دوّم- مقروضى كه پس از اداى قرض- اگر زمان اداى قرض فرارسيده باشد- ديگر پولى برايش نماند بايد قرضش را بپردازد. امّا اگر فرصت داشت و مىتوانست در وقت ديگرى قرض خود را بپردازد، يا طلبكار پول خود را از او طلب نكرد، يا پس از اداى قرض توانايى مالى حجّ رفتن رانيز داشت، حجّ بر او واجب است.
سوّم- كسى كه حقوقى بر عهده دارد بايد آنها را بپردازد و سپس ببيند آيا باقيمانده آن براى هزينههاى حجّ بر حسب شرايط كافى است كه حجّ بر او واجب است، يا خير، كه حجّ بر او واجب نيست.
چهارم- اگر كالايى در اختيار داشت كه مىتوانست آن را بفروشد به گونهاى كه بر زندگيش اثر ننهد، بر او واجب است كه آن را به فروش برساند و بهايش را هزينه حجّ كند.
پنجم- اگر هزينههاى حجّ فزونى يابد، ملاك در استطاعت توانايى شخص است در پرداختن هزينههاى حجّ بدون هيچ گونه سختى (عُسر و حرج) يا زيان قابل توجّه.
ششم- مسؤولان كاروانها و روحانيّون و پزشكان و كارگران و ديگرانى كه معمولًا حجّاج را همراهى مىكنند در صورتى كه حاجيان هزينه سفر ايشان را عهدهدار شوند و آنها نيز به همراهى حاجيان راضى گردند حجّ بر ايشان واجب مىگردد البتّه مشروط بر آن كه ساير شرايط استطاعت نيز در آنها گردآيد.
هفتم- كسى كه استطاعت مىيابد نبايد استطاعت خويش را از ميان ببرد چنانكه اموال خود را به كسانى هديه كند كه ديگر نتواند از ايشان باز ستاند همچون پدر يا مادر، و اگر چنين كرد حجّ از او ساقط نمىگردد.
هشتم- كسى كه نياز مبرم به ازدواج دارد و پول او تنها براى حجّ يا ازدواج
كافى است، بايد ازدواج را بر حجّ مقدّم دارد. مفهوم نياز مبرم آن است كه كسى از آن بهراسد كه اگر ازدواج نكند به حرام مىافتد يا بيمار مىگردد يا به گرفتارى و حرج مىرسد.
نهم- كسى كه هزينه حجّ بدو پرداخت شود و شرط گردد كه با آن به حجّ رود و او از پذيرش اين مال به دشوارى و حرج نيفتد بايد آن را بپذيرد و حجّ گزارد.
دهم- حجّ بر كسى كه بتواند بدون دشوارى به مناسك حجّ همچون سفر و جز آن اقدام كند و مانعى نداشته باشد واجب مىگردد. پس بيمارى كه نمىتواند به زيارت بيت اللَّه الحرام برود، يا اين كار براى او بسى دشوار باشد حجّ از او ساقط مىگردد، اگر چه ساير شرايط وجوب حجّ را نيز داشته باشد، پس بايد بهبودى را انتظار كشد تا به حجّ رود، امّا اگر بيمارى او چنان مزمن بود كه اميدى به بهبودى وى نمىرود بايد نايب بگيرد، و احوط آن است كه نايب او از كسانى باشد كه براى نخستين بار به حجّ مىرود.
يازدهم- اگر كسى شرايط استطاعت را يافت ولى براى رسيدن به حجّ وقت بر او تنگ بود بايد به انتظار سال آينده بنشيند، پس اگر شرايط استطاعت تغيير نيافت به حجّ مىرود.
دوازدهم- اگر به هنگام داشتن استطاعت از رفتن به مكّه سرباز زند تا آن كه استطاعتش از ميان برود، بايد در سالهاى بعد به حجّ برود گرچه شرايط استطاعت را نيابد زيرا حجّ بر او ثابت گشته.
3- اعمال حجّ از كجا آغاز مىگردد؟
حاجى ارجمند پيش از هر چيز بايد بداند فريضهاى كه بايد به آن بپردازد كدام است؟ آيا حجّ تمتّع است يا حجّ افراد يا حجّ قِران و سپس براى حجّ آماده شود واز امور زير اطمينان يابد:
1- آيا شرايط استطاعت را دارد، و به ديگر سخن مستطيع است يا خير؟
2- آيا بدهىها و حقوق كسانش را پرداخته و حقوق خدا و فقرا را اعمّ از خمس و زكات و غيره داده است؟
3- آيا وصيّتنامهاش را نوشته است و حساب و كتابش را مرتّب كرده است؟
4- آيا لوازم سفر حجّ را اعمّ از احرام، قرآن و جز آن را فراهم آورده است؟
5- آيا از نظر فيزيكى مىتواند اعمال حجّ را برگزار كند. پس اگر براى مثال در خود ناراحتى قلبى احساس كرد بهتر است به پزشك خود مراجعه كند تا از سلامت خويش اطمينان يابد.
اگر از اين امور مطمئن شد بايد چنين كند:
خانواده خود را گردآورد، دو ركعت نماز بگزارد، خداوند را بزرگ بشمارد، بر محمّد و آل او درود فرستد و دست خويش را بالا برد و چنين
گويد:
«اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَوْدِعُكَ الْيَوْمَ دِينِي وَمَالِي وَنَفْسِي وَأَهْلِي وَوَلْدِي وَجَمِيع جِيرَانِي وَإِخْوانَنا الْمُؤْمِنِينَ الشَّاهِد مِنَّا وَالْغَائِب عَنّا».
«بارخدايا! امروز دين، مال، جان، خانواده، فرزندان، همسايگان و برادران مؤمن حاضر و غائب خود را به تو مىسپارم.»
و به هنگام خروج بگويد:
«بِحَوْلِ اللَّهِ وَقُوَّتِه أَخْرُجُ.»
«به نيرو و توان خدا خارج مىشوم.»
و هنگامى كه سفر خود را آغازيد اين نجوا را بر لب داشته باشد:
«بِسْمِ اللَّه وَبِاللَّهِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَعَلى مِلَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ.»
«به نام خدا و با يارى خدا و در راه خدا و بر آيين پيامبر خدا صلى الله عليه و آله.»
و هنگامى كه بر مركب سفر جاى گرفت بگويد:
«الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِي هَدَانا إِلَى الْإِسْلَامِ، وَمَنَّ عَلَيْنَا الْإِيمَانَ، وَعَلَّمَنا الْقُرْآنَ، وَمَنَّ عَلَيْنَا بِمُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ:
سُبْحَانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنَا هَذا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ* وَإِنَّا إِلى رَبِّنَا لَمُنقَلِبُون
وَالْحَمْدُ للَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ.»
«سپاس خداى را كه ما را به اسلام رهنمود و با ايمان بر ما منّت نهاد و قرآن به ما آموخت و با وجود پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله بر ما منّت نهاد، منزّه است آن كس كه اينها را رام ما كرد و گرنه ما را توان آن نبود و ما به سوى پروردگارمان باز مىگرديم. و ستايش مخصوص خداوندى است كه پروردگار جهانيان است.»
او بايد بسيار استغفار كند و تسبيح و تهليل و تكبير گويد و بر محمّد و خاندانش درود فرستد و با هم نشينانش خوش اخلاق باشد و خشم خويش فروخورد و سخن اندك گرداند و از ترديد و دو دلى بپرهيزد.[1]
[1]- فقه الرضا، به نقل از سلسلة الينابيع الفقهيّه، ج 7، ص 4.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
بخش سوّم: تفصيل اعمال عمره و حجّ
پيرامون ميقاتها
حديث شريف:
1- امام صادق عليه السلام مىفرمايد:
«الْإِحْرَامُ مِنْ مَواقِيت خَمْسَةٍ وَقَّتَها رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه و آله و سلم، لَايَنْبَغِي لِحَاجٍّ وَلَا لِمُعْتَمِرٍ أَنْ يُحْرِمَ قَبْلَهَا وَلَا بَعْدَهَا، وَقَّتَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ ذَا الْحليفَةِ وَهُوُ مَسْجِدُ الشَّجَرَةِ يُصَلّى فِيهِ وَيُفرَضُ الْحَجُّ، وَوَقَّتَ لِأَهْلِ الشَّامِ الْجُحْفَةَ، وَوَقَّتَ لِأَهْلِ النَّجْدِ الْعَقِيقَ، وَوَقَّتَ لِأَهْلِ الطَّائِفِ قَرْنَ الْمَنَازِلِ، وَوَقَّتَ لِأَهْلِ الْيَمَنِ يَلَمْلَمْ، وَلَا يَنْبَغِي لِاحَدٍ أَنْ يَرْغَبَ عَنْ مَواقِيت رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه و آله و سلم»[1].
«احرام از ميقاتهاى پنجگانه است كه پيامبر صلى الله عليه و آله آنها را مشخّص كرده، و حاجى و عمرهگزار را شايسته نيست كه پيش يا پس از آن احرام كنند. پيامبر براى اهل مدينه ذوالحليفه، همان مسجد الشّجره را ميقات قرار داده كه در آن نماز گزارند و با احرام حجّ را آغاز كنند، و براى مردم شام جحفه را ميقات قرار داد، و براى اهل نجد عقيق را، و براى اهل طائف قرن المنازل را، و براى اهل يمن يلملم را، و هيچكس را روا نيست كه از ميقاتهاى رسول اكرم روى برتابد.»
2- و همچنين فرمود:
«مَنْ أَقَامَ بِالْمَدِينَةِ شَهْراً وَهُوَ يُرِيدُ الْحَجَّ ثُمَّ بَدا لَهُ أَنْ يَخْرُجَ فِي غَيْرِ طَرِيقِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ الَّذِي يَأْخُذُونَهُ، فَلْيَكُنْ إِحْرامُهُ مِنْ مَسِيرَةِ سِتَّةِ
[1]- وسائل الشّيعه، ج 8، كتاب حجّ، ابواب مواقيت، باب 1، ص 222، حديث 3.