و صلّى اللَّه على محمّد و آله الطّيّبين الطّاهرين.
اللّهمّ كن لي جارا من كلّ جبّار عنيد و من كلّ شيطان مريد؛ بسم اللَّه دخلت و بسم اللَّه خرجت. اللّهمّ إنّي أقدّم بين يدي نسياني و عجلتي بسم اللَّه و ما شاء اللَّه في سفري هذا ذكرته أم نسيته.
اللّهمّ أنت المستعان على الأمور كلّها و أنت الصّاحب في السّفر و الخليفة في الأهل. اللّهمّ هوّن علينا سفرنا و اطولنا الأرض و سيّرنا فيها بطاعتك و طاعة رسولك. اللّهمّ أصلح لنا ظهرنا و بارك لنا فيما رزقتنا و قنا عذاب النّار. اللّهمّ إنّا نعوذ بك من وعثاء السّفر و كآبة المنقلب و سوء المنظر في الأهل و المال و الولد. اللّهمّ أنت عضدي و ناصري. اللّهمّ اقطع عنّي بعده و مشقّته و اصحبني فيه و اخلفني في أهلي بخير و لا حول و لا قوّة إلّا باللَّه العليّ العظيم.»
«معبودى جز خداى بردبار بزرگوار نيست. معبودى جز خداى بلند مرتبهى والامقام نيست. پروردگار آسمانهاى هفتگانه و زمينهاى هفتگانه و نيز آن چه در آنها و بين آنهاست و پروردگار عرش بزرگ از هر نقصى به دور است و درود بر فرستادگان خدا! ستايش مخصوص خداوند جهانيان است. درود خدا بر محمّد و خاندان نيك و پاكش باد! پروردگارا، از هر گردنكش ستيزنده و از هر شيطان سركش به تو پناه مىبرم. به نام خدا آمدم و به نام خدا مىروم. آفريدگارا، من نام خدا و خواست خدا را در اين سفرم- چه به ياد داشته باشم و چه فراموش كنم- پيش مىدارم.
خداوندا، تويى كه همهى كارها به كمك تو انجام مىشود و در سفر، هم راه و بعد از من، در خانوادهام جانشينم مىگردى. پروردگارا، سفر را بر ما آسان كن و زمين را بر ايمان در هم نورد و با اطاعت خود و پيامبرت قدممان در راه گذار. خداوندا، فرزندان ما را صالح گردان و در آن چه روزى ما ساختهاى، بركت قرار ده و ما را از آتش دوزخ بازدار.
خداوندا، از رنج و سختى سفر و اندوه و ملال بازگشت و از سوء نيّت
بدانديشان در بارهى خاندان و اندوخته و فرزندانم به تو پناه مىبرم.
پروردگارا، تو مددكار و پشتيبان منى؛ الاها، دورى و فرسودگى راه را از من دور گردان و مرا در سفر هم راه باش و در محافظت خانوادهام به نيكى جانشينى كن؛ هيچ جنبشى و هيچ توانى نيست مگر به يارى خداوند والاى بزرگ.»[1]
[1]بحار 76: 236؛ مصباح الزّائر: 9.
فصل 12: نماز و دعا و گفتار نيك در زمان وداع با زن و فرزند
بدان كه ما در اين هنگام خانوادهى خود را فرا مىخوانيم و به آنها سفارش مىكنيم تا برنامههايى را كه در هنگام حضور ما انجام مىدادند، ادامه دهند؛ نماز خود را در اوّل وقت بخوانند؛ قرآن تلاوت كنند و تا جايى كه مىتوانند در نگهبانى درها و اثاث و اموال خويش كوشش كنند و به آنها ياد آور مىشويم كه خداوند بزرگوار به عوض ما سرپرست آنان است و بىشك نزد ايشان حاضر است و كارهاى آنان در ديدگاه اوست و مراقبت آنان در مقابل خداوند و حضورشان در پيشگاه او از بودن ما نزد ايشان بسى مهمتر است و كوشش در حفظ آن چه موجب تقرّب ايشان به خدا مىشود، لازمتر.
سپس دو ركعت نماز وداع با آنان را مىخوانيم؛ به اين شرح: در ركعت اوّل حمد وقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌهر كدام يك بار و در ركعت دوم، حمد و سورهى قدر هر كدام يك بار. گاهى در ركعت نخست بعد از حمد و سوره، تمام سورهى فتح يا قسمتى از آن و در ركعت دوم، بعد از حمد و سوره، سورهى نصر را مىخوانيم. در قنوت نيز دعاهاى مربوط به سلامتى و عنايت كامل خداوند را- كه خود دريچهى فهم آن را بر ما گشوده است- مىخوانيم. پس از پايان نماز و تسبيح حضرت زهرا3، به خواندن دعاهايى مىپردازيم كه از روايات برگزيدهايم و يا عقل به ما راهنمايى كرده است.
در اين جا، ابتدا دعاهايى را كه در احاديث بدين مناسبت رسيده است، ذكر مىكنيم؛ از آن جمله مىگوييم:
«اللّهمّ إنّي أستودعك اليوم نفسي و أهلي و مالي و ولدي و
من كان منّي بسبيل، الشّاهد منهم و الغائب. اللّهمّ احفظنا بحفظ الإيمان و احفظ علينا. اللّهمّ اجمعنا في رحمتك و لا تسلبنا فضلك؛ إنّا إليك راغبون. اللّهمّ إنّا نعوذ بك من وعثاء السّفر و كآبة المنقلب و سوء المنظر في الأهل و المال و الولد في الدّنيا و الآخرة.
اللّهمّ إنّي أتوجّه إليك هذا التّوجّه طلبا لمرضاتك و تقرّبا إليك. اللّهمّ فبلّغني ما أؤمّله و أرجوه فيك و في أوليائك؛ يا أرحم الرّاحمين.»
«پروردگارا، امروز خود و خانواده و ثروت و فرزندانم و هر كس را كه به من بستگى دارد، از حاضران و غايبان، به وديعه به تو مىسپارم.
خداوندا، ما را به نگهدارى ايمانمان مراقبت فرماى و آن را براى ما حفظ گردان. خدايا، ما را در رحمت و احسان خويش فراهم آر و فضلت را از ما مگير كه ما همگى آرزومند توييم.
پروردگارا، از مشقّت راه و اندوه بازگشت و ديد بد نسبت به خانواده و ثروت و فرزند، در دنيا و عقبى، به تو پناه مىبريم. بار الاها، همهى اميد و توجّهم را به تو دوختهام تا بتوانم وسيلهى خشنودى تو را فراهم سازم و به تو نزديك گردم. پروردگارا، مرا به آرزوها و اميدهايى كه به تو و اوليايت دارم، برسان؛ اى مهربانترين مهربانان.» نيز اگر مايل بودى، چنين بگو:
اللّهمّ خرجت في وجهي هذا بلا ثقة منّي لغيرك و لا رجاء يأوي بي إلّا إليك و لا قوّة أتّكل عليها و لا حيلة ألجأ إليها إلّا طلب رضاك و ابتغاء رحمتك و تعرّضا لثوابك و سكونا إلى حسن عائدتك و أنت أعلم بما سبق لي في علمك في وجهي ممّا أحبّ و أكره. اللّهمّ فاصرف عنّي مقادير كلّ بلاء و مقضيّ كلّ لأواء و ابسط عليّ كنفا من رحمتك و لطفا من عفوك و حرزا من عفوك و سعة من رزقك و تماما من نعمتك و جماعا من معافاتك و وفّق لي فيه- يا ربّ- جميع
قضائك على موافقة هواي و حقيقة أملي و ادفع عنّي ما أحذر و ما لا أحذر على نفسي ممّا أنت أعلم به منّي و اجعل ذلك خيرا لي لآخرتي و دنياي مع ما أسألك أن تخلفني فيمن خلّفت ورائي من ولدي و أهلي و مالي و إخواني و جميع حزانتي بأفضل ما تخلف فيه غائبا من المؤمنين في تحصين كلّ عورة و حفظ كلّ مضيعة و تمام كلّ نعمة و دفاع كلّ سيّئة و كفاية كلّ محذور و صرف كلّ مكروه و كمال ما يجمع لي به الرّضا و السّرور في الدّنيا و الآخرة ثمّ ارزقني ذكرك و شكرك و طاعتك و عبادتك حتّى ترضى و بعد الرّضا.
اللّهمّ إنّي أستودعك اليوم ديني و نفسي و مالي و أهلي و ذرّيّتي و جميع إخواني. اللّهمّ احفظ الشّاهد منّا و الغائب. اللّهمّ احفظنا و احفظ علينا. اللّهمّ اجعلنا في جوارك و لا تسلبنا نعمتك و لا تغيّر ما بنا من نعمة و عافية و فضل.
پروردگارا، در اين راه كه گام مىنهم، به غير از ذات مقدّست به هيچ كس اعتماد نكردهام و آرزوى پناه آوردن به كسى جز تو را ندارم. نه نيرويى دارم كه بدان اتّكا نمايم و نه پناهگاهى كه به آن جا پناهنده شوم؛ بلكه تنها در پى آنم كه خشنودى و رحمتت را به دست آورم و خود را در معرض پاداشت قرار دهم و در جوار احسانت قرار و آرام يابم. خداوندا، تو به سرنوشت من در اين سفر از آن چه دوست دارم و از آن چه بيزارم، آگاهترى؛ پروردگارا، از تو مىخواهم هر بلايى را كه قلم تقدير برايم رقم زده است و روى آوردن هر سختى را از من بگردانى و سايهاى از ابر مهر و شفقت بر سر من بگسترانى و با گذشت از تقصيرم بر من لطف كنى و روزىات را برايم فراوان سازى و مرا در دژ بخشايشت جاى دهى و نيكى و احسانت را به طور كامل نصيبم گردانى و همهى گزندها و بدىها را از من دور سازى. پروردگارا، در اين سفر مقدّراتت را با آرزو و خواستهام هم آهنگ ساز و هر آن چه را از آن بيم دارم و ندارم- كه تو خود به آنها آگاهترى- از من دور گردان و آن را براى آخرت و دنيايم سودمند فرما.
هم چنين از تو مىخواهم كه در ميان بازماندگانم، از فرزندان و بستگان و برادران و تمامى زير دستان، به بهترين شكلى كه مؤمنى را در خانوادهاش جانشينى مىكنى، از جانب من نيز جانشين باشى؛ در مصون داشتن ناموسم و در پيشگيرى از هر آن چه باعث تباهى است و اعطاى هر نعمتى به حدّ نهايت و دور گرداندن از هر گناه و پشت گرمى در مقابل امور ترسناك و باز داشتن هر بدى و نيز فراهم آوردن هر آن چه موجب خرسندى و خشنودى در دنيا و آخرت است و باز از تو مىخواهم كه ياد و سپاسگزارى و فرمان بردارى و عبادتت را نصيبم سازى تا كاملا از من خشنود گردى.
معبودا، من امروز دين و جان و مال و خانواده و فرزندان و همهى برادرانم را به تو مىسپارم. خدايا، حاضر و غايب ما را نگهدار.
پروردگارا، نگهدار و نگهبان ما باش. بار الاها، پناهمان ده و احسانت را از ما دريغ مفرما و نعمت و سلامتى و بخششت را- كه در اختيار ما نهادهاى- دگرگون مساز.
هم چنين در خبرى وارد شده است: «هر گاه خواسته باشى در يكى از اوقاتى كه مسافرت مكروه است سفر كنى، پيش از حركت، سورههاى حمد و و ناس و آية الكرسى و قدر و آخر آل عمران از آغاز آيهى شريفهى:إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِتا پايان سوره را بخوان و سپس بگو:
اللّهمّ بك يصول الصّائل و بك يطول الطّائل و لا حول لكلّ ذي حول إلّا بك و لا قوّة يمتارها ذو القوّة إلّا منك. أسألك بصفوتك من خلقك و خيرتك من بريّتك محمّد نبيّك و عترته و سلالته عليه و:صلّ عليه و عليهم و اكفني شرّ هذا اليوم و ضرّه و ارزقني خيره و يمنه و اقض لي في متصرّفاتي بحسن العاقبة و بلوغ المحبّة و الظّفر بالأمنيّة و كفاية الطّاغية الغويّة و كلّ ذي قدرة لي على أذيّة حتّى أكون في جنّة و عصمة من كلّ بلاء و نقمة و أبدلني فيه من المخاوف أمنا و من العوائق فيه يسرا حتّى لا يصدّني صادّ عن
المراد و لا يحلّ بي طارق من أذى العباد؛إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ*و الأمور إليك تصير؛ يا منلَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ.»
«خداوندا، (حتّى) حملهكننده به سبب تو توان حملهور شدن را يافته است و هر كه در فضل و توانگرى و قدرت بر ديگران برترى يافته، به فضل توست و هيچ قدرت و حركت و نيرويى نيست مگر به خواست تو و هيچ نيرومندى قدرت نيافته است مگر با مدد گرفتن از تو.
پروردگارا، به حقّ آفريدگان برگزيدهات و آنان كه از ميان مردم برگزيدهاى، محمّد، پيامبرت و خاندان و فرزندانش عليه و:، از تو مىخواهم كه بر آن بزرگوار و دودمانش رحمت فرستى و گزند و زيان اين روز را از من دور گردانى و از خير و بركتش بهرهمندم سازى و در همهى كارهايى كه انجام مىدهم، پايان خوب و نايل شدن به محبّت و دوستى و رسيدن به آرزو و چيره شدن بر هر ستم پيشهى حيله گر و هر كه بر آزارم قدرت دارد را مقدّر فرمايى تا از هر بلا و نكبتى در امان باشم و از تو مىخواهم ترسهايم را به آسايش مبدّل و موانع و مشكلات روزگار را برايم آسان سازى تا هيچ باز دارندهاى نتواند مرا از رسيدن به مقصودم بازدارد و آزارى از بندگانت به من نرسد. به راستى كه تو بر هر كار توانايى و همهى امور به سوى تو باز مىگردد؛ اى آن كه بىهمتا و بىمانند و شنوا و بيناست.»[1]اگر براى وداع خانواده در خواندن دعاى فوق معذور بودى و بدان موفّق نشدى، پس اين دعاى كوتاه را بخوان كه ما عين الفاظش را از كتاب محاسن (برقى) مىآوريم: نوفل به سند نقل كرده است: پيامبر اكرم6فرمودند:
«آدمى، براى سرپرستى خانوادهاش چيزى بهتر از اين به جاى نمىگذارد كه هنگام خروج براى سفر دو ركعت نماز بگزارد و بگويد:
أستودع اللَّه نفسي و أهلي و مالي و ذرّيّتي و إخوتي و أمانتي و خاتمة عملي.
[1]بحار 76: 236؛ مصباح الزّائر: 8.
(خود و خانواده و ثروت و فرزندان و برادران و امانت و پايان كارم را به خدا سپردم.) اگر شخصى چنين كند، خداوند آن چه را خواسته است، به او عطا مىفرمايد.»[1]هم چنين اضافه بر دعاهايى كه از روايات آورديم، اين دعا را بيان مىكنيم:
اللّهمّ إنّنا نتوجّه إليك بك و بمن يعزّ عليك و بجميع الوسائل إليك أن تصلّي على محمّد و آل محمّد و على كلّ من ترضيك الصّلاة عليه و أن تبلغ أرواح الملائكة و الأنبياء و الأوصياء و الأولياء:أنّنا سألناك الصّلاة عليهم و إنّنا نتوجّه إليهم بإقبالك عليهم و إحسانك إليهم في أن يكونوا من وسائلنا إليك و ذرائعنا بين يديك في بلوغنا في سفرنا هذا كلّما دعوناه و أمّلناه و رجوناه و ما لم تبلغه آمالنا و لا ابتهالنا و لا سؤالنا ممّا أنت قادر عليه و نحن محتاجون إليه و أن تبلغ من نقصده من أوليائك أنّنا نتوجّه إليه بك و نتوجّه إليك به في قضاء حاجاتنا و إجابة دعواتنا و أن نكون من أخصّ وفوده و أعزّ جنوده و أكرم عبيده و أبلغهم ظفرا بجوده و إنجاز وعوده و أن يدخلنا في حمايته و رعايته و خفارته كأفضل ما عمل مع أحد قصد لزيارته و تشرّف بمقدّس حضرته؛ برحمتك يا أرحم الرّاحمين.
خداوندا، به سوى تو روى آوردهايم. به حقّ تو و آبرومندان نزد تو و به همهى دست آويزهايى كه براى رسيدن به تو هست، از تو مىخواهيم بر محمّد و خاندانش و بر هر كه درود بر او تو را خشنود مىسازد، درود فرستى و به روانهاى فرشتگان و پيامبران و جانشينان و دوستان گزيدهات:برسانى كه ما درود فرستادن بر ايشان را از تو درخواست كردهايم و به جهت رو كردنت به آنان و به سبب آن كه تو خود
[1]محاسن: 349.