المراد و لا يحلّ بي طارق من أذى العباد؛إِنَّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ*و الأمور إليك تصير؛ يا منلَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ.»
«خداوندا، (حتّى) حملهكننده به سبب تو توان حملهور شدن را يافته است و هر كه در فضل و توانگرى و قدرت بر ديگران برترى يافته، به فضل توست و هيچ قدرت و حركت و نيرويى نيست مگر به خواست تو و هيچ نيرومندى قدرت نيافته است مگر با مدد گرفتن از تو.
پروردگارا، به حقّ آفريدگان برگزيدهات و آنان كه از ميان مردم برگزيدهاى، محمّد، پيامبرت و خاندان و فرزندانش عليه و:، از تو مىخواهم كه بر آن بزرگوار و دودمانش رحمت فرستى و گزند و زيان اين روز را از من دور گردانى و از خير و بركتش بهرهمندم سازى و در همهى كارهايى كه انجام مىدهم، پايان خوب و نايل شدن به محبّت و دوستى و رسيدن به آرزو و چيره شدن بر هر ستم پيشهى حيله گر و هر كه بر آزارم قدرت دارد را مقدّر فرمايى تا از هر بلا و نكبتى در امان باشم و از تو مىخواهم ترسهايم را به آسايش مبدّل و موانع و مشكلات روزگار را برايم آسان سازى تا هيچ باز دارندهاى نتواند مرا از رسيدن به مقصودم بازدارد و آزارى از بندگانت به من نرسد. به راستى كه تو بر هر كار توانايى و همهى امور به سوى تو باز مىگردد؛ اى آن كه بىهمتا و بىمانند و شنوا و بيناست.»[1]اگر براى وداع خانواده در خواندن دعاى فوق معذور بودى و بدان موفّق نشدى، پس اين دعاى كوتاه را بخوان كه ما عين الفاظش را از كتاب محاسن (برقى) مىآوريم: نوفل به سند نقل كرده است: پيامبر اكرم6فرمودند:
«آدمى، براى سرپرستى خانوادهاش چيزى بهتر از اين به جاى نمىگذارد كه هنگام خروج براى سفر دو ركعت نماز بگزارد و بگويد:
أستودع اللَّه نفسي و أهلي و مالي و ذرّيّتي و إخوتي و أمانتي و خاتمة عملي.
[1]بحار 76: 236؛ مصباح الزّائر: 8.
(خود و خانواده و ثروت و فرزندان و برادران و امانت و پايان كارم را به خدا سپردم.) اگر شخصى چنين كند، خداوند آن چه را خواسته است، به او عطا مىفرمايد.»[1]هم چنين اضافه بر دعاهايى كه از روايات آورديم، اين دعا را بيان مىكنيم:
اللّهمّ إنّنا نتوجّه إليك بك و بمن يعزّ عليك و بجميع الوسائل إليك أن تصلّي على محمّد و آل محمّد و على كلّ من ترضيك الصّلاة عليه و أن تبلغ أرواح الملائكة و الأنبياء و الأوصياء و الأولياء:أنّنا سألناك الصّلاة عليهم و إنّنا نتوجّه إليهم بإقبالك عليهم و إحسانك إليهم في أن يكونوا من وسائلنا إليك و ذرائعنا بين يديك في بلوغنا في سفرنا هذا كلّما دعوناه و أمّلناه و رجوناه و ما لم تبلغه آمالنا و لا ابتهالنا و لا سؤالنا ممّا أنت قادر عليه و نحن محتاجون إليه و أن تبلغ من نقصده من أوليائك أنّنا نتوجّه إليه بك و نتوجّه إليك به في قضاء حاجاتنا و إجابة دعواتنا و أن نكون من أخصّ وفوده و أعزّ جنوده و أكرم عبيده و أبلغهم ظفرا بجوده و إنجاز وعوده و أن يدخلنا في حمايته و رعايته و خفارته كأفضل ما عمل مع أحد قصد لزيارته و تشرّف بمقدّس حضرته؛ برحمتك يا أرحم الرّاحمين.
خداوندا، به سوى تو روى آوردهايم. به حقّ تو و آبرومندان نزد تو و به همهى دست آويزهايى كه براى رسيدن به تو هست، از تو مىخواهيم بر محمّد و خاندانش و بر هر كه درود بر او تو را خشنود مىسازد، درود فرستى و به روانهاى فرشتگان و پيامبران و جانشينان و دوستان گزيدهات:برسانى كه ما درود فرستادن بر ايشان را از تو درخواست كردهايم و به جهت رو كردنت به آنان و به سبب آن كه تو خود
[1]محاسن: 349.
ايشان را نيكو داشتهاى، ما هم روى به آنها آوردهايم كه در پيشگاهت دست آويز تقرّب ما و وسيلهى پيوند ما به تو باشند تا در اين سفر ما را به همهى آن چه از تو خواستهايم و يا نخواستهايم و هر چه آرزومند بوده و به آن اميد بسته بودهايم و نيز به آن چه كه آرزوها و راز و نياز و درخواستهايمان به آن نمىرسد- كه تو بر آن توانايى و ما به آن نيازمنديم- دست يابيم. خدايا، از تو مىخواهيم به هر يك از اوليايت كه در نظر داشتهايم ابلاغ فرمايى كه ما به واسطهى تو به آن ولى روىآورشدهايم و او را وسيلهى رسيدن به مقام قرب تو قرار دادهايم و نيز براى برآورده شدن نيازها و پذيرفته شدن دعاهايمان و براى آن كه از ويژهترين گسيلشدگان او و ارزشمندترين سپاهيان او و گرامىترين غلامان او باشيم و در زمرهى كاميابترين افراد در نيل به بخشش و كرمش و تحقّق نويدهايش در آييم و تحت حمايت و سرپرستى و پناه او قرار گيريم؛ به بهترين گونهاى كه با زايرى از زايرانش كه قصد ديدارش را دارد و به محضر مقدّسش شرفياب گرديده، رفتار كرده است؛ به مهربانىات، اى مهربانترين مهربانان.
فصل 13: روايت ديگرى در توديع خانواده با چهار ركعت نماز و نيايش
ما اين حديث را در قسمت دوم از كتاب «التّراجم»- در ضمن رواياتى كه از حاكم نقل كرديم- ياد آور شديم. او نقل كرده است: مردى خدمت پيامبر اكرم6رسيد و عرض كرد: قصد دارم به مسافرتى بروم و وصيّتم را نوشتهام.
آن را به كدام يك از اين سه نفر بدهم: پدرم يا پسرم يا برادرم؟ آن حضرت فرمودند:
«بندهاى در ميان خانوادهاش- هنگامى كه لباس سفرش را محكم بست- جانشينى سودمندتر از اين باقى نمىگذارد كه چهار ركعت نماز در خانهاش به جاى آورد و در هر ركعت سورهى حمد وقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌرا بخواند و بگويد:
اللّهمّ إنّي أتقرّب بهنّ إليك فاجعلهنّ خليفتي في أهلي و مالي.
(پروردگارا، به وسيلهى اين عبادات به تو تقرّب مىجويم. پس آنها را جانشين من در ميان خاندان و ثروتم قرار ده.) سپس فرمود: آن نماز در ميان زن و فرزند و مال و خانهاش تا زمانى كه به خانوادهاش برگردد، جانشين او مىباشد.»
فصل 14: وداع با ملايكى كه مسافر هم راه خانوادهاش در خانه مىگذارد و گفتارش با آنان
طبق احاديثى كه به ما رسيده است، در هر اقامتگاهى، به ويژه منازل انسانها، گروهى از جانداران نامرئي مأوى دارند؛ چرا كه حتما خداوند بر آن (جاى) ها نگهبانانى گمارده است. بنا بر اين وقتى انسان با خانوادهى خود خداحافظى كرد و از آنها جدا شد- با اعتقاد به اين كه اين موجودات روحانى نامرئى استعداد شنوايى دارند و با اميدوارى به اين كه درخواستهايش به گوش آنها مىرسد- آنها را اين گونه مورد خطاب قرار مىدهد:
السّلام على من بهذا المنزل من الرّوحانيّين و الملائكة الحافظين و المسبّحين و العابدين؛ نستودعكم اللَّه و نقرأ عليكم أفضل السّلام و نتوجّه إليكم باللَّه- جلّ جلاله- و بما خصّكم به من الإنعام و الإكرام أن تستودعونا اللَّه- جلّ جلاله- أكمل الوداع و الإيداع و أن تسألوه لنا كلّ ما نحتاج إليه من الحفظ و الانتفاع و أن يردّنا سالمين إلى سالمين و غانمين إلى غانمين و أن تكونوا لعيالنا على أحسن الخلافة و الأمن من كلّ آفة و مخافة و أتمّها في المساعدة على كلّ رحمة و رأفة و أن تقيموا على الصّفاء و الوفاء مدّة أيّام البقاء.
درود بر همهى موجودات روحانى و فرشتگان نگهبان و تسبيح گويان و عبادتكنندگانى كه در اين منزلاند؛ شما را به خدا مىسپاريم و بهترين تحيّت را به شما عرضه مىداريم و به واسطهى
خداوند و به سبب آن چه كه از موهبت كردن و گرامى داشتن ويژهى شما ساخته است، به سوى شما روى مىآوريم و از شما مىخواهيم كه ما را به حفاظت و امنيّت خداوند بلند مرتبه بسپاريد و از خدا بخواهيد هر نگهدارى و بهرهمندىاى كه به آن نياز داريم، به ما عطا فرمايد و ما را صحيح و تن درست به خاندانمان برگرداند؛ در حالى كه آنان هم تن درست باشند و هم راه سودى كه عايد ما و آنها شده باشد. هم چنين از شما مىخواهيم براى زن و فرزند ما بهترين جانشين و بهترين نگاهبان از هر آسيب و ترسى باشيد و به كاملترين شكل در هر مهر و محبّتى يارى كنيد و در همهى روزهاى زندگى با آنان با صفا و وفا باشيد.
فصل 15: چگونگى هشدار و نويد دادن به افراد خانواده پيش از حركت
بسيار مىشود كه بعضى يا بسيارى از افراد خانواده به يك ديگر رشك مىورزند يا با هم ستيز مىكنند. اينها به هنگام حضور سرپرست خانواده و با اين كه او را مىبينند، نياز به اصلاح و حكم رانى دارند تا چه رسد كه از ديد آنان دور گردد و در ميانشان نباشد؛ بنا بر اين لازم است در آخرين ديدار خود به آن كس كه سفارشهايش را بپذيرد و در غياب او بر چيزهاى موجب خشنودى او مواظبت كند، نويد دهد كه پس از باز گشت، به او خوبى و احسان خواهد كرد و با وى چنان رفتار خواهد نمود كه شايستگى آن را يافته است و آنها را كه مىداند فتنه انگيز و بلند پرواز و حسود و ستيزه جويند، بيم دهد و به آنها گوش زد كند كه اگر در غياب او كارهاى زشتى كنند كه سزاوار باز خواست او گردند، مسلّما كيفر آنها را چند برابر مىكند و از آن چه براى دوستان و خواهندگان مىآورد به آنها كم خواهد داد و با اين سخنان اسباب پاى دارى ايشان را در طول سفر و در همهى زندگى فراهم سازد.
بخش دوم در بيان آن چه انسان براى ايمنى از حوادث و آشفتگىهاى سفر با خود به هم راه دارد