مقصد اول: شرايط صحت روزه
(مسئله) روزهى شخص مريض صحيح نمىباشد. بنابراين روزهى شخصى كه مثلًا عارضه و بيمارى چشمى دارد، در صورتى كه روزه براى او موجب ضرر شود، به اين شكل كه مريضى او شديد شود و يا زمان مداوا و بهبودى مرض طولانى شود و يا باعث شدّت درد بيمار شود، صحيح نيست. و موارد ذكرشده بايد به اندازهاى باشد كه در نزد عقلاء قابل اهميت باشد. بنابراين ضرر محدود كه درنزد عرف مردم چيز مهمى حساب نشود و طولانى شدن زمان معالجه اگر به مقدار كم باشد و يا درد به اندازهاى باشد كه غالباً مردم به آن اهميت ندهند، مجوز خوردن روزه نمىشود و مريض در اين موارد بايد روزه بگيرد. و در آنچه ذكر شده، فرقى ندارد كه مكلف يقين به ضرر در موارد ذكر شده داشته ويا ظن و گمان قوى و يا احتمالى كه موجب ترسيدن او از روزه گرفتن باشد، داشته است.
و هم چنين اگر انسان سالم در شرايطى از روزه گرفتن بترسد و احتمال مريض شدن خود را بدهد، روزه بر او واجب نبوده و در صورتى
كه علم داشته باشد كه روزه براى او ضرر داشته و او را مريض مىكند، حكم مذكور روشنتر مىباشد، و در صورتى كه مريض به روزه گرفتن ضررى نبيند، بايد روزه بگيرد.
(مسئله) مجرد ضعف، هر چند زياد باشد موجب جواز روزه خوارى نمىشود، ولى در صورتى كه ضعف به مقداريست كه باعث حرج و سختى فراوان مىشود، خوردن روزه جايز است و بايد بعد از آنكه ضعف از بين رفت، آنچه را كه خورده، قضا نمايد. و همچنين اگر ضعف باعث شود كه مكلف براى تحصيل معاش عاجز گرديده و نتواند اقدام به ادامهى كار روزانهى خود نمايد و ممرّ ديگرى هم براى معاش و خرجى زندگى خود نداشته باشد، روزه گرفتن واجب نمىباشد و همچنين اشخاص كارگر در صورتى كه به خاطر تشنگى قادر به كاركردن نباشند، روزه بر آنان واجب نبوده و بنابر احتياط واجب، اين اشخاص بايد در خوردن و آشاميدن به مقدار ضرورت اكتفا نمايند.
(مسئله) در صورتى كه مكلفى به گمان اينكه روزه برايش ضررى ندارد، روزه گرفته و بعداً معلوم شد كه روزه براى او ضرر داشته است. در اين صورت در صحت روزه او اشكال است، هر چند ضرر به حد حرام نباشد و در صورتى كه گمان به ضررى بودن روزه داشته و با ترس از آن روزه گرفته، روزهاش باطل مىباشد، مگر در صورتى كه با قصد قربت روزه گرفته و بعداً معلوم شود كه روزه برايش ضرر نداشته است.
(مسئله) در صورتى كه از گفتهى پزشك گمان به ضرر روزه پيدا كرده و بترسد، در اين صورت واجب است افطار نمايد.
و همچنين در صورتى كه پزشك حاذق و قابل اطمينان باشد و يقين به اشتباه او نداشته باشد، به گفتهى او بايد افطار نمايد، و در غير اين صورت گفتهى پزشك اعتبارى نداشته، حتى اگر پزشك بگويد روزه ضررى براى مكلف ندارد، ولى خود مكلف از روزه گرفتن بترسد، روزه براى او واجب نمىباشد.
(مسئله) اگر مريض قبل از زوال آفتاب از مرض بهبود يافته و حالش خوب شده و چيزى تناول نكرده باشد و نيت روزه نمايد، روزهاش صحيح نيست، ولى اگر امساك و خود دارى از مفطرات روزه در بقيهى روز نمايد، اشكال ندارد و بنابر احتياط مستحب، بقيهى روز را از مفطرات روزه امساك نمايد.
سؤال (86) در صورتى كه روزه براى مكلفى به خاطر ضرر آن جايز نباشد، ولى پزشك به او دستور داده به خاطر آزمايشهايى كه بايد انجام گيرد در طول روز تا مغرب از خوردن و آشاميدن امساك نمايد. آيا مىتواند در اين صورت نيت روزه نمايد؟
(بسمه تعالى): بله، نيت روزه براى شخص مذكور جايز است، بلكه بعيد نيست كه واجب باشد، والله العالم.
سؤال (87) شخص مريض با توجه به مرض، روزه گرفته و روزه را بر خود ضررى نمىدانسته، ولى بعد از گذشت مدتى معلوم گرديد كه روزه براى او ضرر داشته، آيا روزهاش صحيح است يا باطل؟ آيا روزههايى را كه گرفته، بايد دوباره قضا نمايد؟
(بسمه تعالى): روزهى شخص مريض باطل است و در صورتى كه مريضى او تا ماه رمضان ديگر ادامه داشته باشد، قضا نداشته و بايد فديه بدهد، والله العالم.
سؤال (88) شخص مريض با توجه به اينكه مىداند و يا گمان دارد كه روزه برايش ضرر دارد و مرض او را تشديد مىكند، ولى او را به هلاكت نمىرساند، اقدام به روزه گرفتن نموده و قصد قربت هم كرده است و يا به خاطر جهل به حكم و يا به خاطر اينكه فكر مىكرده، ترك روزه براى مريض از جهت رخصت براى او بوده و او مخير است بين ادا و قضاى آن، و يا اينكه روزه را رجاءً گرفته و به احتمال اينكه در واقع مطلوب باشد. آيا روزهاش صحيح مىباشد يا باطل است. با توجه به اينكه مىداند، در واقع روزه براى او ضرر دارد؟
(بسمه تعالى): روزهى مريضى كه روزه برايش ضرر دارد صحيح نبوده، اگرچه با سختى متحمل ضرر باشد، اما قضاى آن از مسايل گذشته معلوم گرديد، والله العالم.
سؤال (89) در صورتى كه مكلف احتمال دهد كه روزه براى او ضرر داشته و از اين احتمال بترسد، آيا روزه برايش واجب است؟
(بسمه تعالى): در صورتى كه بترسد، بر اثر روزه گرفتن مريض شود و يا اينكه مريضى او طولانى شود و يا اينكه روزه باعث ضعف شديد گردد به طورى كه مكلف قادر بر حركت كردن نباشد؛ مانند دخترانى كه در اوايل بلوغ روزه مىگيرند، در اين موارد روزه واجب نمىباشد.
اما در صورتى كه احتمال دهد به خاطر روزه گرفتن مبتلا به مسايلى شود كه براى هر روزه دارى متعارف است؛ مانند گرسنگى و ضعف مختصرى كه براى هر روزه دارى حاصل مىشود و يا قدرت پيدا نكردن بر كارهايى سخت و دشوار، در اين مورد حق افطار نداشته و بايد روزه بگيرد، والله العالم.
سؤال (90) دايى من مريضى قند داشته و بر اثر آن چشمهاى خود را از دست داده و دست راستش قطع گرديده و توان روزه ندارد، با توجه به اينكه شخص فقيرى مىباشد، تكليف او چيست؟
(بسمه تعالى): روزه و قضاى آن، بر مريضى كه مرضش چند سال استمرار پيدا مىكند واجب نمىباشد، بلكه واجب است براى هر روز فديه دهد و مقدار فديه در اين زمان كيلوگرم گندم مىباشدسؤال (750 گرم) كه بايد به فقراء بدهد، والله العالم.
سؤال (91) شخصى كه به خاطر مرض چند سال روزههايش را نگرفته وامسال قبل از حلول ماه مبارك رمضان به پزشك مراجعه نموده و پزشك به او گفته كه ديگر روزه براى او ضرر ندارد و او هم بقيهى روزهاى ماه شعبان را روزه گرفته، ولى اكنون شك كرده كه آيا ضررى بودن روزه از زمان گفتهى پزشك از بين رفته و يا در بعضى از سالهايى كه افطار كرده است طبق احتمال دوم روزه برايش ضررى نبوده و او بىجهت افطار نموده است. آيا در اين احتمال لازم است روزهايى را كه از سالهاى قبل افطار نموده، قضا نمايد؟ و يا اينكه مىتواند استصحاب مرض خود را تا زمان مراجعه جديد به پزشك نموده، تا اينكه افطار سالهاى گذشته مانعى نداشته باشد و قضا لازم نباشد؟
خوئى (قدس سرّه): شخص مذكور مىتواند استصحاب بقاء مرض خود را نموده و عوض روزههايى را كه افطار كرده، فديه بدهد و به مجرد احتمال رفع عذر در سالهاى سابق، قضا واجب نمىشود، بلكه بايد تا زمان اعلام جديد پزشك، حكم به بقاء مرض خود نمايد.
مقصد دوم: مبطلات روزه و احكام آنها
* فصل اول: بعضى از مبطلات و احكام آنها
اول: خوردن و آشاميدن
سؤال (92) در صورتى كه مكلف در خوردن و آشاميدن از دهان استفاده نمىكند و از طريق غير متعارف غذا و آب به معدهاش مىرسد. آيا اين خوردن و آشاميدن مفطر مىباشد. با توجه به اينكه اين شكل از خوردن و آشاميدن غير متعارف به خاطر آزمايش و به خاطر مبتلا بودن مكلف به نوعى مرض مىباشد؟
خوئى (قدس سرّه): خوردن و آشاميدن به شكل ذكر شده در سؤال روزه را باطل نموده و همچنين در صورتى كه مريض شرعاً بتواند روزه بگيرد، خوردن و آشاميدن مذكور روزهاش را باطل مىكند.
سؤال (93) در صورتى كه خونريزى دندان در طول روز در ماه رمضان ادامه داشته و حتى تا هنگام غروب هم قطع نگردد، وظيفهى مكلف در روزهى ماه رمضان چيست؟
(بسمه تعالى): در صورتى كه چيزى از روى اختيار به حلق نرسد و پايين نرود، روزه صحيح مىباشد و مكلف بايد مقدارى پنبه در محل خونريزى بگذارد تا از رسيدن خون به داخل جلوگيرى كند، والله العالم.
1- مسواك زدن
سؤال (94) حكم استفاده از مسواك و خميردندان در حال روزه را بيان فرماييد؟
(بسمه تعالى): در صورتى كه مواد خمير دندان داخل فضاى حلق نشود، استفاده از مسواك اشكالى ندارد، هر چند كه استفاده از آن براى شخص روزه دار مكروه مىباشد، والله العالم.
2- حكم عطرها و استفاده از بخور
سؤال (95) حكم بوييدن و استنشاق عطرهاى جديدى كه به شكل بخار مىباشد، در ماه رمضان چيست؟
(بسمه تعالى): در صورتى كه بوى خوش به شكل هوا در آمده و جرميتى نداشته، به شكلى كه فقط هواى خالص به فضاى حلق برسد، اشكالى ندارد و مكروه هم نيست، والله العالم.
سؤال (96) برخى از پزشكان در هنگام كشيدن دندان از موادى استفاده مىكنند كه بوى آن مدتى در دهان مىماند و اين بو و رايحه، گاهى اوقات به حلق هم مىرسد. آيا در اين صورت روزه اشكال پيدا مىكند؟
(بسمه تعالى): باقى ماندن بوى مواد ذكر شده، اگرچه به عمق حلق هم برسد، اشكالى ندارد، والله العالم.
سؤال (97) حكم استفاده از مواد زير در روزه چه حكمى دارد؟