کتاب احکام اموات

حيّا قيّوما دائما أبدا لم يتّخذ صاحبة و لا ولدا، و اشهد انّ محمّدا عبده و رسوله، أرسله بالهدى و دين الحقّ ليظهره على الدّين كلّه، و لو كره المشركون.

و بعد از تكبير دوّم بگويد:

اللّهمّ صلّ على محمّد و آل محمّد، و بارك على محمّد و آل محمّد، و ارحم محمّد و آل محمّد، أفضل ما صلّيت و باركت و ترحّمت على ابراهيم و آل ابراهيم إنّك حميد و مجيد و صلّ على جميع الأنبياء و المرسلين.

و بعد از تكبير سوّم بگويد:

اللّهمّ اغفر للمؤمنين و المؤمنات و المسلمين و المسلمات الاحياء منهم و الاموات تابع اللهمّ بيننا و بينهم بالخيرات انّك على كلّ شيى‌ء قدير.

و بعد از تكبير چهار بگويد:

اللهمّ انّ هذين عبداك و ابنا عبديك و ابنا امتيك نزلا بك و انت خير منزول به اللّهمّ انّا لا نعلم منهما الّا خيرا و انت اعلم بهما منّا، اللّهمّ ان كانا محسنين فزد في احسانهما و ان كانا مسيئين فتجاوز عن سيّئاتهما و اغفر لنا و لهما اللّهمّ اجعلهما عندك في اعلى عليّين و اخلف على اهلهما في الغابرين و ارحمهما و إيّانا برحمتك يا ارحم الرّاحمين.

بعد تكبير پنجم را بگويد.

(م 616)بايد تكبيرها و دعاها را طورى پشت سر هم بخواند، كه نماز از صورت خود خارج نشود.

(م 617)كسيكه نماز ميّت را بجماعت ميخواند بايد تكبيرها و دعاهاى آنرا هم بخواند.

مستحبات نماز ميّت‌

(م 618)چند چيز در نماز ميت مستحب است:

اوّل كسيكه نماز ميّت ميخواند با وضو يا غسل يا تيمم باشد و احتياط مستحب آنست، در صورتى تيمم كند كه وضو و غسل ممكن نباشد، يا بترسد كه اگر وضو بگيرد يا غسل كند بنماز ميت نرسد.

دوّم اگر ميت مرد است، امام جماعت يا كسيكه فرادى باو نماز ميخواند، مقابل وسط قامت او بايستد و اگر ميت زن است مقابل سينه‌اش بايستد.

سوّم پا برهنه نماز بخواند.

چهارم در هر تكيبر دستها را بلند كند.

پنجم فاصله او با ميت بقدرى كم باشد، كه اگر باد لباسش را حركت دهد بجنازه برسد.

ششم نماز ميت را بجماعت بخواند.

هفتم امام جماعت تكبير و دعاها را بلند بخواند و كسانيكه با او نماز ميخوانند آهسته بخوانند.

هشتم در جماعت اگرچه مأموم يكنفر باشد، عقب امام بايستد.

نهم نمازگزار بميّت و مؤمنين زياد دعا كند.

دهم پيش از نماز سه بگويد: الصّلوة.

يازدهم نماز را در جائى بخوانند، كه مردم براى نماز ميت بيشتر بآنجا ميروند.

دوازدهم زن حائض اگر نماز ميّت را بجماعت ميخواند در صفى تنها بايستد.

(م 619)خواندن نماز ميت در مساجد مكروه است ولى در مسجد الحرام مكروه نيست.

ثواب تشييع جنازه‌

يكى از احكام اموات كه جزء مستحبات شمرده مى‌شود تشييع جنازه است و بقدرى اين مسئله مهم است كه جبرئيل امين به پيامبر عرضه ميدارد كه اى رسول خدا من آرزو داشتم كه از جنس بشر باشم تا بتوانم هفت كار را از جمله تشييع جنازه را انجام دهم‌[1].

ازاين‌رو بجاست كه در اين مجموعه نيز به پاره‌اى از روايات اهميت تشييع جنازه اشاره گردد.

1- امام باقر (ع) فرمود: حضرت موسى (ع) در مقام مناجات با پروردگار عرض كرد پروردگارا اجر و پاداش كسيكه جنازه‌اى را تشييع نمايد چيست؟

فرمود: فرشتگانى را براى او مأمور ميكنم كه وقتى كه از قبر خود برانگيخته ميشود با بيرقهائى تا صف محشر او را مشايعت نمايند[2].

2- پيامبر اكرم (ص) فرمود: هرگاه كسى جنازه‌اى را تشييع كند.

بهر قدمى كه برميدارد صد هزارهزار حسنه در نامه عملش ثبت و صد هزار

[1]. شرح و تفسير اين حديث را در كتابى جداگانه بنام« آرزوى جبرئيل» نگاشتيم.( مؤلف)

[2]. وسائل ج 1 ص 822.

هزار گناهش محو مى‌شود و صد هزارهزار درجه برايش بالا مى‌رود. و اگر به نمازش شركت كند صد هزارهزار فرشته به تشييع جنازه خودش كرده برايش طلب مغفرت مينمايند. و چنانچه تا دفن ميّت بماند، تمام آن فرشتگان براى او تا روز قيامت طلب آمرزش مى‌كنند.[1]

شركت امام باقر (ع) در تشييع جنازه‌

محدث قمى در كتاب منتهى الآمال از زراره نقل ميكند كه روزى امام باقر (ع) براى تشييع جنازه مردى از قريش حاضر شد و من هم در حضور آن بزرگوار بودم و عطاء كه مرجع تقليد مكه بود نيز در ميان آن جمعيت حضور داشت در اين بين ناله و فرياد زنى بلند شد. عطا به آن زن گفت:

خاموش باش و الّا ما باز مى‌گرديم. آنزن خاموش نشد و عطا مراجعت كرد.

من بحضرت گفتم عطا بازگشت، فرمود: براى چه؟ گفتم: اين زن كه بناى گريه و زارى را نهاد، عطا به وى گفت: فرياد و بيقرارى مكن و الا ما برميگرديم اما آن زن از گريه و زارى خوددارى نكرد لذا عطا مراجعت نمود.

حضرت فرمود: بيا تا تشييع جنازه كنيم، اگر ما بوسيله باطل (كه فرياد زدن آن زن باشد) برگرديم حق را (كه تشييع جنازه آن مرد مسلمان باشد) اداء نكرده‌ايم زراره ميگويد: موقعى كه از نماز ميت فراغت يافتيم وارث آن ميّت بحضرت باقر (ع) گفت: خدا شما را رحمت كند برگرديد كه اجر زيادى برديد، زيرا شما نمى‌توانيد پياده‌روى كنيد ولى امام باقر (ع) اين پيشنهاد را نپذيرفت من به آن بزگوار عرض كردم: اين مرد كه بشما اجازه مراجعت داد و من هم در نظر دارم كه از شما تقاضاى مراجعت نمايم‌

[1]. وسائل جلد 1 ص 821.

(پس جا دارد كه برگرديم).

امام (ع) در جوابم فرمود: مقصود خود را انجام بده، زيرا ما به اذن اين مرد نيامده‌ايم تا باجازه او مراجعت نمائيم، بلكه ما اين عمل را بمنظور آن اجرى كه خواهان آنيم انجام ميدهيم. زيرا انسان بهمان مقدارى كه تشييع جنازه كند مأجور خواهد بود.

باز هم عمل امام (ع)

ابن شهرآشوب از موسى بن سيار روايت ميكند كه گفت: من و حضرت على بن موسى الرضا (ع) موقعى كه بديوارهاى طوس نزديك شديم من صداى شيون و فغانى شنيدم، وقتى بدنبال آن صدا رفتيم ناگاه با جنازه‌اى مواجه شديم، در اين اثناء ديدم مولاى من حضرت على بن موسى الرضا (ع) پا از ركاب تهى كرد و از اسب پياده شده نزد آن جنازه رفت و آنرا بلند كرد، آن بزگوار بنحوى خود را به آن جنازه چسبانده بود كه برّه نوزاد، خود را به مادر مى‌چسباند. پس از اين جريان آنحضرت متوجه من شد و فرمود: اى موسى كسيكه جنازه‌اى از دوستان ما را تشييع نمايد، بگونه‌اى از گناه خارج مى‌شود كه گويا تازه از مادر متولد شده باشد.

همينكه آن جنازه را نزديك قبر بر روى زمين نهادند ديدم حضرت رضا (ع) متوجه آن ميّت شد و مردم را كنار كرد تا خويش را بجنازه رسانيد و دست مبارك خود را بر سينه آن ميّت نهاد و به او فرمود: اى فلان بن فلان! مژده باد تو را به بهشت، بعد از اين ساعت وحشت و ترس از براى تو نخواهد بود.

من بحضرت گفتم: آيا شما اين ميّت را مى‌شناسيد در صورتيكه تاكنون به اين سرزمين نيامده‌ايد؟!

فرمود: اى موسى! آيا نميدانى كه اعمال شيعيان ما هر صبح و شام‌

بر ما عرضه خواهد شد؟! چنانچه تقصير و گناهى از ايشان بنظر ما برسد از خداى رئوف ميخواهيم كه او را عفو فرمايد و اگر عمل خوبى از او بنظر ما برسد از خداى سبحان تقاضا ميكنيم كه اجر و پاداش باو عطا فرمايد![1].

اين بود پاره‌اى از روايات در اهميت تشييع جنازه.

[1]. ستارگان درخشان جلد 7 صفحه 27.

احكام دفن‌

(م 620)واجب است ميت را بطورى در زمين دفن كنند، كه بوى او بيرون نيايد و درّندگان هم نتوانند بدنش را بيرون آورند و اگر ترس آن باشد كه جانور بدن او را بيرون آورد، بايد قبر را با آجر و مانند آن محكم كنند.

(م 621)اگر دفن ميّت در زمين ممكن نباشد، ميتوانند بجاى دفن، او را در بنا يا تابوت بگذارند.

(م 622)ميّت را بايد در قبر بپهلوى راست بطورى بخوابانند كه جلو بدن او رو بقبله باشد.

(م 623)اگر كسى در كشتى بميرد، چنانچه جسد او فاسد نميشود و بودن او در كشتى مانعى ندارد، بايد صبر كنند، تا بخشكى برسند و او را در زمين دفن كنند وگرنه، بايد در كشتى غسلش بدهند و حنوط و كفن كنند و پس از خواندن نماز ميت چيز سنگينى بپايش ببندند و بدريا بيندازند، يا او را در خمره بگذارند و درش را ببندند و بدريا بيندازند، و اگر

ممكن است بايد او را در جائى بيندازند كه فورا طعمه حيوانات نشود.

(م 624)اگر بترسند كه دشمن قبر ميت را بشكافند و بدن او را بيرون آورد و گوش يا بينى يا اعضاى ديگر او را ببرد، چنانچه ممكن باشد بايد بطوريكه در مسئله پيش گفته شد او را بدريا بيندازند.

(م 625)مخارج انداختن در دريا و مخارج محكم كردن قبر ميت را در صورتى كه لازم باشد، بايد از اصل مال ميت بردارند.

(م 626)اگر زن كافره بميرد و بچه در شكم او مرده باشد، يا هنوز روح ببدن او داخل نشده باشد، چنانچه پدر بچه مسلمان باشد، بايد زن را در قبر به پهلوى چپ پشت بقبله بخوابانند كه روى بچه بطرف قبله باشد.

(م 627)دفن مسلمان، در قبرستان كفار و دفن كافر، در قبرستان مسلمانان جايز نيست.

(م 628)دفن مسلمان در جائى كه بى‌احترامى باو باشد، مانند جائى كه خاكروبه و كثافت ميريزند جايز نيست.

(م 629)دفن ميت در جاى غصبى و در زمينى كه مثل مسجد براى غير دفن كردن وقف شده جايز نيست.

(م 630)دفن ميّت در قبر مرده ديگر جايز نيست، مگر آنكه قبر كهنه شده و ميت اولى از بين رفته باشد.

(م 631)چيزى كه از ميّت جدا ميشود، اگرچه مو و ناخن و دندانش باشد بايد با او دفن شود و دفن ناخن و دندانى كه در حال زندگى از انسان جدا مى‌شود مستحب است.