کتاب احکام معاملات

فصل دوم: فقه روزى ومعاش‌

احكام خوردنى ها وآشاميدنى ها

درآمد:

دست يابى به صلح وآرامش يكى از اهداف بزرگ جامعه اسلامى وفراهم آوردن روزى حلال يكى از برجسته ترين پايه هاى آن است كه خود نيز بر خوراك، مسكن، بهداشت وآموزش تكيه دارد.

تغذيه، نخستين نياز انسان به شمار مى رود، از همين رو اطعام يكى از اساسى ترين وظايف هر كس در برابر ديگران محسوب مى شود. از سويى تمام خوردنيها براى انسان حلال است، مگر آن تعداد كمى كه خداوند حرام كرده است.

ولى به هرحال انسان بايد پاكيزه ترين خوراك را براى خوردن برگزيند، زيرا غذا انرژى مورد نياز انسان را كه بايد در راه پرهيزگارى ونيكوكارى مصرف شود، توليد مى كند. از سويى بر هركس واجب است كه اندازه را در خوردن وآشاميدن حفظ كند ودرآن زياده روى نكند.

1- تغذيه وارزش زندگى‌

خداى متعال مى فرمايد:

هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِى مَنَاكِبِهَا وَ كُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَ إِلَيْهِ النُّشُورُ «ملك، 15».

«او كسى است كه زمين را براى شما رام كرد، بر شانه هاى آن راه برويد واز روزيهاى خداوند بخوريد، وبازگشت همه به سوى اوست».

همچنين مى فرمايد:

وَ كُلُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ حَلَالًا طَيِّباً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِى أَنْتُمْ بِهِ مُؤْمِنُونَ «مائده، 88»

«واز نعمت هاى حلال وپاكيزه اى كه خداوند به شما روزى داده است، بخوريد واز «مخالفت» خداوندى كه به او ايمان داريد، بپرهيزيد».

رهيافت وحى:

غذا، يكى از نيازمندى هاى اوليه انسان است وبه نظر مى رسد جستجو براى دست يابى وكسب وهمچنين خوردن آن واجب باشد. همچنين تغذيه كسى كه خود توان كسب قوت خود را ندارد نيز بر ديگران واجب است. از سويى ذخيره سازى موادّ غذايى براى روز ندارى وتنگدستى نيز مهم است، زيرا خداوند متعال به تلاش براى كسب روزى دستور مى دهد وآيات قرآن مجيد بر وجوب خوردن وآشاميدن به اندازه اى كه از حيات بشرى حفاظت شود، دلالت دارند. علاوه بر اين عقل نيز ما را به اين امر رهنمون مى سازد. نصوص ومتون دينى بر لزوم اطعام تهيدستان وانفاق داده هاى الهى هم دلالت دارند.

احكام:

1- بايد براى كسب روزى تلاش كرد وسربار ديگران نبود. در واقع گدايى كردن براى كسى كه بتواند كار كند واز راههاى حلال كسب روزى كند، حرام است.

2- خوردن وآشاميدن، به قدرى كه زندگى انسان را از نابودى حفظ ويا از زيان هاى شديدى همچون بيمارى يا ضعف مفرط جلوگيرى كند، واجب است.

3- اگر گرسنه اى براى سدّ جوع ودر امان ماندن از مرگ، جز خوردنى ها وآشاميدنى هاى حرام، چيزى براى خوردن پيدا نكند، واجب است به اندازه اى كه از مرگ نجات يابد از آنها بخورد.

4- مستحب است از تمام روزى هاى پاك تناول كرد وميان هيچيك از خوردنيهاى حلال تفاوت قايل نشد، زيرا خداوند در هر خوردنى فوايد ولذّتهاى ويژه اى قرار داده است.

5- مستحب است از ميوه هاى گوناگون براى خوردن استفاده كرد.

6- انسان نبايد انرژى به دست آمده از خوردنيها را صروف افساد وپيروى از راههاى شيطانى بكند، بلكه بر اوست كه شكرگذار خداوند باشد وعمل صالح انجام دهد.

7- بايد انسان احكام وحدود خوردن وآشاميدن را كاملًا رعايت كند، پس بايد در خوردن وآشاميدن اسراف نكند واز خوردن غذاهاى ناپاك وآنچه خوردنش حرام است بپرهيزد.

8- انسان بايد حقّ غذا را با انفاق كردن، چنان كه خواهد آمد، ادا كند:

الف: هر كس بايد برنامه هاى اقتصادى خود را بر مبناى فراهم آوردن حقوق تهيدستان سامان بخشد. لذا بايد مقدارى از مصرف شخصى به ويژه در تجمّلات كاست وبر انفاق به نيازمندان افزود.

چه بسا ضايعات نانى كه در يك كشور متوسّط توليد مى شود، براى سير كردن يك ملّت گرسنه كفايت كند وچه بسا آنچه كه ثروتمندان، خرج سيگار يا پيش غذا ودسرهاى غير لازم يا تنوع در نوشيدنيهاى غير ضرورى مى كنند يا هزينه هاى گزافى كه براى خانه آرايى يا تعويض بى دليل اتومبيل هاى خود متقبّل مى شوند، تمام بيكاران كشورشان را صاحب شغل كند. چه راست گفت اميرمؤمنان على (ع) كه:

«ما رأيت نعمة موفورة إلا وبجانبها حق مضيَّع»

«نعمت فراوانى را نديدم مگر اينكه در كنار فراهم آمدنش حقّى ضايع شده باشد.»

ب: بايد همواره جوياى حال همسايگان، خويشان وهمشهريان باشيم تا اگر به گرسنه اى در ميان آنها برخورد كرديم، بى درنگ سيركردن وى را در رأس امور قرار دهيم.

ج: دولتها بايد اقتصاد خود را در جهت از ميان بردن فقر وگرسنگى، كاستن از شكاف طبقاتى به وجود آمده در ميان اقشار جامعه وهمبستگى اجتماعى سوق دهند.

د: از آنجا كه انسانها افراد يك خانواده بزرگ اجتماعى را تشكيل مى دهند و در جهان هم مناطق محروم ومصيبت زده فراوانى نيازمند كمكهاى غذايى همنوعان خود هستند، بر همه لازم است كمك به مردم چنين مناطقى را مورد اهتمام قرار داده وبه گونه هاى مختلف در كمك رسانى به آنها سهيم شود وبه سازمانهاى بشر دوستانه اى كه امروزه فعاليت مى كنند «همچون سازمان جهانى صليب سرخ وهلال احمر» اكتفا نكنند، چه اين سازمانها تا كنون نتوانسته اند خلاء فزاينده موجود در امر كمك رسانى به چنين مناطقى را به خوبى پركنند.

ه-: كارگزاران جهان اسلام بايد در سرزمينهاى خود مجدّانه به دنبال ايجاد امنيت غذايى باشند، زيرا تأمين غذا از ضروريات اوليه زندگى است، وسهل انگارى در آن خطرى بزرگ را متوجّه حيات بشرى ودر پى آن امنيت واستقلال جوامع خواهد كرد.

2- اصل حلّيت غذاها

خداى متعال مى فرمايد:

قُلْ لَا أَجِدُ فِى مَا أُوحِىَ إِلَىَّ مُحَرَّماً عَلَى طَاعِمٍ يَطْعَمُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَماً مَسْفُوحاً أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍ فَإِنَّهُ رِجْسٌ أَوْ فِسْقاً أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَ لَا عَادٍ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «انعام، 145».

«بگو:" در آنچه بر من وحى شده، هيچ غذاى حرامى نمى يابم، به جز اينكه مردار باشد، يا خونى كه «از بدن حيوان» بيرون ريخته، يا گوشت خوك- كه اينها همه پليدند- يا حيوانى كه به گناه، هنگام سربريدن، نام غير خدا «/ نام بتها» بر آن برده شده است." اما كسى كه مضطر «به خوردن اين محرمات» شود، بى آنكه خواهان لذت باشد يا زياده روى كند «گناهى بر او نيست»، زيرا پروردگارت، آمرزنده ومهربان است.»

رهيافت وحى:

شريعت اسلام، شريعتى سهل وآسان گير است، كه خداوند به وسيله آن خرد بشرى را از زنجيرهاى دست وپاگير رهايى بخشيده ومردم را از قيد وبندها آزاد ساخته، وآزادگى فطرى را به ايشان باز گردانيده است. يكى از نمودهاى آسانى شريعت، اصل حلّيت است كه بر مبناى آن هر چيزى تا زمانى كه نصّ قاطعى در حرمتش وارد نشده باشد، حلال قلمداد مى شود واصل طهارت كه بنا بر آن هر چيزى تا نجاستش به دليلى آشكار ثابت نشده باشد، طاهر وپاك محسوب مى شود. اصل حلّيت موادّ غذايى اى كه خداوند به ما ارزانى داشته، تا زمانى كه نصّ آشكارى در مورد آن وارد نشده باشد، اصلى بسيار سودمند است.

احكام:

1- خداوند اجازه داده تا انسان هر آنچه را كه روى زمين وجود دارد مورد استفاده خود قرار دهد وانسانها نمى توانند استفاده از آنها را برخود يا ديگران حرام كنند وحركت وفعّاليت بشرى را اسير قيد وبند سازند.

2- هر غذاى پاكيزه اى، حلال است. در واقع دين، تنها آنچه را كه در نصوص ومتون ويژه تعيين شده يا بدان اشاره شده، حرام مى شمرد.

3- خداوند متعال، تنها خوردنيهايى را كه در آيات قرآن حرام شمرده شده اند، حرام كرده وبه جز آنها، تمام خوراكيها حلال وپاكيزه اند. واگر در احاديث وسنّت، خوردن برخى چيزها حرام دانسته شده، اين حرمت، حرمتى تنزيهى است، نه تشريعى. به عبارت ديگر از حرمت در اينجا كراهت استفاده مى شود نه حرمت، البته فقها در اين نكته با يكديگر اختلاف نظر دارند.

اكنون به تشريح اين بينشهاى سه گانه مى پردازيم:

الف- بهره بردارى از آنچه در زمين قرار دارد

خداى متعال مى فرمايد:

الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ مَهْداً وَ سَلَكَ لَكُمْ فِيهَا سُبُلًا وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِنْ نَبَاتٍ شَتَّى «طه، 53».

«همان خداوندى كه زمين را براى شما محل آسايش قرار داد، وراه هايى در آن ايجاد كرد، واز آسمان، آبى فرستاد كه با آن، انواع گوناگون گياهان را «از خاك تيره» برآورديم».

رهيافت وحى:

هر كسى حق دارد از نعمتهايى كه خداوند متعال در زمين براى انسان فراهم آورده، بهره بردارى كند وبه هر راهى كه خداوند بدون تفاوت گذاشتن ميان افراد بشر، براى انسانها قرار داده، برود وآزادانه از آنچه در دل زمين يا روى آن قرار دارد يا در زمين به بندگان روزى داده، استفاده كند، همچنانكه انرژى به دست آمده از آتش نيز متعلّق به تمام بشريت است.

احكام:

1- جايز نيست دولت، جامعه، گروه، دسته يا شخصى از افراد بشر مانع بهره مندى مردم از نعمتهاى زمين، شامل زمينهاى كشاورزى، آبهاى روان، چراگاهها يا معادن آشكار وپنهان زمين شود.

2- مردم مى توانند هر قدر كه مى خواهند از منافع زمين بهره مند شوند، بدان شرط كه ديگران را از اين منافع محروم نسازند، زيرا منافع خدادادى زمين متعلّق به گروه خاصّى نيست، بلكه متعلق به همه است.

3- جامعه مى تواند براى سامان بخشى به امر بهره مندى از منابع طبيعى، قوانينى را وضع كند، به شرطى كه در اين قوانين حق هيچكس به دليل تأمين منافع خاص ديگران، ضايع نشود. در واقع بايد در وضع چنين قوانينى به مقدار ضرورت بسنده كرد، چرا كه ايجاد اخلال در آزاديهاى بنيادين انسان تنها به اندازه ضرورت، جايز است.

4- جايز نيست راههاى حركت انسانها در زمين را چه با اهداف اقتصادى «همچون تجارت وسرمايه گذارى كشاورزى وصنعتى» صورت گيرد، چه به قصد سياحت، آموزش يا هدايت شدن، بر روى ايشان بست، مگر در مواقعى كه ضرورتى بسيار مهم در بين باشد.

ب- روزى حلال وپاكيزه‌

خداى متعال مى فرمايد:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَ اشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ «بقره، 172».

«اى كسانى كه ايمان آورده ايد از نعمتهاى پاكيزه اى كه به شما روزى داده ايم، بخوريد وشكر خدا را به جا آوريد، اگر او را پرستش مى كنيد».

رهيافت وحى:

آيات كريمه قرآن به ما دستور مى دهند تا از روزى حلال وپاكيزه خداوند بخوريم واز پليديها دورى گزينيم.

احكام:

1- خداوند متعال تنها روزى هاى پاكيزه را حلال كرده وخوردنيهاى پليد را حلال نكرده است. حال پرسش اينجاست كه چه چيز معيار تمييز ميان خوردنيهاى پاكيزه وخوردنيهاى ناپاك وپليد است؟

2- پاره اى از خوردنيهاى پاكيزه وبرخى از خوردنيهاى ناپاك وپليد را وحى براى ما مشخّص كرده است، پاره اى ديگر نيز بدون هيچ اختلافى نزد انسانها شناخته شده اند «مانند پليد بودن فضولات انسانى» ودر پاره اى ديگر انسانها ديدگاههاى متفاوتى با يكديگر دارند، پس:

الف: در مورد آن خوردنيهايى كه شرع پاكى وناپاكيشان را معين كرده، بايد به وحى مراجعه كرد.

ب: در مورد آنهايى هم كه عرف بشر معيارى در پاكى وناپاكيشان به دست مى دهد، بايد به همان عرف عامّى كه مورد اتفاق همگان است رجوع كرد.

ج: در موارد اختلافى نيز صاحبان عرفهاى گوناگون، هر يك به عرف خود بازگشته، هر آنچه را در عرف خود پاك يافتند، بخورند واز هر آنچه ناپاك وپليد يافتند دورى گزينند.

ج: آداب غذا خوردن‌

در احاديث وروايات پيامبراكرم (ص) واهل بيت (عليهم السلام) توصيه هاى فراوانى درباره غذاخوردن آمده، كه اكثرا به جهات زير بازميگردند:

1- نيت درغذا خوردن وآنچه به پرهيزكارى وتزكيه نفس مربوط مى شود.

2- هدف از غذا خوردن وآنچه با سلامت وتوان انسان مرتبط است.

3- بُعد اجتماعى تغذيه.

4- بُعد اقتصادى تغذيه.

در آنچه خواهد گذشت به گوشه اى از اين جهات ونصوصى كه درباره آنها وارد شده است اشاره اى خواهد شد:

نخست: تغذيه، پرهيزگارى ونيكوكارى‌

1- هر خواست ونيتى عمل انسان را به رنگى درمى آورد، رنگ عمل مؤمنان نيز نيت وخواست نيكو است. از اين رو نيت وخواست مؤمنان از غذا خوردن نيز چيزى جز پيشه كردن تقوى واطاعت اوامر الهى نيست:

قُلْ إِنَّ صَلَاتِى وَ نُسُكِى وَ مَحْيَاىَ وَ مَمَاتِى لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ «انعام، 162».

بگو:" نماز وتمام عبادات من وزندگى ومرگ من، همه براى خداوند پروردگار جهانيان است.»

2- كتاب الهى پرهيز از غذا خوردن را نفى مى كند، زيرا نمى توان بر غذا خوردنى كه جهت نيرو گرفتن براى پرستش خدا صورت مى گيرد، خرده گرفت:

لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ «مائده، 93».

«بركسانى كه ايمان آورده واعمال صالح انجام داده اند، گناهى در آنچه خورده اند نيست، اگر تقوا پيشه كنند وايمان بياورند واعمال صالح انجام دهند، سپس تقوا پيشه كنند وايمان آورند، سپس تقوا پيشه كنند ونيكى نمايند وخداوند، نيكوكاران را دوست مى دارد».

3- مؤمنان خوردن غذا را با نام خدا شروع مى كنند وبا حمد وسپاس الهى به پايان مى برند، امام صادق (ع) در اين باره مى فرمايند:

«إذا وُضِعَ الطعامُ فَسَمّوا، فإنّ الشيطان يقول لأصحابه: أخرجوا فليس لكم فيه نصيب، ومن لم يُسمِّ على طعامه، كان للشيطان معه فيه نصيب».[1]

«هرگاه غذا آورده شد به نام خدا شروع كنيد، چون «در اين هنگام» شيطان به ياران خود مى گويد: بيرون رويد، شما را در آن «غذا» سهمى نيست وهركس بر سر غذا نام خدا را ياد نكند، شيطان با وى در غذا خوردن سهيم خواهد شد».

4- همچنين مؤمنان بر سرغذا وپايان آن به دعا مى پردازند. پيامبر اكرم (ص) هرگاه دست مباركشان را به سوى غذا مى بردند، مى فرمودند:

«بسم الله، بارك لنا فيما رَزَقتَنا وعليك خَلَفُه»

. «به نام خدا، ما را در آنچه روزيمان كردى بركت ده وطعامى جايگزين اين طعام بفرما».

[1]- مستدرك الوسائل، ج 3 كتاب الاطعمه والاشربه، ابواب آداب المائده، ص 92، باب 49، ح 4.