست؛ و امّا زنانى كه لولههاى خود را ببندند، مشمول يائسه بودن نيستند؛ بلكه در حكم «من لا تحيض فى سنّ من تحيض» مىباشند.
احكام پوشش
مسأله 654-واجب است زن بدن و موى خود را از نامحرم بپوشاند. و احتياط مستحب آن است كه از پسر نابالغ كه خوب و بد را مىفهمد و به حدّى رسيده كه مورد نظر شهوانى است مستور دارد، ولى پوشانيدن صورت و دستها تا مچ واجب نيست.
سؤال 655-نظر حضرتعالى در مورد اصل مسأله حجاب چيست؟ رعايت آن، مخصوصاً در شهرهاى مذهبى، و بالاخص در اماكن مقدّسه دينى، چه حكمى دارد؟
جواب:بدون شك حجاب از مسلّمات اسلام است، و تمام فقهاى اسلام در آن اتّفاق نظر دارند، و هر گونه بد حجابى و بىحجابى بر خلاف شريعت مقدّسه است. خصوصاً در شهرهاى مذهبى، و از آن بالاتر در أماكن مقدّسه دينى، بايد بيشتر مراعات شود، و گناه بد حجابى و بىحجابى در اين اماكن بيشتر است. و بدون شك پوشيدن چادر همه جا، مخصوصاً در اين أماكن، اولى است.
سؤال 656-حجاب از نظر اسلام چيست؟ و چه نوع پوششى براى زن حجاب است؟ آيا موهاى مصنوعى، كه بعضى از زنها بر سر مىگذارند، حجاب موهاى طبيعى محسوب مىشود؟
جواب:حجاب شرعى در مورد زنان پوشيدن تمام بدن به جز صورت و دستها تا مچ مىباشد، امّا بعضى از انواع پوشش كه زينت ظاهرى محسوب مىشود، مثل موهاى مصنوعى كافى نيست. و همچنين لباسهايى كه لباس زينت محسوب مىشود، كافى نيست.