ششم: شك بين سه وشش يا سه وبيشتر از شش.
هفتم: شك در ركعتهاى نماز كه نداند چند ركعت خوانده است.
هشتم: شك بين چهار وشش يا چهار و بيشتر از شش كه اگر قبل از اكمال سجدتين باشد نماز باطل است ولى اگر بعد از اكمال سجدتين باشد، احتياط واجب آن است كه بنا را بر چهار بگذارد و نماز را تمام كند و بعد دو سجده سهو بجا آورد و بعد نماز را دوباره بخواند.
شكهايى كه نبايد به آنها اعتنا كرد
22- 74- شكهايى كه نبايد به آنها اعتنا كرد از اين قرار است:
اوّل: شك در چيزى كه محلّ بجا آوردن آن گذشته است، مثل آن كه در تشهّد شك كند كه سجده را بجا آورده يا نه.
دوم: شكّ بعد از سلام نماز.
سوم: شك بعد از گذشتن وقت نماز.
چهارم: شك كثير الشك يعنى كسى كه زياد شك مىكند.
پنجم: شك امام در شماره ركعتهاى نماز در صورتى كه مأموم شماره آنها را بداند و همچنين شكّ مأموم در صورتى كه امام شماره ركعتهاى نماز را بداند.
ششم: شك در نماز مستحبّى.
احكام شكهايى كه نبايد به آنها اعتنا كرد
22- 75- اگر در بين نماز شك كند كه يكى از كارهاى واجب آن را انجام داده يا نه، مثلا شك كند كه حمد خوانده يا نه، چنانچه مشغول كارى كه بايد بعد از آن انجام دهد نشده، بايد آنچه را كه در انجام آن شك كرده بجا آورد و اگر مشغول كارىكه بايد بعد از آن انجام دهد
شده، بشكّ خود اعتنا نكند.
22- 76- اگر بعد از ركوع يا سجود شك كند كه كارهاى واجب آن، مانند ذكر وآرام بودن بدن را انجام داده يا نه، نبايد به شك خود اعتنا كند.
22- 77- اگر شك كند كه يكى از ركنهاى نماز را بجا آورده يا نه، چنانچه مشغول كارى كه بعد از آن است نشده، بايد آن را بجا آورد، لكن مثلا اگر پيش از خواندن تشهّد، شك كند كه دو سجده را بجا آورده يا نه، بايد بجا آورد و چنانچه بعد يادش بيايد كه آن ركن را بجا آورده، چون ركن زياد شده، نمازش باطل است.
22- 78- اگر بعد از سلام نماز شك كند كه نمازش صحيح بوده يا نه، مثلا شك كند ركوع را بجا آورده يا نه، يا بعد از سلام نماز چهار ركعتى شك كند كه چهار ركعت خوانده يا پنج ركعت، به شك خود اعتنا نكند ولى اگر هر دو طرف شك او باطل باشد، مثلا بعد از سلام نماز چهار ركعتى شك كند كه سه ركعت خوانده يا پنج ركعت، نمازش باطل است.
22- 79- اگر كسى در يك نماز سه مرتبه شك كند، يا در سه نماز پشت سر هم مثلا در نماز صبح وظهر وعصر شك كند، كثير الشك است، و چنانچه زياد شك كردن او از غضب يا ترس يا پريشانى حواس نباشد، به شك خود اعتنا نكند.
22- 80- كسى كه در يك چيز نماز زياد شك مىكند، چنانچه در چيزهاى ديگر نماز شك كند، بايد به دستور آن عمل نمايد مثلا كسى كه زياد شك مىكند سجده كرده يا نه اگر در بجا آوردن ركوع شك كند بايد به دستور آن رفتار نمايد يعنى اگر به سجده نرفته ركوع را بجا آورد و
اگر به سجده رفته اعتنا نكند.
22- 81- كسى كه زياد شك مىكند اگر شك كند ركنى را بجا آورده يا نه و اعتنا نكند بعد يادش بيايد كه آن را بجا نياورده، چنانچه مشغول ركن بعد نشده، بايد آن را بجا آورد و اگر مشغول ركن بعد شده، نمازش باطل است مثلا اگر شك كند ركوع را بجا آورده يا نه و اعتنا نكند، چنانچه پيش از سجده دوم يادش بيايد كه ركوع را بجا نياورده بايد ركوع را بجا آورد اگرچه در اين صورت اعاده نماز احتياطاً واجب است و اگر در سجده دوم يادش بيايد، نمازش باطل است.
22- 82- كسى كه زياد شك مىكند، اگر شك كند چيزى را كه ركن نيست بجا آورده يا نه واعتنا نكند و بعد يادش بيايد كه آن را بجا نياورده، چنانچه از محلّ بجا آوردن آن نگذشته، بايد آن را بجا آورد و اگر از محلّ آن گذشته، نمازش صحيح است، مثلا اگر شك كند كه حمد خوانده يا نه واعتنا نكند چنانچه در قنوت يادش بيايد كه حمد نخوانده بايد بخواند و اگر در ركوع يادش بيايد نماز او صحيح است.
شكهاى صحيح
22- 83- در نه صورت اگر در شماره ركعتهاى نماز چهار ركعتى شك كند، احتياط واجب آن است كه فوراً فكر نمايد، پس اگر يقين يا گمان به يك طرف شكپيدا كرد، همان طرف رابگيرد ونماز را تمام كند وگرنه به دستورهايى كه گفته مىشود عمل نمايد، و آن نه صورت از اين قرار است:
اوّل: آن كه بعد از فارغ شدن از ذكر واجب در سجده دوم شك كند
دو ركعت خوانده يا سه ركعت، كه بايد بنا بگذارد سه ركعت خوانده و يك ركعت ديگر بخواند و نماز را تمام كند و بعد از نماز يك ركعت نماز ايستاده به احتياط واجب بخواند و احتياطاً نماز را دوباره بخواند مگر اين كه شك بعد از سر برداشتن از سجده دوم باشد كه در اين صورت اعاده لازم نيست.
دوم: شك بين دو وچهار بعد از سربرداشتن از سجده دوم كه بايد بنا بگذارد چهار ركعت خوانده و نماز را تمام كند و بعد از نماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده بخواند.
سوم: شك بين دو و سه و چهار بعد از سربرداشتن از سجده دوم كه بايد بنا را بر چهار بگذارد و بعد از نماز دو ركعت نماز احتياط ايستاده و بعد دو ركعت نماز نشسته بجا آورد.
چهارم: شك بين چهار وپنج بعد از سربرداشتن از سجده دوم كه بايد بنا را بر چهار بگذارد ونماز را تمام كند و بعد از نماز دو سجده سهو بجاآورد.
پنجم: شك بين سه وچهار كه در هر جاى نماز باشد، بايد بنا را بر چهار بگذارد ونماز را تمام كند و بعد از نماز، يك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نماز نشسته بجا آورد و احتياط مستحبّ آن است كه دو ركعت نشسته بياورد.
ششم: شك بين چهار وپنج در حال ايستاده كه بايد بنشيند وتشهّد بخواند ونماز را سلام دهد ويك ركعت نماز احتياط ايستاده يا دو ركعت نماز نشسته بجا آورد و احتياط مستحبّ آن است كه دو ركعت نشسته بخواند.
هفتم: شك بين سه وپنج در حال ايستاده كه بايد بنشيند وتشهّد بخواند ونماز را سلام دهد ودو ركعت نماز احتياط ايستاده بجا آورد.
هشتم: شك بين سه وچهار وپنج در حال ايستاده، كه بايد بنشيند وتشهّد بخواند و بعد از سلام نماز، دو ركعت نماز احتياط ايستاده و بعد دو ركعت نماز نشسته بجا آورد.
نهم: شك بين پنج و شش در حال ايستاده كه بايد بنشيند و تشهّد بخواند و نماز را سلام دهد و دو سجده سهو بجا آورد.
22- 84- اگر يكى از شكهايى كه نماز احتياط براى آنها واجب است در نماز پيش آيد، چنانچه انسان نماز را تمام كند وبدون خواندن نماز احتياط، نماز را از سر بگيرد، معصيت كرده است پس اگر پيش از انجام كارى كه نماز را باطل مىكند، نماز را از سر گرفته، نماز دومش هم باطل است و اگر بعد از انجام كارى كه نماز را باطل مىكند، مشغول نماز شده، نماز دومش صحيح است.
22- 85- اگر اوّل گمانش به يك طرف بيشتر باشد، بعد دو طرف در نظر او مساوى شود، بايد به دستور شك عمل نمايد، و اگر اوّل دو طرف در نظر او مساوى باشد وبطرفى كه وظيفه اوست بنا بگذارد، بعد گمانش بطرف ديگر برود، بايد همان طرف را بگيرد ونماز را تمام كند.
22- 86- اگر موقعى كه ايستاده بين سه وچهار يا بين سه وچهار وپنج شك كند و يادش بيايد كه دو سجده از ركعت پيش بجا نياورد، نمازش باطلاست.
22- 87- اگر شك او از بين برود و شك ديگرى برايش پيش آيد، مثلا اوّل شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت، بعد شك كند سه
ركعت خوانده يا چهار ركعت، بايد به دستور شك دوم عمل نمايد.
22- 88- اگر بعد از نماز شك كند كه در نماز مثلا بين دو وچهار شك كرده، يا بين سه و چهار، احتياط واجب آن است كه به دستور هر دو عمل كند ونماز را هم دوباره بخواند.
نماز احتياط
22- 89- كسى كه نماز احتياط بر او واجب است، بايد بعد از سلام نماز فوراً نيّت نماز احتياط كند وتكبير بگويد وحمد را بخواند و به ركوع رود ودو سجده نمايد پس اگر يك ركعت نماز احتياط بر او واجب است، بعد از دو سجده تشهّد بخواند وسلام دهد و اگر دو ركعت نماز احتياط بر او واجب است، بعد از دو سجده يك ركعت ديگر مثل ركعت اوّل بجا آورد و بعد از تشهّد، سلام دهد.
22- 90- نماز احتياط سوره وقنوت ندارد و بايد آن را آهسته بخواند ونيّت آن را به زبان نياورد و احتياط واجب آن است كه بسم الله آن را هم آهسته بخواند.
22- 91- اگر پيش از خواندن نماز احتياط بفهمد كه ركعتهاى نمازش كم بوده، چنانچه كارى كه نماز را باطل مىكند انجام نداده، بايد آنچه از نماز نخوانده، بخواند و براى سلام بيجا دو سجده سهو بنمايد، و اگر كارى كه نماز را باطل مىكند انجام داده، مثلا پشت به قبله كرده بايد نماز را دوباره بجاآورد.
22- 92- اگر در نماز احتياط ركنى را زياد كند، يا مثلا به جاى يك ركعت دو ركعت بخواند، نماز احتياط باطل مىشود و بايد دوباره نماز
احتياط واصل نماز را بخواند.
22- 93- موقعى كه مشغول نماز احتياط است اگر در يكى از كارهاى آن شك كند، چنانچه محلّ آن نگذشته، بايد بجا آورد و اگر محلّش گذشته، نبايد به شك خود اعتنا كند، مثلا اگر شك كند كه حمد خوانده يا نه، چنانچه به ركوع نرفته بايد بخواند، و اگر به ركوع رفته، به شكّ خود اعتنا نكند.
22- 94- اگر در شماره ركعتهاى نماز احتياط شك كند، چنانچه بطرف بيشتر شك، نماز را باطل مىكند، بايد بنا را بر كمتر بگذارد و اگر طرف بيشتر شك، نماز را باطل نمىكند، بايد بنا را بر بيشتر بگذارد، مثلا موقعى كه مشغول خواندن دو ركعت نماز احتياط است، اگر شك كند كه دو ركعت خوانده يا سه ركعت، چون طرف بيشتر شك نماز را باطل مىكند، بايد بنا بگذارد كه دو ركعت خوانده و اگر شك كند كه يك ركعت خوانده يا دو ركعت چون طرف بيشتر شك نماز را باطل نمىكند، بايد بنا بگذارد كه دو ركعت خوانده است و احتياط واجب آن است كه نماز را بعد از اعاده نماز احتياط، مجدّداً اعاده كند.
22- 95- اگر در نماز احتياط چيزى كه ركن نيست سهواً كم يا زياد شود بنابر احتياط واجب بايد دو سجده سهو را بياورد.
22- 96- اگر بعد از سلام نماز احتياط شك كند كه يكى از اجزاء يا شرائط آن را بجا آورده يا نه، به شك خود اعتنا نكند.
22- 97- اگر در نماز احتياط، تشهّد يا يك سجده را فراموش كند، بايد احتياطاً بعد از سلام نماز، آن را قضا نمايد.
22- 98- اگر نماز احتياط وقضاى يك سجده يا قضاى يك تشهّد يا
دو سجده سهو بر او واجب شود، بايد اوّل نماز احتياط را بجا آورد.
سجده سهو
22- 99- براى پنج چيز بعد از سلام نماز، انسان بايد دو سجده سهو به دستورى كه بعداً گفته مىشود بجا آورد:
اوّل آن كه در بين نماز، سهواً حرف بزند.
دوم جايى كه نبايد نماز را سلام دهد، مثلا در ركعت اوّل سهواً سلامبدهد.
سوم آن كه يك سجده را فراموش كند.
چهارم آن كه تشهّد را فراموش كند.
پنجم آن كه در نماز چهار ركعتى بعد از سجده دوم شك كند كه چهار ركعت خوانده يا پنج ركعت و نيز اگر در جايى كه بايد بايستد مثلا موقع خواندن حمد وسوره اشتباهاً بنشيند يا در جايى كه بايد بنشيند مثلا موقع خواندن تشهّد اشتباهاً بايستد، كه بنابر احتياط واجب، بايد دو سجده سهو بجا آورد، بلكه براى هر چيزى از افعال كه در نماز اشتباهاً كم يا زياد كند، احتياط واجب آن استكه دو سجدهسهو بنمايد واحكام اين چند صورت در مسائل آينده گفته مىشود.
22- 100- اگر انسان اشتباهاً يا بخيال اين كه نمازش تمام شده حرف بزند، بايد دو سجده سهو بجا آورد.
22- 101- براى حرفى كه از آه كشيدن وسرفه پيدا مىشود، سجده سهو واجب نيست، ولى اگر مثلا سهواً آخ يا آه بگويد، بايد سجده سهونمايد.