«هدايت آنها (به طور اجبار) بر تو نيست ولى خداوند هر كه را بخواهد هدايت مىكند و آنچه را از خوبيها و اموال انفاق مىكنيد، براى خودتان است (ولى) جز براى رضاى خدا انفاق نكنيد و آنچه از خوبيها، انفاق مىكنيد، (پاداش آن) به طور كامل به شما داده مىشود و به شما ستم نخواهد شد.»
5- مصرف انفاق
اين سؤال باقى مىماند كه در كجا و براى چه كسى انفاق كنيم؟
آيه شريفه پاسخ مىدهد:
(لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَايَسْتَطِيعُونَ ضَرْباً فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُم بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَ لُونَ النَّاسَ إِلْحَافاً وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ)[1].
« (انفاق شما بايد) براى نيازمندانى باشد كه در راه خدا در تنگنا قرار گرفتهاند و نمىتوانند مسافرتى كنند (و سرمايهاى بدست آورند) و از شدّت خويشتن دارى، افراد ناآگاه آنها را بىنياز مىپندارند امّا آنها را از چهرههايشان مىشناسى و هرگز با اصرار چيزى از مردم نمىخواهند و هر چيز خوبى در راه خدا انفاق كنيد، خداوند از آن آگاه است.»
سخن آخر اينكه انسان نبايد براى انفاق خود در راه خدا حدّ و مرزى قايل شود بلكه بايد هر زمان و هر جا كه شكافى و خلائى در
[1]- سوره بقره، آيه 273.
جامعه احساس مىكند دست انفاق و كمك به سوى محرومان و فقرا دراز كند و از كسانى باشد كه خداوند درباره آنها مىگويد:
(الَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمْوَالَهُم بِاللَّيلِ وَالنَّهَارِ سِرّاً وَعَلَانِيَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ)[1].
«آنها كه اموال خود را شب و روز، پنهان و آشكار، انفاق مىكنند، مزدشان نزد پروردگارشان است نه ترسى بر آنهاست و نه غمگين مىشوند.»
[1]- سوره بقره، آيه 274.
انفاق و صدقات در روايات شريف
پيامبر بزرگ اسلام صلى الله عليه و آله و ائمّه معصومين عليهم السلام بعداز او، به ترغيب و تشويق مسلمانان به انفاق و صدقه دادن پرداختند و مجموعه عظيمى از روايات دراين زمينه نقل شده است كه پارهاى از آنها را خوشه چين مىكنيم و براى تبيين خطوط كلّى انفاق و صدقات دراينجا نقل مىنمائيم:
آثار صدقه:
1- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«الصدقة تدفع ميتة السوء»[1].
«صدقه دادن، مرگ بد را دفع مىكند.»
2- بازهم پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«تصدّقوا فإنّ الصدقة تزيد في المال كثرة، فتصدّقوا رحمكم اللَّه»[2].
«صدقه بدهيد زيرا صدقه مال را زياد مىكند. پس صدقه بدهيد
[1]- وسائل الشيعه، ج 6، كتاب الزكاة، باب 1، ابواب الصدقه، ص 255، حديث 2.
[2]- همان، ص 257، حديث 8.
خداوند شما را رحمت كند.»
3- زراره از امام صادق عليه السلام روايت مىكنند:
«استنزلوا الرزق بالصدقة، من أيقن بالخلف جاد بالعطيّة، إنّ اللَّه ينزل المعونة على قدر المؤونة»[1].
«رزق و روزى را با صدقه براى خود فرود آوريد. كسى كه به روز قيامت و پاداش يقين داشته باشد، نيكو بخشش خواهد كرد. خداوند كمك خود را به قدرى نازل مىكند كه شما هزينه گذاشتهايد.»
4- امام صادق عليه السلام فرمود:
«داووا مرضاكم بالصدقة، وادفعوا البلاء بالدعاء، واستنزلوا الرزق بالصدقة، فإنّها تفكّ من بين لحى سبعمأة شيطان»[2].
«بيماران خود را با صدقه معالجه كنيد، بلا را با دعا رفع نماييد و روزى را با صدقه فرودآوريد زيرا صدقه دادن، انسان را از بند هفتصد شيطان نجات مىبخشد.»
5- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«خير مال المرء وذخائره الصدقة»[3].
«بهترين مال انسان و بهترين پسانداز او صدقه است.»
6- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«باكروا بالصدقة، فمن باكر بها لم يتخطّاها البلاء»[4].
[1]- وسائل الشيعه، ج 6، كتاب الزكاة، باب 1، ابواب الصدقه، ص 257، حديث 11.
[2]- همان، باب 3، ص 260، حديث 1.
[3]- همان، ص 257، حديث 14.
[4]- همان، حديث 15.
«صبح خود را با صدقه آغاز كنيد زيرا كسى كه چنين كند، بلا به او نرسد.»
كمال ايمان:
7- مفضّل بن عمر مىگويد: از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مىفرمود:
«لا يكمل إيمان العبد حتّى يكون فيه أربع خصال: يُحسّن خلقه، وتسخو نفسه، ويمسك الفضل من قوله، ويخرج الفضل من ماله»[1].
«ايمان بنده كامل نمىشود مگر اينكه چهار خصلت و صفت در او باشد: اخلاقش را نيكو گرداند، نفسش سخاوتمند شود، از پرحرفى بپرهيزد و زيادى مالش را (صدقه) بدهد.»
دست خدا:
8- پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«الأيدي ثلاثة فيد اللَّه العليا، ويد المُعطي التي تليها، ويد السائل السفلى، فأعط الفضل ولا تعجز نفسك»[2].
«دستها سه دست است: دست خدا كه بالاترين دستهاست، دست دهنده كه بعداز دست خداست و دست طلب كننده كه پائينترين دستهاست. پس زيادى مالت را بده و خويشتن را عاجز نگردان.»
[1]- وسائل الشيعه، ج 6، كتاب الزكاة، باب 1، ابواب الصدقه، ص 259، حديث 21.
[2]- همان، باب 5، ص 263، حديث 4.
هر چند اندك:
9- امام صادق عليه السلام فرمود: پيامبر خدا صلى الله عليه و آله فرمود:
«تصدّقوا ولو بصاع من تمر، ولو ببعض صاع، ولو بقبضة، ولو بتمرة، ولو بشقّ تمرة، فمن لم يجد فبكلمة طيّبة، فإنّ أحدكم لاقي اللَّه فقائل له:
ألم أفعل بك؟ ألم أجعلك سميعاً بصيراً؟ ألم أجعل لك مالًا وولداً؟ فيقول:
بلى، فيقول اللَّه تبارك وتعالى: فانظر ما قدّمت لنفسك. فينظر قدّامه وخلفه وعن يمينه وعن شماله فلا يجد شيئاً يقي به وجهه من النار»[1].
«صدقه بدهيد هر چند با يك صاع (سه كيلو) از خرما يا قسمتى از صاع يا با يك مشت و حتّى با يك خرما وبا نصف خرما و اگر كسى هيچ چيزى نداشت با گفتن سخن نيكو صدقه بدهد زيرا موقعى كه در قيامت يكى از شما خدا را ملاقات كند، خداوند به او مىگويد: آيا من درباره تو چنين نكردم؟ اّيا تو را شنوا و بينا قرار ندادم؟ آيا براى تو مال و فرزند ندادم؟ در جواب مىگويد: بلى. خداوند مىفرمايد: پس ببين تو براى خود چه فرستادهاى؟ پس جلو و عقب و راست و چپش را نگاه مىكند، هيچ چيزى نمىيابد كه به وسيله آن صورت خود را از آتش نگهدارد.»
لقمهاى در مقابل لقمه:
10- امام رضا عليه السلام فرمود:
«ظهر في بني إسرائيل قحط شديد سنين متواترة، وكان عند امرأة لقمة
[1]- وسائل الشيعه، ج 6، كتاب الزكاة، باب 7، ابواب الصدقه، ص 264، حديث 1.
من خبز، فوضعته في فمها لتأكله، فنادى السائل: يا أمة اللَّه، الجوع. فقالت المرأة: أتصدّق في مثل هذا الزمان، فأخرجتها من فيها ودفعته إلى السائل، وكان لها ولد صغير يحتطب في الصحراء فجاء الذئب فحمله، فوقعت الصيحة، فعَدَت الامّ في أثر الذئب، فبعث اللَّه عزّ وجلّ جبرئيل فأخرج الغلام من فم الذئب فدفعه إلى امّه، ثمّ قال لها: يا أمة اللَّه، أرضيت؟ لقمة بلقمة»[1].
«در ميان بنى اسرائيل، براى چند سال متمادى، قحطى شديدى پديد آمد و زنى لقمه نانى داشت كه به دهن گذاشت تا تناول كند و در آن هنگام سائلى فرياد زد: اى كنيز خدا! گرسنهام. زن گفت: در چنين زمانى بايد صدقه بدهم. پس آن لقمه را از دهن خارج كرده و به سائل داد. اين زن پسر كوچكى داشت كه در همان هنگام در صحرا مشغول جمعآورى هيزم بود امّا گرگ آمد و او را با خود برد. فرياد بلند شد و مادر بدنبال گرگ دويد. خداوند جبرئيل را فرستاد. جبرئيل پسر را از دهن گرگ بيرون آورد و به مادرش داد. پس به مادر گفت: اى كنيز خدا! آيا راضى شدى؟
اين لقمه در مقابل آن لقمه.»
خداوند به دست خود صدقه را دريافت مىكند:
11- امام صادق عليه السلام فرمود:
«إنّ اللَّه يقول: ما من شيء إلّاوقد وكّلت به من يقبضه غيري إلّاالصدقة فإنّي أتلقّفها بيدي تلقّفاً، حتّى أنّ الرجل يتصدّق بالتمرة، أو بشقّ تمرة فاربيها له كما يربي الرجل فلوه وفصيله، فيأتي يوم القيامة وهو مثل
[1]- وسائل الشيعه، ج 6، كتاب الزكاة، باب 7، ابواب الصدقه، ص 264، حديث 4.
احُد وأعظم من احُد»[1].
«خداوند مىفرمايد: هيچ چيزى نيست مگر اينكه كسى غير از خود را مسؤول گرفتن و دريافت كردن آن قرار دادهام مگر صدقه كه من آن را به دست خود دريافت مىكنم حتّى اگر مردى با خرما يا با نصف خرما صدقه بدهد من آن را براى او پرورش مىدهم چنانكه او فرزند خود را پرورش مىدهد وهنگاميكه او در روز قيامت حاضر مىشود، آن صدقهاش را مثل كوه احد يا بزرگتر و عظيمتر از آن مىيابد.»
صبح خود را با صدقه آغاز كنيد:
12- ابو ولّاد مىگويد: از امام صادق عليه السلام شنيدم كه مىفرمود:
«بكّروا بالصدقة، وارغبوا فيها، فما من مؤمن يتصدّق بصدقة يريد بها ما عند اللَّه ليدفع اللَّه بها عنه شرّ ما ينزل من السماء إلى الأرض في ذلك اليوم، إلّا وقاه اللَّه شرّ ما ينزل من السماء إلى الأرض في ذلك اليوم»[2].
«صبح خودرا با صدقه آغاز كنيد ودر دادن صدقه رغبت نشان دهيد زيرا هيچ مؤمنى نيست كه صدقه بدهد و به وسيله آن صدقه از خدا بخواهد كه شرّ آنچه را در آن روز از آسمان به زمين فرومىآيد، از او دفع كند، مگر اينكه خداوند او را از شرّ آنچه از آسمان بهزمين درآن روز فرود مىآيد حفظ خواهد كرد.»
[1]- وسائل الشيعه، ج 6، كتاب الزكاة، باب 7، ابواب الصدقه، ص 265، حديث 7.
[2]- همان، باب 8، ص 267، حديث 3.