پيشگفتار
سپاس خداى را كه جهانيان را آفريد ودرود بر محمّد و خاندان پاك او.
خداوند با همه عظمت و جلالش تو را برگزيده تا از اعزاميهاى او باشى به خانه گرانسنگش، و به آستانه ميهمانيش درآيى، و به فراخوانى ابراهيم خليل به سوى حجّ لبّيكگويى كه بحقّ شرافتى سترگ است. ولى آيا مىدانى ژرفانديشى در احكام حجّ، و آداب والايى كه در اين سفر الهى بايد به آنها عمل كنى، و مقدّماتى كه بايد براى خويش فراهم آورى تو را- به خواست خدا- از گراميترين ميهمانان خدا مىگرداند كه سود وتوشهاى هنگفتر به كف آورده. آرى، حاجى گرامى! بر توست پيش از سفر به سرزمين مقدّس يا در اثناى آن بكوشى تا مناسك حجّ و فلسفه احكام وشرايط قبول آن را بازشناسى.
خداوند تبارك و تعالى با مساعدت برادر فاضلمان حجّة الاسلام شيخ صالح كلباسى- حفظه اللَّه- به ما توفيق آن را داد كتابى مختصر پيرامون حجّ بنگاريم و در آن، امور زير را به كار بستهايم:
نخست- اكتفا به مهمترين اعمال و مسائلى كه بيشتر مورد ابتلاست آن هم بدون هيچ گونه تفصيلى كه عموم حاجيان بدان نيازى ندارند، وتنها براى علما وراهنمايان مفيد است كه البتّه اميدواريم توفيق آن را بيابيم
كه مسائل مفصّل را در كتابى جداگانه بياوريم.
دوم- قرآن كريم مناسك و حكمت و آداب حجّ را با بلاغتى نافذ تبيين مىكند و كسى كه در آيات حجّ تَدَبُّر كند، از آن پرتو مىگيرد و بينش و بصيرت او در حقايق حجّ فزونى مىپذيرد.
خداوند سبحان اين توفيق را به ما داده تا در اين آيات تدبّر كنيم و از نور آن پرتو بگيريم، و حقايقى را بيان داريم كه از آن الهام مىگيريم.
اميد آن كه زاير خانه خدا در ابعاد اين آيين مهم از آيينهاى دينش نيك بينديشد.
سوم- سنّت شريف نيز مناسك، علل و فلسفه مناسك حجّ را به گونهاى ممتاز روشن مىكند كه موجب مىشود هدايت و رهيابى ما فزونى يابد. در حديثى مشهور ميان مسلمانان از پيامبر صلى الله عليه و آله روايت است كه فرمود:
«مناسك خود را از من بگيريد». پيامبر صلى الله عليه و آله با مسلمانان حجّ گزارد و گام به گام مناسك آن را به مسلمانان آموزش داد، تا جايى كه ايشان پارهاى از مناسك را در حالى انجام مىداد كه سواره بود تا همه او را ببينند وصدايش را بشنوند. حضرت صلى الله عليه و آله پس از مسجد شجره سواره لبّيك گفت تا همه مسلمانان صداى او را بشنوند و در عرفات سواره وقوف كرد وسواره به طواف پرداخت.
از همين رو پيش از هر چيز، حجّ پيامبر صلى الله عليه و آله را بيان داشتيم، و قبل از بيان احكام هر يك از اعمال حجّ، برخى از احاديث را برگزيديم كه با آنپيوند دارد، تا شخص حاجى مستقيماً از احاديث پيامبر صلى الله عليه و آله واهلبيت عليهم السلام به احكام حجّ آگاهى يابد.
چهارم- ما از ديگر احاديث شريف در آداب سفر حجّ و آداب روابط اجتماعى، و نيز از تجربيات كارشناسان امور مربوط به حجّ و تجربيات
خودمان در اين سفر مبارك بهره جستهايم، و از آنها سفارشها وآموزشهايى استفاده كردهايم كه در مقدّمه كتاب بيانشان داشتهايم، شايد كه خواننده گرامى را سود رسانَد.
اميدواريم شخص حاجى در پرتو آنچه پيرامون اعمال اين عبادت نگاشتهايم نسبت به احكام حجّ و شيوه انجام آن بصيرتى بيشتر يابد، البتّه مشروط بر آن كه پيش از سفر به اين سرزمين مقدّس درباره آن انديشه و تفكّر نمايد.
از خداوند بخشاينده مهربان مىخواهيم بر من و كسانى كه در فراهم كردن اين مختصر يارى رساندند، و بر خواننده گرامى تفضّل كند، و اعمال و كردارمان را به نيكى بپذيرد و حاجيان را در حالى به ديار خود بازگرداند كه توشه تقوا را كه بهترين توشه است اندوخته باشند، واجرى بزرگ را به غنيمت برده، و از صحّت و سلامتى برخوردار باشند.
از خداوند مىخواهم اين فشرده سخن را موجب برىُ الذمّه بودن كسانى قرار دهد كه بدان عمل مىكنند. از خداوند مىخواهم آن را توشه ايشان سازد براى روزى كه نه مالى سود رسانَد، نه فرزندى، مگر كسى كه با قلبى سليم نزد خداى آيد و اوست شنونده دعا.
محمّدتقى مدرّسى
27 شوّال 1415 ه. ق
مشهد مقدّس
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
در آغاز.. چگونگى آماده شدن براى حجّ
اينك كه حجّ را در خاطر دارى و بر آن هستى تا فراخوان خدا را به سوى خانهاش پاسخ گويى بر توست كه اين امور را به جاى آرى:
1- دارايى خودت را از حقوق مردم بر تو، پاك گردانى و اگر كسى را مىشناسى كه حقّى بر گردن تو دارد آن حق را ادا كن، و اگر او را نمىشناسى به اندازهاى كه در عهده توست به نيابت از او صدقه بده.
2- سپس بنگر، آيا از حقوق خدا چيزى همچون زكات يا خمس يا نذر بر عهده ات هست، پس پيش از زيارت بيتاللَّه حقوق خدا را به مستحقّانش بپرداز، اگر خشنودى خدا را مىطلبى و از او مىخواهى كه توبه تو را بپذيرد.
3- در اين سفر در جستجوى بهترين دوستان باش و كسى را بگزين كه اخلاقى بهتر داشته باشد و آگاهى بيشتر به احكام، و پرهيزكارى فراگيرتر در عمل.
4- سپس در احكام حجّ و آنچه يك حاجى بايد پيرامون اين عبادت بداند، و نيز در اهداف والاى آن و دانستن فضيلت بيتاللَّه الحرام و مسجد نبوى
و آداب سفر به اين دو جا انديشه كن، تا نسبت به اين دو مكان مقدّس و باقيماندههاى آثار روحى و نشانههاى تاريخ امّت مسلمان بينش كامل يابى.
5- از چگونگى سلامتى خود در داشتن توانايى اداى مناسك حجّ و دارو و دستورات بهداشتى كه احتمالًا در آن سرزمين مقدّس بدان نياز خواهى يافت اطمينان حاصل كن، البتّه اين امر، با رايزنى پزشكان و متخصّصان صورت خواهد گرفت.
6- در صدد فراهم كردن لوازم شخصى بر بياكه بدان نياز خواهى يافت، كه اين كار وقت تو را ذخيره مىكند و مانع از آن مىشود كه به امورى جز مناسك و اعمال حجّ بپردازى.
7- وصيّتنامه خود را بنويس كه موجب طولانى شدن عمرت مىشود، وآن نشان تسليم تو در برابر اوامر الهى و تعهد به حدود خدايى است.
8- با خويشان و دوستان وداع كن و از آنها بخواه حقوقى را كه احتمالًا از آنها ناديده گرفتهاى بر تو ببخشند، كه به خواست خدا بدين ترتيب روانه خانه پاكى و رحمت خواهى شد.
9- بر آن شو تا خويش را اصلاح كنى و در ساختن زندگى نوينى پس از بازگشت از حجّ توكّل به خداى كن، تا زندگانى آكنده از ايمان و فعاليّت و سعادت را در پيش داشته باشى.
در مكتب حجّ
از هنگام خروج از منزل، به مكتب حجّ گام مىنهى، و هرچه همّت تو والاتر باشد بينش و آگاهى افزونترى خواهى يافت، زيرا در اين مكتب
بينشهاى بسيارى بر علوّ روح و زيادت عقل و قوّت اراده و رشد روحيّه تقوا وجود دارد.
خداوند در قرآن كريم مىفرمايد:... وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ[1]
«... و توشه برگيريد (و بدانيد) كه بهترين توشه تقوى است، و اى خردمندان از من پروا كنيد.»
بدين ترتيب تو از نخستين لحظه ترك خانواده و درآمدن به ميهمانى خدا از نردبان تقوى بالا مىروى و در مراتب دانش و اراده اوج مىگيرى، و اينك تو اى حاجى ارجمند برنامهاى را به كار بند كه تو را بدان سفارش مىكنيم:
1- تلاوت قرآن در سرزمينى كه در آن نازل شده است و تأمّل در آيات آن.
بدون ترديد صفاى روح حاجى، او را در درك عميق درسهاى قرآنى و دريافت بينشهاى آن يارى مىرساند، و اگر توانستى در ايام حجّ قرآن را ختم كنى چنين كن كه پاداشى سترگ درپى دارد و اگر با گروهى از برادرانت بودى با آنان پيرامون آيات قرآنى پس از تلاوت آن مباحثه كن كه اين، در شناخت حقايق قرآنى مؤثّر است.
2- يك حاجى بايد در فهم دين و شناخت اصول و فروع آئين خود و پايههاى ا خلاق اسلامى و شناخت امور مربوط به امّت بكوشد، در كاروانهاى حجّ شايسته است تا بيشترين حدّ ممكن از علما بهره بُرد، و مىتوان اين كار را با ترتيب دادن جلسات درس در زمينههاى مختلف انجام داد، چنان كه حاجيان در آگاهى داراى مراتب مختلفى هستند و بهتر است
[1]- سوره بقره، آيه 197.
در ميان خود به بحث پيرامون ويژگيهاى دين بپردازند، و عالم آنها نعمت خدايى خود را به جاهل بياموزد تا آنگاه كه حاجى به سرزمين خود باز گردد همچنانكه توشهاى از تقوى و صلاح با خود دارد، ثروت علمى عظيمى را نيز با خود به خانه برد.
3- دعاهاى منقول از پيامبر خدا و ائمّه معصومين زبان مخاطبه بنده است با خدايش در آستانه بيتاللَّه الحرام، و شايسته است در خواندن آنها و انديشيدن در واژههايش اهتمام جدّى به كار زده شود، و اگر نياز به تفسير يا ترجمه داشت بايد كه حاجى در راه دانستن آن خويش را به رنج افكند، بويژه دعاهاى ذىالحجّه و دعاى امام حسين عليه السلام در روز عرفه، و شايسته است به دعايى معيّن روى آورد تا بينشهاى حاجى با ژرفانديشى در آن رسوخ بيشترى پيدا كند و ما براى شما دعاى مكارم الاخلاق را برگزيديم.
4- ممكن است يك حاجى نمازهاى قضايى داشته باشد كه در طول زندگى فرصت به جاى آوردن آن را پيدا نكرده باشد، او بايد در آستانه خانه خدا به اقامه آن همّت گمارد و بداند كه يك ركعت در مسجد نبوى برابر است با هزار ركعت در مكان ديگر و يك ركعت در مسجدالحرام همسنگ صد هزار ركعت است در مكان ديگر. پس نبايد چنين پاداش عظيمى را از دست دهد.
5- در دو مسجد شريف (مسجدالحرام و مسجد نبوى) مدّتى طولانى درنگ كردن، و به ذكر خدا و تلاوت قرآن و دعا و اقامه نماز و همشناسى با ديگر مسلمانان پرداختن، از بزرگترين اعمالى هستند كه هرگز نبايد در آنها سُستى شود.
6- بزرگترين هدف تو در حجّ آن است كه خداوند به توبه موفقت گرداند،