کتاب احکام زکات و فقه صدقات

آنان يك فطره داده مى‌شود.»[1]

احكام‌

وجوب فطره:

1- زكات فطره در هر سال بعداز پايان ماه مبارك رمضان، به اجماع مسلمين واجب است.

2- چون زكات فطره همچون زكات مال از عبادات است، واجب است در آن نيّت قربت شود.

3- فطره بر هر كسى كه در هنگام غروب شب عيد فطر، بالغ، عاقل، آزاد (برده كسى نباشد)

بى‌نياز و هوشيار (بنابر نظر مشهور در دو مورد اخير) باشد واجب مى‌گردد و شخص بايد هم فطره خود و هم فطره كسانى را كه خرج آنان بر او واجب است بپردازد.

4- فطره در اموال كودك و ديوانه واجب نيست بلكه بر كسى كه خرج آنان را مى‌دهد واجب مى‌شود امّا اگر ولىّ كودك و ديوانه از اموال خود آن دو براى‌شان خرج مى‌كند، فطره آن دو نه بر ولىّ آن دو واجب است و نه بر خود آنها امّا كسى كه در هنگام ديده شدن هلال ماه شوّال بى‌هوش باشد، احتياط در دادن فطره از مالش ترك نشود.

5- فقيرى كه بر او فطره واجب نيست، كسى است كه به حسب سطح اجتماعى و نيازمنديهاى خود، توان تأمين مخارج خود و خانواده‌اش را براى يك سال كامل ندارد. كسى كه چنين باشد

[1]- وسائل الشيعه، ج 6، كتاب الزكاة، باب 3، ابواب زكاة الفطره، ص 225، حديث 3.

وجوب فطره از او ساقط مى‌شود بلكه به عنوان فقير خود مستحقّ گرفتن فطره است. درباره فقير به تفصيل در بحث مستحقّين زكات سخن گفته شد.

6- اصل در وجوب زكات فطره اين است كه غروب شب عيد فطر را درك كند در حاليكه همه شرايط در او موجود باشد. پس اگر كسى پولدار و بى‌نياز بوده ولى در نزديك غروب شب عيد فقير شده، زكات از او ساقط مى‌شود، از طرفى ديگر اگر كودك يا ديوانه اندكى قبل‌از غروب به بلوغ برسد يا هوشيار شود، فطره بر آنان واجب مى‌شود.

7- اگر مكلّف قبل‌از غروب شب عيد بميرد، چيزى در تركه او واجب نيست امّا اگر بعداز غروب بميرد، واجب است فطره او و خانواده‌اش از تركه او داده شود.

مقدار و جنس فطره:

8- بر مكلّف واجب است كه فطره خود و آن افرادى از خانواده‌اش را كه خرجى آنها را مى‌دهد بپردازد و مقدار آن يك صاع (در حدود سه كيلوگرم) از گندم يا جو يا برنج، يا خرما يا كشمش يا ذرّت يا غير آنها از خوراكيهاى ديگر است.

بنابر احتياط واجب فطره را بايد از بين خوراك غالب اهل آن شهر انتخاب كند واحتياط مستحبّ اين است كه از ميان يكى از چهار غلّه (گندم، جو، خرما وكشمش) انتخاب كند در صورتيكه خوراك غالب شهر باشد.

9- مكلّف مى‌تواند خود خوراك را به فقير بدهد يا قيمت آن را و اگر قيمت را مى‌دهد بنابر احتياط به پولهاى رايج اكتفا كند و نبايد جنس ديگرى را به عنوان قيمت بدهد (مثلًا لباسى را به عنوان قيمت يك صاع از خوراك ندهد).

10- خوراكى را كه به عنوان فطره مى‌دهد بايد سالم باشد. پس معيوب و فاسد كفايت نمى‌كند همچنين بايد مخلوط به خاك و مانند آن نباشد مگر اينكه خالص آن به مقدار يك صاع باشد يا مقدار اندكى مخلوط باشد كه از نظر عرف قابل مسامحه و گذشت است.

11- كسى كه فطره چند نفر بر او واجب است، لازم نيست فطره همه را از يك جنس بدهد بلكه مى‌تواند فطره برخى را از گندم يا قيمت آن بدهد، و فطره برخى ديگر را از برنج يا قيمت آن بپردازد.

وقت وجوب فطره:

12- وقت وجوب فطره، با فراهم آمدن كلّيه شرايط ياد شده، از شب عيد است تا ظهر روز عيد براى كسى كه نماز عيد نمى‌خواند امّا اگر بخواهد نماز عيد بخواند احوط اين است كه قبل‌از نماز فطره را بدهد و اگر تأخير بيندازد، چنانچه آن را جدا كرده باشد، آن را به نيّت فطره بدهد و گرنه بنابر احتياط باز هم بايد پرداخت كند امّا نه قصد ادا كند و نه قصد قضا.

13- فطره را نبايد قبل از ماه رمضان بدهد امّا دادن آن در بين ماه رمضان، بنابر اظهر جايز است و احتياط اين است كه در وقتش بدهد.

جدا كردن و انتقال دادن فطره:

14- مكلّف مى‌تواند فطره را در وقتش، از خود جنس ياازقيمت آن جدا كند، سپس به فقير بدهد در صورتيكه در وقتش، قدرت بر دادن آن نداشته باشد. امّا نيّت زكات در هنگام جدا كردن بايد انجام شود و احوط اين است كه در هنگام دادن به فقير هم تجديد نيّت نمايد.

15- بنابر احتياط واجب زكات فطره نبايد از شهر خود شخص به شهر ديگر انتقال داده شود مگر در صورتيكه مستحقّ وجود نداشته باشد يا اينكه بخواهد آن را به‌مجتهد جامع‌الشرائط بدهد.

16- اگر فطره را جدا كند ولى دادن آن را به مستحقّ به تأخير اندازد و در همين مدّت تلف شود، چنانچه تأخير بدين جهت بوده كه رساندن آن به مستحقّ امكان نداشته است، ضامن نيست امّا اگر رساندن آن ممكن بوده است، ضامن است و بايد عوض آن را بدهد.

فطره افراد تحت تكفّل و مهمان:

17- واجب است مكلّف فطره خود و هر كسى را كه در شب عيد فطر، نان خور او محسوب مى‌شود بدهد چه آن كس كوچك باشد يا بزرگ، مسلمان باشد يا كافر، واجب‌النفقه او باشد يا نه، از خويشاوندان او باشد يا بيگانه، آزاد باشد يا برده، همراه با زكات دهنده و در شهر او زندگى كند يا در جاى ديگر مثل فرزند انسان كه در شهر ديگر مشغول تحصيل است ولى همچنان نان خور پدرش است.

18- مهمانى كه قبل‌از غروب شب عيد و با رضايت صاحب خانه‌

وارد مى‌شود و تا فرارسيدن هلال ماه شوّال در آنجا مى‌ماند، فطره‌اش بر مهماندار يعنى صاحب خانه واجب است به شرطى كه در عرف صدق كند كه او جزء افراد نان خور صاحب خانه است مثل اينكه او براى مدّت كافى قبل‌از شب عيد يا بعداز آن بماند و بنابر احتياط مستحبّ فطره هر مهمانى را كه مطلقاً در شب عيد نزد اوست پرداخت كند امّا فطره مهمانى كه بعداز غروب شب عيد واردمى شود هر چند قبل‌از آن دعوت شده باشد، بر صاحب خانه واجب نمى‌شود.

19- زنى كه شوهرش مخارج او را نمى‌دهد، اگر كسى ديگر مخارج او را مى‌دهد، فطره زن هم بر او واجب است و اگر هيچ كسى مخارج او را نمى‌دهد، چنانچه غنى باشد فطره بر خود او واجب است.

20- فطره جنين واجب نيست مگر اينكه قبل‌از غروب شب عيد متولّد شود امّا فطره شيرخوار بر عهده پدر اوست اگر خرج زن شير دهنده (مادرش باشد ياغير او)

را مى‌دهد امّا اگر خرج زن شيردهنده را كسى ديگر مى‌دهد فطره شيرخوار هم بر عهده آن كس است امّا اگر خرج زن شيردهنده از اموال خود شيرخوار داده مى‌شود، فطره از او ساقط است.

21- زنى كه طلاق رجعى داده شده اگر همچنان نان‌خور شوهر است، فطره او نيز بر عهده شوهر است و گرنه بر عهده او نيست.

22- اگر شخص عيالوار خود، فقير باشد امّا فرد تحت تكفّل او بى‌نياز، بنابر اقوى زكات فطره بر عهده خود شخص تحت تكفّل‌

است.

23- شرط وجوب زكات فطره اين نيست كه مخارج افراد تحت تكفّل از مال حلال باشد بلكه اگر از راه حرام مثل مال غصبى، مصرف آنها را بدهد بازهم فطره بر او واجب است.

24- كسى كه فطره او بر ديگرى واجب شده است (مانند همسر واولاد و مهمان) بنابر احتياط واجب در صورتيكه آن ديگرى از باب معصيت يا از روى فراموشى فطره آنان را پرداخت نكند، بايد خودشان فطره خود را بدهند.

25- كسى كه فطره ديگرى بر او واجب است (مثل صاحب خانه نسبت به مهمان و سرپرست خانواده نسبت به اعضاى خانواده) اگر آن ديگرى از طرف خود فطره‌اش را بدهد، بنابر احتياط از كسى كه فطره براو واجب شده ساقط نمى‌شود مگر اينكه آن ديگرى داوطلبانه و به قصد نيابت از كسى كه فطره بر او واجب شده و- احتياطاً- با اجازه او فطره را داده باشد كه دراين صورت فطره ساقط مى‌شود.

فطره اجير:

26- كسى كه شخصى را براى كار در نزد خود اجير مى‌كند و در ضمن قرارداد كليه مخارج او را نيز به عهده مى‌گيرد، فطره‌اش نيز بر او واجب مى‌شود امّا اگر با او شرط كند كه اجرت معيّنى به او بدهد و او هزينه‌هاى خود را از آن اجرت تأمين كند، فطره او بر صاحب كار نيست. معيار كلّى در مسأله اين است كه در عرف صدق كند كه اجير، نان‌خور و تحت تكفّل صاحب كار شده است.

موارد مصرف فطره:

27- فطره را مى‌توان در همان هشت مورد مصرف زكات مال، مصرف كرد ولى احوط اين‌است كه به‌مصرف كردن آن براى فقرا ومساكين مؤمنين‌اكتفا شود. چنانكه هزينه كردن‌آن براى كودكان فقير مؤمنين يا تمليك آن به آنها نيز جايز مى‌باشد.

28- در فقيرى كه فطره به او داده مى‌شود، عدالت شرط نيست ولى احوط اين است كه به شرابخوار و متجاهر به معصيت داده نشود. همچنين جايز نيست به كسى داده شود كه آن را در معصيت مصرف مى‌كند.

29- فطره غير هاشمى به هاشمى داده نمى‌شود امّا فطره هاشمى براى هاشمى و غير هاشمى جايز است.

30- بنابر احوط نبايد به يك فقير كمتر از يك صاع (سه كيلوگرام‌)

داده شود امّا بيشتر از آن جايز است.

31- اگر شخصى ادّعا كند كه فقير است، زكات فطره به او داده نمى‌شود مگر اينكه زكات دهنده علم داشته باشد كه او قبلًا فقير بوده يا به راستى او از ظاهر حالش گمان حاصل شود يا كسى كه به سخن او اطمينان مى‌شود به فقير بودن او شهادت بدهد.

آداب فطره:

32- براى فقير نيز مستحبّ است كه فطره خود را بدهد و اگر خانواده‌دارد ومى‌خواهد فطره‌ازآنان هم پرداخت كند ولى بيش از يك‌

صاع ندارد، مى‌تواند اوّل آن يك صاع را به نيّت فطره از طرف خود به يكى از افراد خانواده بدهد و او هم به نيّت فطره از طرف خود به سوّمى بدهد و هكذا تا اينكه آخرين فرد آن را به فقير خارج از خانواده بدهد.

33- در دادن فطره مستحبّ است فقراى خويشاوندان، سپس فقراى همسايه، سپس فقراى اهل علم و فضيلت را ترجيح دهد، و اگر مرجّحات و امتيازات ديگرى هم باشد، مستحبّ است صاحبان امتياز را بر ديگران مقدّم بدارد.

34- مستحب است فطره طفلى كه بين غروب شب عيد تا پيش از ظهر روز عيد به دنيا آمده داده شود.

35- همچنين اگر بين غروب شب عيد تا قبل‌از زوال روز عيد كودك به بلوغ برسد يا ديوانه هوشيار شود يا كافر مسلمان گردد، مستحبّ است فطره بدهد.