غير از اينها، آموزه هاى فراوان ديگرى نيز درباره طبيعت خوراكيها آمده كه بحث درباره آنها مجال وسيعترى را مى طلبد. ولى همه آنها در اين چارچوب قرار مى گيرند كه بايد جنبه بهداشت وتندرستى را در تغذيه مورد اهتمام قرار داد واز همه موارد غذايى شامل ميوه، سبزيجات، نان، خورش وچاشنى در تغذيه استفاده كرد وسفره را از هر آنچه بدن انسان بدان نيازمند است وبه تندرستى ونشاط انسان مى افزايد، غنى ساخت.
د- در روايات، آموزه هاى فراوانى نيز درباره چگونه غذا خوردن آمده، كه برخى از آنها عبارتند از:
1- شستن دستان پيش وپس از غذا. از اميرمؤمنان حضرت على (ع) در اين باره اينگونه روايت شده:
«من غسل يديه قبل الطعام وبعده بورك له فى اول الطعام وآخره».[1]
«هركس پيش از غذا وپس از آن دستان خود را بشويد، در ابتدا وانتهاى غذا به او بركت داده مى شود.»
پيامبر اكرم (ص) نيز در اين باره مى فرمايند:
«غسل اليدين قبل الطعام وبعده ينفى الفقر ويجلب الرزق».[2]
«شستن دستها پيش از غذا وپس از آن موجب از ميان رفتن فقر وتحصيل روزى مى شود».
از امام صادق (ع) نيز اين حديث نقل شده:
«إذا غسلت يدك من الطعام فامسح بهما وجهك من قبل أن تمسحهما بالمنديل، وقل: اللهم إنى أسألك الزينة والمحبة وأعوذبك من المقت والمغضبة.».[3]
«هرگاه دستانت را از غذا شستى، پيش از آنكه آنها را با حوله خشك كنى، آندو را به صورتت بكش وبگو: خدايا از تو آراستگى ومحبت مى طلبم واز گناه ومورد خشم قرار گرفتن به تو پناه مى برم.»
[1]- مستدرك الوسائل، ج 3، ابواب آداب المائده، باب 42، ص 90، ح 5.
[2]- همان، باب 42، ص 91، ح 11.
[3]- همان، باب 47، ص 91، ح 4.
2- غذا خوردن در حالت تكيه داده وهمچنين در حالت درازكش مكروه است. از اميرمؤمنان (ع) در اين باره نقل شده كه فرمودند:
«لا تأكل متكئاً كما يأكل الجبارون، ولا تربع».[1]
«همچون جبّاران وسركشان تكيه داده وهمچنين چهار زانو غذا نخور.»
همچنين از امام صادق (ع) در اين باره چنين نقل شده:
«لا تأكل متّكئاً، وإن كنت منطبحاً هو شر من الإتكاء.».[2]
«در حالت تكيه داده غذا نخور، واگر به رو دراز كشيده بودى، «بدان كه اين حالت» بدتر از حالت تيكه دادن است».
3- همچنين انداختن يك پا بر پاى ديگر در موقع غذا خوردن مكروه وناپسند است. از امام صادق (ع)، از پدران بزرگوارشان، از امير مؤمنان حضرت على (ع) نقل شده كه فرمودند:
«إذا جلس أحدكم على الطعام فليجلس جلسة العبد، ولايضعن أحدكم إحدى رجليه على الاخرى، ولايتربع فإنها جلسة يبغضها الله عزوجل، ويمقت صاحبها.».[3]
«هرگاه كسى از شما بر سر غذا نشست، چونان بندگان بنشينيد، وكسى از شما يكى از پاهاى خود را بر ديگرى نيندازد، وهمچنين چهارزانو ننشيند، زيرا خداوند از اين نوع نشستن به خشم مى آيد، واز كسى كه اينگونه مى نشيند بيزار است.»
4- غذا خوردن در حال راه رفتن نيز ناپسند است. از امام صادق (ع) اينگونه روايت شده كه:
«لا تأكل وأنت ماش، إلا أن تضطر إلى ذلك».[4]
«در حالى كه راه مى روى غذا نخور، مگر اينكه ناچار به اينكار شوى».
5- مستحب است پس از غذا خوردن دراز كشيده وپاى راست را بر پاى چپ بگذاريم. از امام صادق (ع) اينگونه روايت شده كه:
«الاستلقاء بعد الشبع يسمن البدن، ويمرئ الطعام، ويسل الداء».[5]
[1]- همان، ابواب آداب المائده، باب 6، ص 82، ح 2.
[2]- همان، ص 83، ح 5.
[3]- همان، باب 9، ص 83، ح 2.
[4]- همان، باب 11، ص 84، ح 1.
[5]- همان، باب 66، ص 95، ح 1.
«دراز كشيدن پس از سيرشدن، بدن را فربه، وغذا را گوارا، وبيمارى را «از بدن» خارج مى سازد».
از امام رضا (ع) نيز در اين باره اينگونه نقل شده:
«ومن اراد أن يستمرئ طعامه فليستلق بعد الأكل على شقه الأيمن، ثم ينقلب على شقه الأيسر حتى ينام.».[1]
«هركس مى خواهد غذايش خوب هضم شود، بعد از غذا روى قسمت راست بدن خود دراز بكشد، وسپس روى سمت چپ دراز بكشد تا اين كه بخوابد.»
6- همچنين پسنديده است غذا را با نمك آغاز كنيم وبا آن پايان بريم. از پيامبر (ص) نقل شده كه فرمود:
«من افتتح طعامه بالملح وختم به عوفى من اثنين وسبعين داء، منها الجذام».[2]
«هركس غذاى خود را با نمك آغاز كند وبا آن پايان برد از هفتادو دو مرض در امان است، كه يكى از آنها جذام است.»
7- دميدن در غذا مكروه است. حضرت على (ع) مى فرمايند:
«إن رسول الله (ص) نهى عن أربع نفخات، فى موضع السجود، وفى الرقا، وفى الطعام، والشراب.»[3]
«همانا رسول خدا (ص) از چهار دميدن نهى كردند، «يكى» در موضع سجود، «دوم» در تعويذ، «سوم» درغذا و «چهارم» در آشاميدنيها».
ومستحب است در موقع غذا خوردن، فرد از نزديكترين جاى غذا ونه از بالاى آن بخورد. پيامبر اكرم (ص) مى فرمايند:
«إذا أكلتم الثريد فكلوا من جوانبه، فإن الذروة فيها البركة».[4]
«اگر تريد خورديد، از كناره هاى آن بخوريد، چون بركت در بالاى آن است.»
آية الله العظمى السيد محمد تقي المدرسي(دام ظله)، احكام معاملات - قم، چاپ: اول، 1390.
حضرت همچنين مى فرمايند:
[1]- همان، ح 2.
[2]- همان، باب 84، ص 99، ح 1.
[3]- همان، باب 82، ص 99، ح 1.
[4]- همان، باب 57، ص 94، ح 2.
«إذا وُضعت المائدة فليأكل أحدكم مما يليه ولا يناول ذروة الطعام فإن البركة تأتيها من أعلاها، ولا يقوم أحدكم ولايرفع يده وإن شبع حتى يرفع القوم أيديهم فإن ذلك يخجل جليسه.».[1]
«هرگاه غذا بر سر سفره گذاشته شد، پس هر يك از شما از آنچه به او نزديك است ونه از بالاى غذا بخورد، چه، بركت از بالاى غذا مى رسد، همچنين هركس از شما در صورت سير شدن، از سر غذا برنخيزد يا دست از غذا نكشد، تا اينكه تمام افراد دست از غذا خوردن بردارند، چرا كه اين كار، هم غذايان را خجل زده خواهد كرد».
8- همچنين بهتر است با سه انگشت غذا خورد، پيامبراكرم (ص) مى فرمايند:
«الأكل بإصبع واحد أكل الشيطان، وبالاثنين أكل الجبابرة، وبالثلاث أكل الأنبياء عليهم السلام.».[2]
«خوردن با يك انگشت كار شيطان، وبا دو انگشت كار جباران و با سه انگشت، خوردن پيامبران عليهم السلام است.»
9- خلال كردن دندانها پس از غذا نيز از مستحبّات است. پيامبر اكرم (ص) دراين باره مى فرمايند:
«تخلّلوا على اثر الطعام، فإنه صحة للنّاب والنواجذ ويجلب على العبد الرزق».[3]
«پس از غذا دندانهاى خود را خلال كنيد، زيرا آن موجب سلامت دندانها وجلب روزى بنده مى شود.»
پيامبراكرم (ص) همچنين مى فرمايند:
«نقّوا أفواهكم بالخلال، فإنه مسكن الملكين الحافظين الكاتبين، وإن مدادهما الريق وقلمهما اللسان، وليس شىء أشد عليهما من فضل الطعام فى الفم.».[4]
«دهانهاى خود را با خلال پاكيزه كنيد، زيرا دهان جايگاه دو فرشته محافظ وكاتب است كه مركبشان آب دهان وقلمشان زبان است، وهيچ چيز برايشان سخت تر از باقيمانده غذا در دهان نيست».
[1]- همان، باب 58، ص 94، ح 3.
[2]- همان، باب 60، ص 94، ح 3.
[3]- همان، باب 92، ص 100، ح 1.
[4]- همان، ح 3.
10- همچنين پسنديده است پس از غذا دهان را با مشك زمين، يا چه بسا هر عطر ديگرى شستشو داد تا خوشبو شود. از حضرت امام باقر (ع) نقل شده كه آن حضرت هرگاه با اشنان شستشو مى كردند، آن را داخل دهان مزه مى كردند وسپس بيرون مى ريختند.[1]
11- همچنين شستشوى بيرون دهان با اشنان يا هر ماده پاك كننده ديگر نيز مستحب است.
سوم: تغذيه، پيوندى اجتماعى
به واسطه غذا، روان انسان آرامش مى يابد همچنين غذا آدمى را از انقباض وتنگنا نجات مى دهد.
بدينسان مى توان از آن براى سامان بخشى به روابط اجتماعى، چه در چارچوب خانواده وچه در بيرون از آن، استفاده كرد. از همين رو اسلام، مجموعه آموزه هايى را در باب غذا به مؤمنان مى آموزد كه روابط اجتماعى ايشان را مستحكمتر مى كنند. پاره اى از آنها عبارتند از:
الف- تنها غذا خوردن ناپسند ومكروه است. از پيامبر اكرم (ص) روايت[2]شده است كه ايشان سه گروه را نفرين كرده اند، «نخست» كسى كه تنها غذا بخورد، «دوم» كسى كه تنها بر مركب سوار شود، «سوم» كسى كه تنها در خانه اى بخوابد.»
ب- دسته جمعى غذا خوردن نيز مستحب است. پيامبر اكرم (ص) در اين باره مى فرمايند:
«أحب الطعام إلى الله ما كثرت عليه أيدى المؤمنين».[3]
«محبوبترين غذا در نزد خدا آن است كه دستان مؤمنين بيشترى به سوى آن برده شود.» از اميرمؤمنان على (ع) نيز نقل شده كه فرمودند:
«أكثر الطعام بركة ما كثرت عليه الأيدى».[4]
«با بركت ترين غذا آن است كه دستان بيشترى به سويش برده شود.»
[1]- همان، باب 95، ص 101، ح 1.
[2]- مستدرك الوسائل، ج 3، ابواب آداب المائده، باب 89، ص 100، ح 1.
[3]- همان، باب 12، ص 84، ح 5.
[4]- همان، ح 6.
ج- همچنين مهمان دعوت كردن وبزرگداشتن مهمان امرى مستحب شمرده مى شود. از حضرت على (ع) روايت شده كه فرمودند:
«إنّ من مكارم الاخلاق إقراء الضيف».[1]
«بيگمان مهمان دعوت كردن، از مكارم اخلاق است.»
د- پذيرش دعوت مؤمن نيز مستحب است. از پيامبر اكرم (ص) روايت شده كه فرمودند:
«من لم يُجب الدعوة، فقد عصى الله ورسوله.».[2]
«هركس دعوت را نپذيرد، بيگمان از خدا وپيامبرش نافرمانى كرده است.»
ه-- اطعام وغذا دادن به ديگران، مستحبّ مؤكد است. از اميرمؤمنان حضرت على (ع) نقل شده كه فرمودند:
«لَئن أجمع نفراً من إخوانى على صاع أو صاعين، أحب إلى من أن اخرج إلى سوقكم هذه فأعتق نسمة.».[3]
«اگر چند نفر از برادرانم را بر يك يا دو صاع[4]غذا دعوت كنم، محبوبتر از آن است كه به سوى اين بازار شما بيرون آيم ويك برده را (خريدارى و) آزاد سازم».
امام صادق (ع) نيز مى فرمايند:
«إطعام مؤمن يعدل عتق رقبة».[5]
«اطعام يك مؤمن، معادل آزاد كردن يك برده است».
و- حتى گذاشتن لقمه در دهان يك مؤمن نيز مستحب است. از پيامبر اكرم (ص) نقل شده كه فرمودند:
«من ألقم فى فم أخيه المؤمن لقمة حلو لايرجو لها رشوة ولا يخاف بها من شره، ولايريد إلا وجهه تعالى، صرف الله عنه بها مرارة الموقف يوم القيامة.».[6]
«هركس در دهان برادر مؤمن خود به نيكى لقمه بگذارد واز اين كار خود رشوه اى را قصد نكرده باشد يا از ترس آن برادر مؤمن اين كار را نكرده باشد وتنها براى خدا اين كار را بكند، خداوند سختى ايستادن روز قيامت را از او رفع مى كند».
[1]- همان، باب 20، ص 86، ح 1.
[2]- همان، باب 15، ص 84، ح 5.
[3]- همان، باب 26، ص 87، ح 1.
[4]- صاع پيمانه ايست معادل 4 مُدّ يا سه كيلوگرم.
[5]- همان، ح 2.
[6]- همان، باب 63، ص 94، ح 2.
ز- همچنين مستحب است ساكنان يك شهر، برادران رهگذر ومسافر خود را براى غذا دعوت كنند. از پيامبر اكرم (ص) نقل شده كه فرمودند:
«إذا دخل رجل بلدة فهو ضيف على من بها من أهل دينه حتى يرحل عنهم، ولاينبغى للضيف أن يصوم إلّا بإذنهم لئلا يعملوا له الشىء فيفسد عليهم، ولاينبغى لهم أن يصوموا إلا بإذنه لئلا يحتشمهم فيترك لمكانهم».[1]
«هرگاه كسى وارد شهرى شود، تا وقتى كه از آن شهر خارج شود مهمان برادران دينى خود در آن شهر است، ومهمان اجازه ندارد بدون اذن ميزبان روزه بگيرد، تا براى او كارى انجام ندهند كه او زحمت ايشان را تباه سازد. همچنين ميزبانان نيز نمى توانند روزه بگيرند مگر به اذن ميهمان، تا اينكه مهمان از شرم ايشان را به حال خود رها سازد وبرود».
ح- همچنين تكريم كردن مهمان واحترام به وى مستحب مى باشد، از رسول اكرم (ص) نقل شده كه فرموده اند:
«من كان يؤمن بالله واليوم الآخر فليكرم ضيفه».[2]
«هركس به خدا وروز فرجام ايمان دارد بايد مهمان خود را تكريم كند».
از اميرمؤمنان نيز در اين باره نقل شده كه فرمودند:
«أكرم الضيف وإن كان حقيراً».[3]
«مهمان را تكريم كن هرچند خوار وحقير باشد».
در واقع از اهل بيت (ع) آموزه هاى فراوانى در باب تكريم مهمان وآداب مهماندارى به دست ما رسيده كه اين آموزه ها موجب استحكام پيوندهاى برادران مؤمن با يكديگر مى شود وامر غذا خوردن را به يكى از مناسبات موفق اجتماعى تبديل مى كند.
چهارم: غذا وتدبير معيشت
انسان بايد راه ميانه روى را در معيشت برگيرد وبه اندازه توانايى ووسعش به امر تغذيه اهتمام ورزد، پس نبايد خود را بيش از توانايى خويش- به سختى افكند. از سويى خداوند متعال بيش از نياز بشر، غذا فراهم آورده، به گونه اى كه هر مؤمنى مى
[1]- همان، باب 31، ص 88، ح 1.
[2]- همان، باب 34، ص 89، ح 1.
[3]- همان، ح 2.
تواند بدون اينكه متحمّل سختى يا زيانى شود گليم خود را از آب بيرون كشد. در ادامه به برخى آموزه هايى كه در اين باب وارد شده اشاره خواهد شد:
الف- مستحب است انسان با توجه به توان ووسع خود، ميزان غذايش را تنظيم كند. از امام صادق (ع) در اين باره نقل شده كه:
«ليس فى الطعام سرف»
[1]«در غذا نبايد اسراف كرد.»
ب- معمولا مهمانيها به ابزارى براى به سختى افتادن ميزبانان بدل شده اند، حال آنكه اسلام از اين امر نهى مى كند ودر واقع مستحب است كه مهمان، ميزبان را به سختى نيندازد. از امام حسين (ع) روايت شده كه فرمودند:
«دعا رجل أميرالمؤمنين على بن ابى طالب، فقال له: أجبت على أن تضمن لى ثلاث خصال، قال: وما هى يا أميرالمؤمنين؟ قال: أن لاتدخل علىّ شيئاً من خارج، ولا تدخر عنى شيئاً فى البيت ولا تجحف بالعيال، قال: ذلك لك، فأجابه على
(ع).»[2]
«مردى اميرمؤمنان على بن ابيطالب را به منزل خود خواند، «آن حضرت» به وى فرمودند: به شرط اين كه سه چيز را درباره اين دعوت تضمين كنى، دعوتت را اجابت مى كنم، مرد گفت: آن سه شرط چيستند يا اميرالمؤمنين؟ آن حضرت فرمود: اينكه براى من چيزى از بيرون نياورى، وچيزى از آنچه در خانه هست از من دريغ نكنى، واينكه به خانواده خود ستم نكنى، آن مرد گفت: آن سه شرط را فراهم مى آورم، پس على (ع) دعوت وى را پذيرفتند».
از سويى مستحب است مهمان، آنچه را كه ميزبان برايش آماده مى كند، ناچيز نشمارد. از پيامبر اكرم (ص) در اين باره نقل شده:
«ومن احتقر ما يقرب إليه أخوه لم يزل فى مقت الله يومه وليلته».[3]
«وهركس آنچه را كه برادرش به او تقديم مى كند، كوچك شمارد، شب وروز مورد غضب خدا خواهد بود»
همچنين مستحب است كه ميزبان از آنچه مى آورد شرمسار نشود. از رسول خدا نقل شده كه فرمودند:
[1]- همان، باب 24، ص 87، ح 1.
[2]- همان، باب 19، ص 85، ح 1.
[3]- همان، باب 18، ص 85، ح 1.