فصل هفتم : احكام ضمان
احكام كلي ضمانت در پزشكي
(76)عوارض احتمالي در پزشكي چند صورت دارد:الف :اگر از روي تقصير در علم و عمل نباشد و شرط عدم ضمان كرده باشد، ضامن نيست .ب :اگر از روي تقصير در علم و عمل نباشد ولي شرط عدم ضمان نكرده است، ضامن است .ج :اگر در علم يا عمل كوتاهي كرده است ضامن است ; چه شرط عدم ضمان كرده باشد يا نه .(77)در مورد ضمان و عدم ضمان فرقي بين عوارض جاني يا مالي نيست .(78)در استناد يا عدم استناد عارضه اي به پزشك به عرف عقلا مراجعه ميشود.
ضمانت در درمان
(79)اگر پزشك نسخه و دستور به مصرف دارو دهد به گونه اي كه بيمار از خود اختياري نداشته و به اعتماد دستور پزشك دارو را مصرف نمايد، چنانچه در معالجه خطا كرده و به بيمار ضرري برسد ضامن خواهد بود; مگر اينكه شرط عدم ضمان كند و دقت لازم را بنمايد.(80)اگر پزشك صلاحيت علمي لازم را براي معالجه بيمار نداشته باشد نبايد اقدام نمايد; و چنانچه در اثر معالجات وي آسيبي به بيمار وارد آيد ضامن است . آري، در صورت ضرورت معالجه اگر ارجاع به پزشك ديگر ممكن نباشد معالجه با هر دارويي كه احتمال مفيدبودن آن بيشتر است مانع ندارد; و با اخذ برائت ضامن نيست .
(81)اگر پزشك صلاحيت لازم را داشته باشد ولي در عمل كوتاهي و بي دقتي نمايد و از اين راه آسيبي به بيمار برسد، ضامن است ; چه شرط عدم ضمان كرده باشد يا نه .(82)پزشك حاذق و با صلاحيت اگر در انجام اقدامات درماني كوتاهي نكرده باشد ولي با اين حال صدمه اي به بيمار وارد آيد، دو صورت دارد:الف :اگر پزشك با اجازه بيمار و اخذ برائت از او اقدام به معالجه كرده باشد، ضامن نيست .ب :اگر بدون اجازه و اخذ برائت اقدام كرده باشد، چنانچه امكان دريافت اجازه وجود نداشته - مثل اينكه بيمار بيهوش بوده و ولي او نيز ناشناخته باشد، و يا بيمار اورژانسي بوده و فرصت براي اخذ برائت و اجازه نبوده - در اين صورت ضامن نخواهد بود; ولي اگر امكان و فرصت براي دريافت اجازه و اخذ برائت وجود داشته ولي پزشك اقدام نكرده باشد، ضامن ميباشد.(83)اگر پزشك نتواند بيماري يا علايم بيماري را تشخيص دهد، يا درمان و يا داروي آن را فراموش نمايد، حق معالجه را ندارد; و اگر اقدام كند و آسيبي به بيمار برسد ضامن است، چه شرط عدم ضمان كرده باشد يا نه .(84)اگر در ضمن معالجه به وسيله عواملي كه مربوط به پزشك نيست - مثل قطع برق يا خرابي دستگاه - آسيبي به بيمار برسد، در اين صورت پزشك ضامن نيست ; بلكه اگر عمل مذكور منتسب به فردي باشد او ضامن است .(85) سؤال :در مواردي كه به علل غير مربوط به كار پزشك - مثل اختلال در دستگاهها و رفتن برق و... - به بيمار لطمه اي وارد ميشود، ضامن كيست ؟جواب :در چنين موارد اگر لطمه و خسارت از روي تقصير و مسامحه بوده و مستند به شخص خاصي باشد همان شخص ضامن است، مگر اينكه شرط عدم ضمان كرده باشند.(86) سؤال :اگر به واسطه تشخيص نادرست طبيب حاذق آسيبي به بيمار وارد شود آيا بايد ديه پرداخت شود؟ اگر بايد ديه داده شود به عهده كيست ؟ چنانچه در تشخيص سهل انگاري نموده باشد حكم چگونه است ؟
جواب :اگر آسيب عرفا مستند به پزشك باشد ضامن است .(87) سؤال :در مواردي براي درمان بيمار، پزشك ناچار به ايراد لطمه اي ديگر به بيمار ميشود، به عنوان مثال براي احياي قلب بيمار سكته كرده ماساژ ميدهد كه منجر به شكستن دنده ها ميشود، يا براي تحريك رفلكس بيمار به او سيلي ميزند و پرده گوشش پاره ميشود; آيا در موارد مشابه فوق پزشك ضامن است ؟جواب :با عدم امكان اخذ برائت و توقف معالجه بر آن و اكتفا به مقدار ضرورت ضامن نيست (ما علي المحسنين من سبيل).(88) سؤال :آيا طبيب ميتواند ضمن انعقاد قرارداد معالجه با بيمار، سلب هرگونه مسئوليت شرعي از خود نسبت به آسيبهاي احتمالي كه در ضمن معالجه ممكن است پيش بيايد بنمايد تا هيچ گونه ضماني به عهده وي يا عاقله وي نباشد؟جواب :در مقام معالجه اگر به جهت مسامحه يا اشتباه خطري پيش آيد طبيب ضامن است، ولي اگر طبيب دقت عمل را رعايت و اشتباهي هم پيش نيايد و در عين حال معالجه مفيد واقع نشود، طبيب ضامن نيست ; و اگر مسامحه نكند ولي نسبت به اشتباه از خود سلب مسئوليت كند و طرف راضي شود باز ضامن نيست .(89) سؤال :به طور كلي اگر پزشك قبل از انجام هر عملي به بيمار يا ولي او (اگر بيمار بالغ يا عاقل نباشد) متذكر شود كه اين روشها از يك طرف ممكن است بي فايده باشد و وقت و مال او را به هدر دهد و از طرف ديگر ممكن است عوارض متفاوتي براي او داشته باشد، و بدين ترتيب با ذكر اين مطالب، پزشك قبل از هر گونه معاينه و درماني از خود كاملا در قبال خسارات و عوارض احتمالي سلب مسئوليت كند و بيمار چه از روي ناچاري و چه از روي تمايل واقعي يا ظاهري اين شرط را قبول نمايد، در صورت اشتباه سهوي پزشك آيا او نسبت به هزينه ها و عوارض ناشي از اشتباه خود مسئول است ؟ در صورتي كه وي حداكثر تلاش خود را نيز بكند چطور؟جواب :اگر در معاينه و معالجه به هيچ وجه تقصير و كوتاهي و مسامحه نكرده باشد و شرط عدم ضمان حتي در صورت سهو و نسيان كرده باشد ضامن نيست .(90) سؤال :اگر بدانيم يا احتمال قوي بدهيم يك بيمار در اثر بيماري (مثل برخي سرطانها) به زودي خواهد مرد، آيا مجازيم فقط براي افزايش طول عمر وي
- هرچند به مدت كوتاه - روشهاي درماني خطرناك و پرعارضه را (مثل شيمي درماني كه گاهي عوارض آن شديدتر از بيماري اوليه است) براي وي تجويز كنيم ؟جواب :اگر پزشك صلاح بيمار را در اقدام به معالجه او نداند نبايد دخالت كند; و اگر صلاح او را در اقدام به معالجه او بداند و شرط عدم ضمان كند ضامن نيست .(91) سؤال :نظر به اينكه به خاطر سپردن كامل همان روشهاي قبلي نيز در دوران دانشجويي امكان پذير نيست چه رسد به روشهاي جديد، آيا پزشك ميتواند به همان روشهاي قبلي اكتفا نمايد و يا فقط در حدي كه وقت محدودش اجازه ميدهد به فراگيري آنها بپردازد؟ در اين صورت اگر متوجه مسايل مهم جديد نشود، آيا مسئوليتي بر عهده اوست ؟جواب :اگر هنگام معالجه اطمينان به مفيدبودن معالجه خود داشته باشد ميتواند اقدام به معالجه نمايد و با شرط عدم ضمان مديون نمي باشد; و اگر اطمينان نداشته باشد نمي تواند اقدام كند مگر در مواردي خاص كه حكم آنها در جواب استفتائات بعدي آمده است .(92) سؤال :با توجه به اينكه اگر بخواهيم طبابت پزشك را با توجه به مشكلات فوق تنها در صورتي مجاز بدانيم كه وي در اين زمينه ها داراي تخصص و تجربه كافي باشد، در عمل درمان با اختلال كامل روبرو خواهيم شد، زيرا اولا: هر پزشكي تا رسيدن به اين تخصص و تجربه كافي بايد همان مراحل اوليه را طي كند; و ثانيا: به علت جمعيت زياد، امكانات كم، فرصتهاي ناكافي و دهها علل ديگر نمي توان انتظار داشت فقط پزشكاني كه از ابتدا كاملا مسلط باشند به طبابت بپردازند. با توجه به مقدمه فوق و نيز موضوعات مطرح شده در سؤالات فوق در مواردي كه پزشك داروي مؤثر بر بيماري يا عوارض خطرناك آن را فراموش نموده و فرصت و امكانات كافي جهت دسترسي به اطلاعات كافي يا پزشك متخصص ديگري نيز ندارد، و يا مطمئن است كه داروي خاصي براي بيماري مفيد است اما همچنين مطمئن است و يا احتمال ميدهد كه در صورت تجويز آن دارو بيمار به عوارض خفيف يا شديدتر از خود بيماري در اثر اين دارو دچار خواهد شد، در اين موارد آيا پزشك ميتواند مريض را به حال خود بگذارد و چنين فرض كند كه گويا پزشكي
موجود نبوده و بدين ترتيب خود را در معرض خطر مؤاخذه مادي و معنوي حاصل از عوارض احتمالي و هزينه هاي نابجاي آن قرار ندهد و كار را به قضا و قدر خداوند واگذار نمايد؟ اصولا در چنين مواردي كه پزشك واقعا نمي داند كه براي نجات جان يا رفع و تسكين آلام يك بيمار چه كاري انجام دهد وظيفه او چيست ؟ درمانهاي بدون اطمينان و غيرقابل اعتماد و يا عدم هرگونه اقدام درماني ؟ آيا اگر پزشك با اقدام به درمان نامطمئن، موجب خسارت و مرگ مريض گردد مسئول است ؟ آيا اگر اقدام به هيچ درماني نكند مسئوليتي دارد؟ متذكر ميشويم كه گاهي فرصت هيچ مشورت و ارجاع بيمار به پزشك متخصص ديگر وجود ندارد.جواب :واضح است كه طبابت از حيث تشخيص امراض گوناگون و شناخت داروهاي بي حد و حصر و انواع معالجات، بسيار وسيع است و احاطه بر جميع آنها براي هيچ پزشكي امكان پذير نيست ; بلكه هر پزشكي اطلاعات محدودي دارد كه در محدوده اطلاعات خود ميتواند طبابت كند و با شرط عدم ضمان و در صورتي كه تقصير و كوتاهي نكند ضامن نمي باشد; و اگر اطمينان نداشته باشد ولي گمان به مفيدبودن دارويي با ملاحظه جميع عوارض آن داشته باشد، در اين فرض ميتواند بيمار يا ولي او را در جريان قرار دهد كه اگر براي آنها هرچند با راهنمايي همين پزشك مراجعه به پزشك ديگر ميسور باشد به او مراجعه نمايند، و اگر ميسور نباشد و راضي شوند كه او طبق گمان خود معالجه نمايد اشكال ندارد، و با شرط عدم ضمان در صورتي كه تقصير و كوتاهي نكند ضامن نمي باشد.(93) سؤال :اگر فرصت و امكان آزمايش وجود داشته باشد اما به دلايل ديگري همانند هزينه اي كه به بيمار تحميل ميشود و احيانا وي حاضر به پرداخت آن نيست، احتياج به امكاناتي كه براي ما وجود ندارد و يا وقتي كه از بيمار ميگيرد، آزمايشهاي لازم صورت نگيرد و شخص دچار عارضه نيز بگردد; در اين صورت آيا پزشك مسئول است ؟جواب :اگر پزشك صلاح مريض را در معالجه بدون آزمايش تشخيص دهد و شرط عدم ضمان كند مسئول نيست .
(94) سؤال :اگر به خاطر عدم وجود امكانات كافي اطلاع رساني، اطلاعات جديد به پزشك نرسد و وي هيچ گاه مطلع نگردد، يا اين كشفيات خيلي ديرتر از زمان كشف به اطلاع پزشك برسد و قبل از اطلاع طبيعتا به همان روشهاي قبلي عمل شود، آيا پزشك در برابر بي فايده بودن روشهاي قبلي يا عوارض آنها مسئول است ؟جواب :با اطمينان پزشك به مؤثر بودن معالجه و شرط عدم ضمان ضامن نيست .(95) سؤال :با توجه به اينكه گروههاي بسيار زيادي در جهان مشغول تحقيق هستند و از طرفي افراد اين گروهها ممكن است برخي از لحاظ علمي، برخي از لحاظ اخلاقي و صداقت و برخي از هر دو نظر كاملا قابل تأييد نباشند و از طرف ديگر هيچ مرجع واحدي در مورد تأييد يا رد تحقيقات وجود ندارد و يا اگر موجود هم باشد مدت زيادي طول ميكشد تا نتيجه صحيح كار ارائه شود، در چنين شرايطي اگر نتيجه تحقيقاتي كه در رسانه ها و مجلات اعلام ميشود با روشهاي قبلي ما مغاير و يا مكمل آنها باشد، در اين صورت وظيفه ما چيست ؟ عمل به روشهاي قبلي يا جديد؟جواب :پزشك بايد طبق اطمينان خود اقدام به معالجه نمايد; و در صورت عدم حصول اطمينان، بيمار را به پزشك ديگر ارجاع دهد. بلي در صورت ضرورت معالجه اگر ارجاع به پزشك ديگر ميسر نباشد معالجه با هر دارويي كه احتمال مفيدبودن آن بيشتر است - اعم از داروهاي سابق يا جديد - مانعي ندارد، و با شرط عدم ضمان ضامن نمي باشد.(96) سؤال :نسبت به كسي كه اعتصاب غذا نموده و جان خود را به خطر انداخته يا حداقل سلامتي خود را دچار مخاطره كرده و تنها با تغذيه اجباري توسط پزشك ميتوان او را از خطر جاني حفظ نمود، بفرماييد:الف :آيا اين كار براي پزشك واجب است يا ميتواند اقدامي نكند؟ب :اگر تغذيه واجب باشد و راه آن منحصر به ضرب و جرح او باشد چه ؟ج :اگر ضرب و جرح چنين كسي موجب تغيير رنگ پوست وي گردد و مستلزم ديه باشد ديه آن به عهده كيست ؟د:آيا حكم فوق نسبت به اعتصاب كننده اي كه ميداند با اعتصاب غذا، خود را به پاي مرگ ميكشاند با ديگري كه از عواقب كارش بي خبر است فرق ميكند؟ اگر فرق
دارد وظيفه طبيب را در مورد او هم بيان فرماييد؟ه :اگر پزشك را مجبور به تغذيه اجباري نسبت به اعتصاب كننده غذا بنمايند، نه به جهت حفظ جان اعتصاب كننده بلكه براي اقرارگرفتن از وي نسبت به امري، پزشك چه تكليفي در اين صورت دارد؟جواب :الف :حفظ جان مسلمان به هر وسيله ممكن واجب است .ب :اگر نجات جان او موقوف بر ضرب يا جرح اوست در حد ضرورت اشكال ندارد.ج :با توقف حفظ جان بيمار بر ضرب و جرح و اكتفا به مقدار ضرورت ديه ثابت نيست (ما علي المحسنين من سبيل).د:فرقي بين آنان نيست .ه :اگر جانش در خطر نيست و فقط براي اقرارگرفتن او را مجبور به غذاخوردن نمايند جايز نيست .(97) سؤال :نسبت به شخصي كه به گونه اي ميخواهد اقدام به خودكشي نمايد بفرماييد:الف :آيا جلوگيري از خودكشي وي بر ديگران واجب است ؟ب :اگر ممانعت از خودكشي آن شخص مستلزم مخارجي باشد، آن مخارج را چه كسي و تا چه مقداري بايد پرداخت نمايد؟ج :اگر بازداري شخص فوق از خودكشي مستلزم استقبال از خطر جاني يا به خطرافتادن سلامت شخص نجات دهنده باشد تا چه اندازه بايد از اين خطر استقبال نمايد؟د:آيا در نجات جان چنين فردي، فرقي بين مسلمان و كافر حربي يا غيرحربي كه ميخواهد خودكشي نمايد وجود دارد؟ اگر هست احكام آن را بيان فرماييد.ه :آيا براي ممانعت از خودكشي آن شخص، رضايت يا عدم رضايت وي براي نجات در تكليف نجات دهنده مدخليت دارد؟و:در صورت عدم رضايت براي نجات جان خود، اگر كسي اقدامي در جهت نجات جان وي انجام داد كه در ضمن آسيبي هم به شخص خودكشي كننده وارد شد،
آيا منجي ضامن است ؟جواب :الف :آري واجب است .ب :هر كس متمكن باشد واجب است به عنوان مقدمه واجب مخارج را بپردازد.ج :اگر بازداشتن او از خودكشي مستلزم خطر جاني يا ضرر غير قابل تحمل براي بازدارنده باشد واجب نيست .د:فرقي بين مسلمان و كافر محقون الدم نيست .ه :رضايت او در تكليف مذكور دخالت ندارد.و:در صورت توقف انجام تكليف بر آن و اكتفا به مقدار ضرورت ضامن نيست .(98)گواهي پزشك موجب اثبات جرم نمي شود; ولي در امور محسوس، در صورتي كه شرايط شهادت در پزشك وجود داشته باشد به عنوان يك شاهد معتبر است .
ضمانت در تجويز دارو
(99)اگر پزشك مباشر درمان نباشد بلكه فقط دارويي را توصيف نمايد - و مثلا بگويد: فلان دارو براي فلان بيماري خوب است - و بيمار يا ولي او با اختيار و آگاهي خود آن دارو را مصرف نمايند، در اين صورت پزشك نسبت به عوارض احتمالي آن مسئول نيست ; هرچند شرط عدم ضمان نكرده باشد.(100)در صورتي كه پزشك نوع بيماري و داروي مؤثر را تشخيص دهد، واجب است اقدام كند; و چنانچه با عدم اقدام او آسيبي به بيمار برسد مسئول است .(101)در صورتي كه پزشك نتواند بيماري را تشخيص دهد يا داروهاي مؤثر را فراموش كند حق تجويز داروي احتمالي و ضعيف را ندارد، و هيچ مسئوليتي هم متوجه او نيست ; ولي اگر امكان مراجعه به پزشك ديگر نيست در صورتي كه احتمال و حدس او عقلايي باشد با شرط عدم ضمان اشكال ندارد.(102)هرگاه پزشك داروهايي را تجويز نمايد كه ميداند بيماري را بهبود ميبخشد ولي آن داروها داراي آثار جانبي هستند، در صورتي كه به بيمار اطلاع دهد