است؟ فرمود:
«إنّما الصدقة الواجبة على الناس لا تحلّ لنا
، فأمّا غير ذلك فليس به بأس
، ولو كان كذلك ما استطاعوا أن يخرجوا إلى مكّة
، هذه المياه عامّتها صدقة»[1]
. «صدقه واجب مردم براى ما حلال نيست، امّا غير آن اشكال ندارد و اگر چنين مىبود (يعنى همه صدقات حرام مىبود) آنان نمىتوانستند به مكّه بروند زيرا اين آبها (ى بين مكّه و مدينه) همگى صدقه است.»
9- اسماعيل بن فضل هاشمى مىگويد: از امام صادق عليه السلام پرسيدم آن صدقهاى كه براى بنىهاشم حرام است كدام است؟ امام فرمود:
«هي الزكاة. قلت: فتحلّ صدقة بعضهم على بعض
؟ قال: نعم»[2]
. «آن صدقه زكات است». گفتم: آيا صدقه برخى از آنها به برخى ديگر از خود آنان جايز است؟ فرمود: بلى.»
احكام
در مستحقين زكات چهار چيز شرط است:
اوّل- ايمان:
1- به كافر زكات داده نمىشود، چنانكه به مسلمان غير مؤمن به عقايد حقّه نيز داده نمىشود مگر از سهم «المؤلّفة قلوبهم» يا سهم «سبيل اللَّه» در هر دو مورد.
2- دادن زكات به كودكان مؤمنين و ديوانگان آنان كه فقير هستند
[1]- وسائل الشيعه، كتابالزكاة، باب 31، ابوابالمستحقّين للزكاة، ص 189، حديث 3.
[2]- همان، باب 32، ص 190، حديث 5.
جايز است يعنى زكات بهاولياى آنان داده شود تا براى آنان مصرف شود.
البتّه نيّت زكات در موقع پرداختن آن است نه موقع مصرف. امّا اگر آنان ولىّ نداشته باشند جايز است مستقيماً براى آنان مصرف شود يا بواسطه امين يا امناء (مانند مؤسّسه خيريه) كه عهدهدار مصرف آنان شود و دراين صورت در هنگام مصرف بايد نيّت زكات شود.
دوّم- كمك نشدن بر گناه:
1- واجب است كه پرداختن زكات به مستحقّ، كمك بر گناه نباشد. پس جايز نيست زكات به كسى داده شود كه آن را در گناه مصرف مىكند، مخصوصاً در جايى كه ندادن زكات باعث بازداشتن او از گناه شود.
2- دادن زكات به فقير مؤمن، هر چند فاسق و مرتكب گناهان كبيره باشد جايز است، به شرطى كه مال زكات را در معصيت مصرف نكند، اگرچه احوط اين است كه بهاينان داده نشود ودر برخىاز روايات از دادن زكات بهشرابخوار منعشدهاست. عمل به اين روايات احوط است مخصوصاً درباره كسى كه متجاهر به فسق باشد.
سوم- واجب النفقه زكات دهنده نباشد
واجب است كسى كه زكات مىگيرد، واجب النفقه زكات دهنده نباشد و لذا:
1- جايز نيست زكات اموال خود را به پدر و مادرش هر چند بالا
روند (يعنى پدربزرگها و مادربزرگها) و به فرزندان پسر و دخترش هر چند پائين روند (يعنى نوهها و...) و به همسر واجبالنفقهاش بدهد. البتّه از سهم فقرا جايز نيست امّا اگر از سهمهاى ديگر مانند بدهكاران، المؤلّفة قلوبهم يا سبيل اللَّه بدهد در صورتيكه اين عنوانها بر آنان انطباق داشته باشد، اشكال ندارد. البتّه به ابن السبيل هم تنها مصرف بازگشت او به شهرش را مىتواند بدهد نه نفقه واجبش را.
2- اگر سرپرست خانواده تنها به صورت خيلى محدود و سختگيرانه مىتواند مخارج خانوادهاش را پرداخت كند و در آن حدّ كه براى آنان گشايش و آسايش حاصل شود نداشته باشد، ظاهر اين است كه مىتوان به آنان زكات داد در آن حد كه سطح زندگى آنها متناسب با وضعيّت اجتماعىشان بالا برود زيرا كسانى كه سرپرست آنها به خاطر دست تنگى، نمىتواند آنان را به سطح ساير مردم برساند، در عرف فقير گفته مىشوند. پس گرفتن زكات براى آنان جايز است چه زكات از كسى باشد كه مخارج آنها به عهده اوست يا از ديگران.
3- اگر شخص فقير، پدر بىنياز داشته باشد كه از دادن مصرف و خرجى او هم امتناع نمىورزد، دادن زكات به او جايز نيست.
4- به زنى كه شوهر ثروتمندش، خرج او را مىدهد، نمىتوان زكات داد بلكه حتّى اگر شوهرش خرجى او را ندهد ولى مجبور كردن او به دادن خرجى امكان داشته باشد، باز هم دادن زكات به اين زن جايز نيست.
5- جايز است به زن متعهاى خود اگر فقير باشد زكات بدهد زيرا
نفقه او بر شوهر واجب نيست امّا اگر به جهت شرط كردن در ضمن عقد، نفقه او بر شوهر واجب باشد، دادن زكات به او جايز نيست.
6- زن مىتواند زكات اموالش را به شوهرش بدهد اگرچه شوهر، بخشى از آن زكات را براى خود اين زن، چون واجب النفقه اوست، مصرف كند.
7- اگر شخصى مخارج فقيرى را كه واجب النفقه او نيست (چه از نزديكان او باشد مانند برادر و عمو و دائى يا بيگانه باشد) به عهده گرفته باشد، جايز است زكات اموال خود يا زكاتهاى ديگران را به او بدهد.
8- پدر مىتواند زكات خود را به پسرش بدهد تا براى ازدواج خود هزينه كند، چنانكه پسر هم مىتواند اين كار را نسبت به پدرش انجام دهد.
9- همچنين جايز است پدر زكات خود را به پسر فقيرش بدهد تا براى همسر و نوكر خود خرج كند چون نفقه آنان بر پدر واجب نيست و همچنين مىتواند از سهم سبيل اللَّه به پسرش بدهد تا بتواند براى خود كتاب بخرد يا ساير نيازهاى تحصيلات دينى خود را بر آورده سازد.
10- مستحبّ است در دادن زكات، خويشاوندانِ فقير خود را ترجيح دهد، در صورتيكه واجب النفقه زكات دهنده نباشند.
چهارم- هاشمى نباشد:
1- سيّد هاشمى نمىتواند از غير سيّد زكات بگيرد ولى جايز
است از خيريّههايى مانند مدارس، بيمارستانها، پلها و مانند آنها كه از زكات ساخته شدهاند، استفاده كند.
2- براى سيّد فقيرى كه خمس و ساير وجوهات، كفايت مخارج او را نمىكند، جايز است زكات بگيرد ولى بنابر احتياط بايد به مقدار ضرورت اكتفا نمايد.
3- آنچه براى سيّد حرام است گرفتن زكات واجب و زكات فطره از غير سيّد است امّا غير اين دو مورد مانند زكات مستحبّى (مثل زكات مالالتّجاره) و ساير صدقات مستحبّى و بلكه صدقات واجب ديگر مثل صدقات نذر شده و وصيّت شده براى فقير و كفّارات، همگى آنها براى سيّد جايز است اگرچه احوط اين است كه در غير حالت اضطرار از اين موارد هم نگيرد.
مسائل گوناگون زكات
حديث شريف:
1- امام صادق عليه السلام درباره اين سخن خداوند كه مىفرمايد:
(إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ)فرمود:
«وكلّما فرض اللَّه عليك فإعلانه أفضل من إسراره
، وكلّما كان تطوّعاً فإسراره أفضل من إعلانه
، ولو أنّ رجلًا يحمل زكاة ماله على عاتقه فقسّمها علانية كان ذلك حسناً جميلًا»[1]
. «هرچه از خداوند بر تو واجب كرده است، آشكار انجام دادن آن بهتر از پنهان كردن آن است امّا آنچه مستحبّ است، مخفى نگهداشتن آن بهتر از آشكار كردن آن است، و اگر مردى زكات مالش را بر دوش بر كشد و به طور آشكار تقسيم كند، بسيار كار نيكو و زيبا خواهد بود.»
2- در تفسير عيّاشى در ذيل قول خداوند:(إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ)آمده است كه امام صادق عليه السلام فرمود:
«إن جعلتها فيهم جميعاً
، وإن جعلتها لواحد أجزء عنك»[2]
[1]- وسائل الشيعه، كتاب الزكاة، باب 54، ابواب المستحقّين للزكاة، حديث 1.
[2]- همان، باب 28، حديث 5.
«اگر زكات را براى همه اصناف مستحقّين بدهى يا براى يكى از آنها، كفايت مىكند و تكليف از تو ساقط است.»
3- ابو ولّاد حنّاط مىگويد: از ا مام صادق عليه السلام شنيدم كه مىفرمود:
«لا يُعطى أحد من الزكاة أقلّ من خمسة دراهم
، وهو أقلّ ما فرض اللَّه عزّ وجلّ من الزكاة في أموال المسلمين
، فلا تعطوا أحداً من الزكاة أقلّ من خمسة دراهم فصاعداً»[1]
. «به هيچ كس نبايد كمتر از پنج درهم زكات داده شود و آن كمترين چيزى است كه خداوند در اموال مسلمين واجب كرده است. پس به هيچكس كمتر از پنج درهم ندهيد.»
4- از امام صادق عليه السلام سؤال شد كه آيا صروره (يعنى كسى كه براى اوّلين بار به حجّ مشرّف مىشود) مىتواند از زكات به حجّ برود؟
فرمود: «آرى.»[2]
5- از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه على عليه السلام وقتى كه مأمور تحصيل صدقاتش را مىفرستاد به او مىگفت:
«إِذا أتيتَ على ربِّ المال فقل: تصدَّق رحمك اللَّه ممّا أعطاك اللَّه
، فإنّ ولّى عنك فلا تراجعه»[3]
. «وقتى نزد صاحب مال رفتى، بگو: خداوند تو را رحمت كند، از آنچه
[1]- وسائل الشيعه، كتابالزكاة، باب 23، ابوابالمستحقّين للزكاة، ص 177، حديث 2.
[2]- همان، باب 42، ص 202، حديث 2.
[3]- همان، باب 66، ص 217، حديث 1.
خدا به تو داده است، زكاتش را بده پس اگر از تو رو برگرداند، نزد او باز نگرد.»
6- ابو حمزه مىگويد: از امام باقر عليه السلام پرسيدم كه زكات در چند محل بر من واجب مىشود ولى برايم ممكن نيست پرداخت كنم.
فرمود:
«اعزلها
، فإن اتّجرت بها فأنت لها ضامن ولها الربح
، وإن نويت في حال ما عزلتها من غير أن تشغلها في تجارة فليس عليك شيء
، فإنّ لم تعزلها فاتّجرت بها في جملة مالك
، فلها تقسيطها من الربح
، ولا وضيعة عليها»[1]
. «زكات را جدا كن و بگذار. پس اگر با آن تجارت كردى، ضامن هستى و همه سود هم از مال زكات است، و اگر هنگاميكه جدا كردى نيّت زكات نمودى بدون اينكه آن را به تجارت بيندازى، چيزى بر تو نيست، و اگر اصلًا جدا نكردى و در ضمن بقيّه اموالت با آن تجارت كردى، به نسبت مال زكات، سود به آن تعلّق مىگيرد امّا خسارت و زيان بر آن نيست.»
7- امام صادق عليه السلام فرمود:
«كان رسول اللَّه صلى الله عليه و آله يقسِّم صدقة أهل البوادى في أهل البوادي
، وصدقة أهل الحضر في أهل الحضر»[2]
. «پيامبر خدا صلى الله عليه و آله زكات اهل باديه و صحرانشين را در ميان خود آنها و زكات اهالى شهر را هم در ميان خود آنها تقسيم مىكرد.»
8- از امام صادق عليه السلام سؤال شد درباره شخصى كه به او زكات داده
[1]- وسائل الشيعه، كتابالزكاة، باب 52، ابوابالمستحقّين للزكاة، ص 214، حديث 3.
[2]- همان، باب 38، ص 197، حديث 2.