جواب :در حدي كه حفظ سلامت بيماران در آينده توقف بر آن دارد اشكال ندارد، ولي تجاوز از حد ضرورت جايز نيست .(137) سؤال :در بيمارستانها و مراكز آموزشي، دانشجويان پسر و دختر جهت يادگيري و آموزش مبادرت به انجام زايمان، كورتاژ و... مينمايند، نظر مبارك در اين خصوص چيست ؟جواب :اگر زن به اندازه لازم براي تربيت وجود نداشته باشد و يا داوطلب نمي شوند، استفاده از مرد در حد ضرورت اشكال ندارد.
ضمانت در دوران دانشجويي
(138) سؤال :در مراكز آموزشي كه براي آينده پزشك متخصص تربيت مينمايند و به دليل كمي مهارت دستياران و دانشجويان عوارض و خطراتي متوجه جان بيمار ميگردد در صورت نقص عضو و فوت بيمار چه كسي ضامن است ؟ پزشك اصلي، دستيار يا...؟جواب :مباشر عمل ضامن است .(139) سؤال :در كليه درمانهاي دندانپزشكي كه توسط دانشجو انجام ميشود (وظايف آموزشي)، چون كار عملي است گاهي باعث خسارت و بعضي اوقات موجب از دست دادن دندان يا عوارض ديگر ميشود; در اين صورت چه كسي ضامن است ؟ دولت، پزشك مسئول، دانشجو يا...؟جواب :مباشر ضامن است .(140) سؤال :مشاهده شده كه برخي از دانشجويان و اساتيد پزشكي از امكانات دولتي و بيت المال مثل فرمهاي بيمارستاني و كاغذهاي مكاتبه اي استفاده شخصي ميكنند در حالي كه هزينه اين وسايل يا از بيت المال تأمين ميشود يا به هزينه بيماران اضافه شده و از آنان اخذ ميشود، آيا اين كار جايز است ؟جواب :جايز نيست و ضامن هستند.
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
این صفحه در کتاب اصلی بدون متن است / هذه الصفحة فارغة في النسخة المطبوعة
فصل نهم : تشريح
تشريح مرده مسلمان
(141)تشريح مرده مسلمان اگر وصيت كرده است و در وصيت اجازه داده است مطلقا جايز است ; و در اين صورت براي عمل به وصيت او اجازه اوليا و بستگان ميت شرط نيست و آنها حق ممانعت ندارند، و ديه نيز ندارد.(142)تشريح مرده مسلمان اگر وصيت نكرده باشد، با دو شرط جايز است :الف :حفظ جان مسلمان يا مسلمانان - هرچند در آينده - به آن بستگي داشته باشد.ب :تشريح غيرمسلمان امكان نداشته باشد.(143)مرده كسي كه مسلمان يا كافر بودنش مشكوك است، اگر در كشورهاي مسلمان باشد در حكم مرده مسلمان است ; و اگر در كشورهاي غيرمسلمان باشد در حكم مرده غيرمسلمان است .(144)تشريح جسد كودك مسلماني كه قبل از بالغ شدن از دنيا رفته است هرچند با اجازه ولي او محل اشكال است مگر اينكه حفظ جان مسلمان يا مسلمانان بر آن متوقف باشد و تشريح غيرمسلمان امكان نداشته باشد; همچنين است حكم مرده مسلماني كه سفيه و يا ديوانه بوده است .(145) سؤال :آيا ميتوان جسد افراد به ظاهر مسلمان - مسلمان شناسنامه اي - را كه به خاطر ارتداد، فساد اخلاقي، قاچاق مواد مخدر، مسايل سياسي و... اعدام شده اند، تشريح كرد؟جواب :جسد مسلماني كه به هر دليل - حق يا ناحق - اعدام شده است حكم جسد ساير مسلمانان را دارد; ولي در خصوص مرتد كه از اسلام خارج شده است در صورتي كه توبه نكرده باشد حكم مسلمانان بر او جاري نمي شود. البته بايد توجه
داشت در ثبوت ارتداد شرايطي معتبر است كه تا آن شرايط تحقق نيابد حكم ارتداد اجرا نمي شود، و به اندك شبهه اي بايد از اجراي احكام ارتداد خودداري كرد.(146) سؤال :آيا تفاوتي بين اهل تسنن و اهل تشيع در احترام جسد و عدم جواز تشريح آن وجود دارد؟جواب :تفاوت ندارد.
تشريح مرده غيرمسلمان
(147)تشريح مرده غيرمسلمان - اگر اهل ذمه نباشد - جايز است ; و در اهل ذمه احوط ترك آن است، مگر آنكه حفظ جان مسلمان يا اهل ذمه بر آن متوقف باشد.(148) سؤال :اگر دانشجو نداند جنازه مسلمان است كه تشريح ميكند يا كافر، تكليف چيست ؟جواب :در كشور اسلامي بايد تحقيق كند.
تهيه جسد و استخوان
(149)اگر تهيه جسد غيرمسلمان ممكن است بايد تهيه كنند تا از تشريح جسد مسلمان جلوگيري شود; هرچند مستلزم تعيين بودجه و خريداري از كشورهاي ديگر باشد.(150) سؤال :آيا انسان مالك بدن خود ميباشد يا نه ؟ و آيا ميتواند وصيت نمايد پس از فوت، بدن يا اجزايي از بدن خود را براي تشريح يا پيوند عضو در اختيار دانشكده هاي پزشكي و پزشكان قرار دهند؟جواب :انسان در غير مواردي كه شرعا ممنوع است، تسلط بر بدن خود دارد; و در خصوص وصيت مورد سؤال به لحاظ اينكه وصيت به امر حرام نافذ نيست نظر اينجانب سابقا اين بود كه در مواردي كه كاري بدون وصيت جايز نيست وصيت بي اثر ميباشد [يعني كار حرام را حلال نمي كند]; ولي ممكن است گفته شود كه منشاء حرمت تشريح [بدون وصيت ] دو چيز است : يكي تصرف در جسد انسان بدون اذن
او، و ديگري هتك حرمت جسد مسلمان ; لكن وصيت به امر عقلايي علاوه بر اينكه عرفا اذن است موضوع هتك را نيز منتفي ميسازد. بنابراين وصيت مورد سؤال جايز و نافذ ميباشد; ولي بايد به نحوي انجام شود كه در عمل نيز صدق هتك نكند، مثلا اگر ذكر نام و شناسايي او در نزد عموم يا دانشجويان موجب انتزاع هتك باشد بايد از ذكر نام و معرفي او خودداري شود.(151) سؤال :در دانشگاههاي علوم پزشكي از اجساد افرادي كه صاحب ندارند، براي تشريح و يادگيري دانشجويان استفاده ميشود و يا اعضاي آنها را مثل قلب و كبد و كليه، اغلب بدون اجازه صاحبان ميت در شيشه ها نگهداري ميكنند. لطفا نظرتان را در اين مورد بيان فرماييد؟جواب :حتي الامكان از اجساد غيرمسلمان استفاده كنند، مگر اينكه يافت نشود و حفظ جان يا معالجه فرد مسلمان متوقف بر آن باشد.(152) سؤال :آيا ولي فقيه يا حاكم شرع بدون رضايت صاحب ميت ميتواند حكم به اهداي جنازه به دانشكده پزشكي جهت تعليم نمايد؟جواب :مشكل است .(153)نبش قبر مسلمان براي تهيه استخوان و تشريح جايز نيست ; مگر اينكه حفظ جان مسلمان - هرچند در آينده - متوقف بر آن باشد و تهيه استخوان كافر امكان نداشته باشد.(154) سؤال :آيا ميتوان براي تشريح جهت آموزش، به علت كمبود جسد و استخوان (كه بدون آنها آموزش ممكن نيست) اقدام به نبش قبر غيرمسلمان نمود؟جواب :نبش قبر كفار اشكال شرعي ندارد، مگر اينكه مفسده اي بر آن مترتب باشد; و نبش قبر كافري كه در ذمه اسلام ميباشد جايز نيست، مگر اينكه طبق آداب خودشان جايز باشد.(155) سؤال :در فرض فوق اگر ندانيم اين قبر متعلق به مسلمان است يا غيرمسلمان، آيا مجازيم نبش قبر كنيم ؟جواب :در بلاد اسلام جايز نيست .(156) سؤال :در صورت كمبود جسد و استخوان، آيا ميتوانيم استخوانهايي را
كه در بيابانها و قبرستانها مييابيم و يا به وسيله عمليات حفاري شهرداريها در سطح خاك ظاهر ميشوند مدتي جهت آموزش استفاده كنيم و بعد از اتمام كار به يك مركز آموزشي هديه نماييم و يا دفن كنيم ؟جواب :اگر ثابت شود كه استخوان جسد كافر است مانع ندارد; ولي اگر استخوان جسد مسلمان است جايز نيست و بايد دوباره دفن شود، مگر اينكه حفظ جان مسلمان - هرچند در آينده - متوقف بر استفاده از اين استخوان باشد.(157)تشريح بدن كسي كه دچار مرگ مغزي شده ولي قلب او هنوز از كار نيفتاده است، چه حكمي دارد؟جواب :اگر صدق كند كه مرده است حكم ساير اموات را دارد.
تماس با جسد
(158)تشريح جسد مسلمان - در مواردي كه جايز است - اگر پس از تغسيل ميت باشد، تماس با جسد او موجب غسل مس ميت نمي شود; و اگر ميت را غسل نداده باشند، تماس با جسد او در هنگام تشريح، موجب وجوب غسل مس ميت ميگردد.
پرداخت ديه
(159)در مواردي كه حفظ جان مسلمانان متوقف بر تشريح بدن مسلمان باشد، بنابر احتياط ديه آن را پرداخت نمايند; و اگر ميت مسلمان را بدون مجوز شرعي تشريح نمايند، براي قطع اعضاي او ديه واجب ميشود.(160)ديه قطع اعضاي ميت مسلمان مانند ديه جنين كاملي است كه روح در آن دميده نشده باشد; پس اگر جنازه مسلماني را سر ببرند يا شكمش را پاره كنند يا كار ديگري را انجام دهند كه اگر زنده بود به جهت آن ميمرد، بايد يكصد مثقال شرعي طلاي سكه دار - يعني 345/6 گرم طلاي سكه دار - بدهند; و ديه بريدن اعضاي او به نسبت ديه خود اوست ; بنابراين ديه بريدن هر دست يا هر پا پنجاه مثقال شرعي طلا، و ديه بريدن هر انگشت ده مثقال شرعي طلا ميباشد.