1- اهميت سفر از ديدگاه اسلام
سير و سفر با انگيزههاى دينى و عقلانى از ديدگاه اسلام، امرى پسنديده و پذيرفته شده است. خداوند در قرآن كريم مردم را به سير و سفر در روى كره خاكى دعوت نموده و از آنان خواسته است تا با مسافرت به گوشه و كنار جهان، در تاريخ و سرنوشت نهايى ملّتها بيانديشند و از حوادث، رخدادها و خوب و بد زندگى امتهاى پيشين عبرت بگيرند:
«أَوَ لَمْ يَسِيرُوا فِي اْلأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَ آثاراً فِي اْلأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَ ما كانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ»[1]
«آيا در زمين گردش نكردهاند تا به ديده عبرت بنگرند فرجام كسانى را كه پيش از
[1]- غافر: 21
آنان مىزيستند و پيامبران را تكذيب كردند چگونه شد. آنان بسيار نيرومندتر از اينان بودند و بناهايى كه آنها در زمين بر جاى گذاشتند، از بناهايى كه اينان دارند بسيار استوارتر بود، اما خدا آنان را به گناهانشان گرفت و هلاكشان ساخت و هيچ كس نبود آنان را از عذاب خدا نگاه دارد.»
پيشوايان معصوم:نيز مردم را به سفر رفتن تشويق كردهاند، در حديثى به نقل از رسول خدا6آمده است:
«لَو يَعْلَمُ النّاسُ رَحْمَةَ اللَّهِ لِلْمُسافِرِ لأَصْبَحَ النّاسُ عَلى ظَهْرِ سَفَرٍ، انَّ اللَّهَ بَالْمُسافِرِ رَحيمٌ».[1]
«اگر مردم شفقت و رحمت خدا به مسافر را مىدانستند، همگى اقدام به مسافرت مىكردند، همانا خداوند به مسافران مهربان است.»
شيخ طوسى رحمه الله نيز در امالى خود مىنويسد: يحياى حَلّا گفت: از بُشر شنيدم كه به همنشينان خود مىگفت:
[1]- مجموعه ورّام، ج 2، ص 33
«سياحت و گردش كنيد، زيرا آب چون حركت كند پاكيزه و سالم ماند و اگر بايستد دگرگون شده و زرد مىشود.»[1]
گرچه هر سفرى بايد با قصد الهى و توكل بر خدا انجام شود، ليكن از مجموعه رواياتى كه در زمينه سفرهاى زيارتى نقل شده، مىتوان به خوبى دريافت مسافر در اينگونه مسافرتها، بايد با انگيزهاى خاص و به منظور تقويت بنيه ايمانى خود و الگوگيرى از چهرههاى تابناك دين و ايجاد تغيير و تحوّل روحى و اخلاقى به سفر زيارتى برود، و سفر را با انگيزههاى مادّى و غير دينى آلوده نسازد تا بتواند از سفر خود بهره و نصيبى داشته باشد.
2- تعيين هدف
يكى از انگيزههاى سفر، دستيابى به آرامش روحى و روانى و رفع اضطراب و افسردگى و نيز خستگىهاى جسمانى است، يكسره كار كردن و تفريح و استراحت نكردن سبب فرسودگى جسم و جان انسان مىشود و نشاط كارى را از او مىگيرد.
رسول اكرم6در آموزههاى خود به بشريت، اين
[1]- امالى شيخ طوسى، ص 389.
امر مهم را مورد توجه قرار داده و فرمودهاند:
«سافِروُا تَصِحُّوا ...».[1]
«سفر كنيد تا تندرست شويد.»
در حديثى ديگر نيز فرمود:
«إِذا أَعْسَرَ أَحَدُكُمْ فَلْيَخْرُجْ وَ لَايَغُمَّ نَفْسَهُ وَ أَهْلَهُ».[2]
«هنگامى كه يكى از شما در مضيقه و تنگناى زندگى قرار گرفت، پس بايد [از محيطى كه در آن قرار دارد] خارج گردد و خود و خانوادهاش را غمگين و ناراحت نكند.»
امام صادق7نيز آنگاه كه اوصاف افراد داراى ايمان كامل را بيان مىفرمايد، يكى از ويژگىهاى آنان را در يك جا نماندن و در روى زمين جابجا شدن و مسافرت كردن برشمرده و مىفرمايد:
«الْمُنْتَقِلَةُ دِيارُهُمْ مِنْ أَرْضٍ إِلى أَرْضٍ[3]».
همچنين در اشعار منسوب به امير مؤمنان على7،
[1]- مستدرك الوسائل، ج 8، ص 115.
[2]- همان.
[3]- همان.
يكى از اهداف سفر، غمزدايى از روح و جان آدميان معرفى شده است:
تَغَرَّبْ عَنِ الْأَوْطَانِ فِي طَلَبِ الْعُلَى
وَ سَافِرْ فَفِي الْأَسْفَارِ خَمْسُ فَوَائِد
تَفَرُّجُ هَمٍّ وَ اكْتِسَابُ مَعِيشَةٍ
وَ عِلْمٌ وَ آدَابٌ وَ صُحْبَةُ مَاجِدٍ[1]
3- اخلاص در نيت
اخلاص، شرط اساسى در تمامى عبادات است، هر كس عبادتى را براى خودنمايى و ريا و يا دستيابى به امور مادى و دنيايى انجام دهد، از آن عمل هرگز بهره و نصيبى نخواهد برد.
اين اصل مهم به اندازهاى تعيين كننده است كه اگر رزمنده و جهادگرى در ميدان نبرد شركت كند و هدفش دستيابى به غنايم جنگى، انتقامگيرى از دشمن و رسيدن به پست و مقام باشد و در اين راه كشته شود، شهيد به حساب نمىآيد.
همه چيز در گرو نيّت انسان است و با آن ارتباط مستقيم دارد. رسول خدا6فرمود:
[1]- مستدرك الوسائل، ج 8، ص 115.
«انَّمَا الأَعْمالُ بِالنّياتِ[1].»
«جز اين نيست كه كارها به نيتها است.
[يعنى بر اساس نيت هر كس، بررسى و پاداش يا جزا داده مىشود.]»
در حديث ديگرى نيز فرمود:
«اذا عَمِلْتَ عَمَلًا فَاعْمَلْ لِلَّهِ خالِصاً، لأَنَّهُ لا يَقْبَلُ مِنْ عِبادِهِ الأَعْمالَ الّا ما كانَ خالِصاً».[2]
«هرگاه كارى را انجام دادى، آن را فقط براى خدا انجام ده، زيرا خداوند تنها اعمال خالص را از بندگان خود مىپذيرد.»
بر اين اساس، سالكان اين طريق بايد با نيتى پاك و خالص در اين راه قدم بگذارند، دل به غير خدا نبندند و در زيارت جز قرب و نزديكى حق تعالى چيز ديگرى نخواهند.
دستيابى به اخلاص نيز از طريق مقابله با هواى نفس حاصل مىشود. امير مؤمنان على7فرمود:
«كَيْفَ يَسْتَطيعُ الإخْلاصَ مَنْ يَغْلِبُهُ الْهَوى».[3]
[1]- صحيح مسلم، ج 6، ص 46
[2]- بحارالأنوار، ج 77، ص 103
[3]- غررالحكم، ح 6977
«آن كس كه هوى و هوس بر وى چيره گرديده، چگونه مىتواند به اخلاص دست يابد؟»
نتيجه اين كه زائران بايد سفر را با مبارزه با نفس آغاز و پس از غلبه بر آن، قصد زيارت اولياى خدا كنند تا، به پاداشى غير قابل شمارش دست يابند.
امام عسكرى7فرمود:
«لَوْ جَعَلْتُ الدُّنْيا كُلَّها لُقْمَةً واحِدَةً وَ لَقَّمْتُها مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ خالِصاً لَرَأيْتُ انّى مُقَصِّرٌ فى حَقِّهِ».[1]
«اگر همه دنيا را يك لقمه كرده، در دهان كسى گذارم كه خدا را از روى اخلاص پرستش و عبادت مىكند، باز مىبينم كه در حق او كوتاهى كردهام»
4- زاد و توشه حلال
زائر بايد هزينه سفر و زاد و توشه خود را از مال حلال برگيرد تا توفيق عبادت يابد و بتواند در اماكن
[1]- بحارالأنوار، ج 70، ص 245، ح 19
مقدس و زيارتگاهها، شيرينى مناجات با خدا را حسّ و از عبادات خود لذّت ببرد.
خداوند در قرآن كريم، به رسولان خود اينچنين دستور مىدهد:
«يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ».[1]
«اى رسولان، از چيزهاى پاكيزه بخوريد و كار شايسته كنيد كه من به آنچه انجام مىدهيد دانا هستم.»
در آيهاى ديگر نيز خطاب به مؤمنان مىفرمايد:
«يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ ما رَزَقْناكُمْ وَ اشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ».[2]
«اى كسانى كه ايمان آوردهايد، از نعمتهاى پاك و پاكيزهاى كه روزى شما كردهايم بخوريد و خدا را شكر كنيد، اگر تنها او را مىپرستيد.»
استفاده از زاد و توشه حلال و بهرهگيرى از نعمتهاى پاك، وظيفه رسولان و همه مؤمنان و
[1]- مؤمنون: 51
[2]- بقره: 172